Máselen, Ftızıopýlmonologııa ulttyq ǵylymı ortalyǵy dırektorynyń klınıkalyq jáne ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary Lázzat Eralıevanyń aıtýynsha, Covid-19 pandemııasy bastalǵaly bir jyl ótse de koronavırýstyń tıimdi emi joq, biraq asqynýdan, qaıǵyly jaǵdaıdan qorǵaıtyn vaksınalar bar. Vaksına qabyldaǵan adam mýtasııalanǵan vırýsty juqtyrsa da, ekpeniń qorǵanys áseri bolady. Sebebi, SARS-CoV-2-ge qarsy barlyq vaksınanyń quramyna vırýs genomynyń fragmentteri kiredi, olar mýtasııa prosesinde ózgermeıdi.
Qazir basty mindet – pandemııa bastalǵannan beri aýyrǵandardyń sanyn anyqtaý emes, halyqty indetti qaıta juqtyrýdan qorǵaý. Sonymen qatar álem elderi birneshe vaksına qoldanýda. Álemdegi vaksınanyń engizilgen dozalarynyń jalpy sany boıynsha alǵashqy bestikke AQSh (124,48 mln doza), Qytaı (74,96 mln), Ulybrıtanııa (29,86 mln), Úndistan (45,07 mln) jáne Brazılııa (13,56 mln) kiredi.
«Qazaqstanda pandemııany toqtatyp jáne popýlıasııalyq ımmýnıtet qalyptastyrý úshin keminde 10 mln adam ekpe saldyrýy tıis. Sondyqtan qazir basty mindet – pandemııa bastalǵannan beri aýyrǵandardyń sanyn anyqtaý emes, halyqty indetti qaıta juqtyrýdan qorǵaý. О́ıtkeni azamattardyń 50%-y sımtomsyz nemese jeńil dárejede aýyrǵan», deıdi L.Eralıeva.
Adamzat buǵan deıin de pandemııa men juqpaly aýrýlar epıdemııasyn bastan keshken. Ol kezde de indetti epıdemııaǵa qarsy sharalar, sondaı-aq vaksınalaý men tıimdi dári-dármek jasaý arqyly jeńdi. Elý jyl buryn vaksınalaýdyń nátıjesinde mıllıondaǵan adamnyń ómirin qıǵan aýrý aýyzdyqtaldy. Innovasııalyq dári-dármekterdiń kómegimen dárigerler búginde AITV/JITS pandemııasymen kúresýde.
«Birneshe aıdyń ishinde álemde ondaǵan COVID-19-ǵa qarsy vaksına jasaldy, dárigerler ekpeniń joǵary tıimdiligine tańǵalýda. Koronavırýs mýtasııaǵa ushyraıdy, ıaǵnı ózgeredi. Onyń juǵý qaýpi kúsheıip, indettiń jańa tolqyny bastalýy múmkin. Buǵan jol bermeý úshin qysqa merzimde adamdardy jappaı vaksınalaý kerek. Sondyqtan azamattardy koronavırýsqa qarsy vaksına qabyldaýǵa jáne pandemııany jeńýge naqty úles qosýǵa shaqyramyn», dedi amerıkalyq densaýlyq saqtaý qaýymdastyǵynyń múshesi, professor Almaz Sharman.
COVID-19 vaksınalaýy ádette eki kezeńde júrgiziledi. Vaksınanyń ekinshi dozasy birinshisinen keıin úsh apta ótken soń salynady. Nátıjesinde aǵzada antıdene, sondaı-aq ımmýndyq jasýshalar paıda bolady da, 90 paıyz COVID-19-dan qorǵaıdy. Sonda shamamen 10 paıyz koronavırýs juqtyrý qaýpi qalady. Sondyqtan vaksınalaýdan keıin de maska kıip, qol gıgıenasyn, áleýmettik araqashyqtyqty saqtaý kerek. Saqtyq sharalaryn adamdar jappaı vaksına alyp, qoǵamda ujymdyq ımmýnıtet qalyptasqanǵa deıin jalǵastyrýǵa týra keledi.
«Qalypty ómirge tezirek oralý úshin koronavırýsqa qarsy vaksına alǵan durys. Sonda ár adam ınfeksııanyń taralýyn toqtatýǵa jáne pandemııanyń aıaqtalýyna úles qosady. Álemde birneshe vaksına qoldanylýda, eki júzden astam vaksına klınıkaǵa deıingi nemese klınıkalyq zertteýlerden ótýde. Vaksınalaý arqyly KVI-diń jańa jaǵdaılarynyń aldyn alý tıimdiligi óte joǵary – 60%-dan 95%-ǵa deıin. Biraq vaksınalanǵan adam juqtyrǵan bolsa da, vaksınalaý asqyný men qaıǵyly jaǵdaıdan óte jaqsy qorǵaıdy», dedi A.Sharman.
Profılaktıkalyq medısına akademııasynyń sarapshysy Baýyrjan Júsipov álemde birneshe vaksına qoldanysta ekenin aıtty, eki júzden astam vaksına klınıkaǵa deıingi nemese klınıkalyq zertteýlerden ótýde.
«Eń aldymen áleýmettik araqashyqtyq sharalaryn jáne maska rejimin saqtaý qajet. Sonymen qatar jappaı vaksınalaýdy qamtamasyz etý óte mańyzdy. Koronavırýstyń taralýyn shekteý sharalarynsyz toqtatý úshin ujymdyq ımmýnıtet joǵary bolýy kerek. Eger buryn epıdemıologtar ujymdyq ımmýnıtettiń qajetti deńgeıin 60-70% dep baǵalasa, onda juqpaly jańa nusqalar úshin ujymdyq ımmýnıtet deńgeıiniń kem degende 80% bolady», dedi B.Júsipov.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetteri boıynsha 2021 jylǵy 26 naýryzdaǵy SARS-CoV-2 «Brıtandyq shtamy» álemniń 125 elinde, «Ońtústik Afrıka» 75 elinde, «Brazılııalyq» 41 elinde anyqtaldy. Iаǵnı bir apta ishinde «Brıtandyq shtam» álemniń taǵy 7 elinde anyqtaldy. Vırýstyń mýtasııa yqtımaldyǵy adamdardyń juqtyrý jıiliginiń joǵarylaýymen artady.
Qazir vaksına tapshylyǵy Qazaqstanda ǵana emes, búkil álemde baıqalady. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi halyqty vaksınamen jetkilikti deńgeıde qamtamasyz etý úshin barlyq sharalardy qabyldaýda. Reseı Federasııasynda «Spýtnık» vaksınasynyń eki komponentimen halyqtyń 1,9%-y qamtylǵan.
Qazaqstanda vaksınalar medısınalyq mekemelerge túskenge deıin tekserýden ótedi jáne oǵan qoıylatyn talaptar óte joǵary. Dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy saraptaý ulttyq ortalyǵy vaksınalardyń sapasyn, qaýipsizdigi men tıimdiligin ázirleý, óndiris jaǵdaıyn baǵalaý, klınıkaǵa deıingi synaqtardy muqııat saraptaý kezeńinen bastaıdy jáne klınıkalyq synaqtar kezeńderine óte mańyzdy talaptar qoıylady. Sondyqtan Qazaqstanda, álemde vaksınalardy tirkeý jáne saraptamadan ótkizý prosesi kópkezeńdi jáne eńbekti talap etedi.
Pandemııa kezeńinde «Qazaqstan Respýblıkasynda óndirilgen COVID-19 koronavırýsqa qarsy vaksınalardy ýaqytsha memlekettik tirkeý qaǵıdalaryn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2020 jylǵy 15 jeltoqsandaǵy № 850 qaýlysynyń negizinde qazaqstandyq QazCovid-in vaksınalary (2020 jylǵy 31 jeltoqsan 9 aı merzimge) jáne Gam-KOVID-Vak (2021 jylǵy 15 aqpan 9 aı merzimge) ýaqytsha tirkeýden ótti. QazCovid-in qazaqstandyq vaksınasy qazir klınıkalyq synaqtyń 3 kezeńinen ótýde, bul osy jyldyń ekinshi jartysynda aıaqtalady.
«COVID-19 vaksınalary búkil álemde jappaı juqtyrý jáne koronavırýs ınfeksııasynan adam ólimi jaǵdaıynda shuǵyl daıyndaldy. Sonymen qatar bul ǵalamdyq problema bolǵandyqtan, farmasevtıkalyq kompanııalar vaksınany tez ázirleýge aıtarlyqtaı resýrs jumsady. Biraq kompanııalar qaýipsizdik hattamalaryn qatań saqtady», deıdi Dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy saraptaý ulttyq ortalyǵynyń sarapshysy Aleksandr Gýlıaev.
Ol vaksınanyń tıimdiligi adamnyń ózine de baılanysty ekenin eske saldy. Sondyqtan vaksınanyń birinshi jáne ekinshi dozasy arasynda adamdarmen baılanysty azaıtyp, barlyq sanıtarlyq erejelerdi saqtaý qajet. Immýnıtet birtindep qalyptasady, al vaksınanyń birinshi jáne ekinshi dozasy arasyndaǵy kezeńde organızm álsiz bolady. Eger adam sanıtarlyq sharalardy saqtamasa, COVID-19-ben aýrýy múmkin.
