Rýhanııat • 06 Sáýir, 2021

Tamyr týraly taǵylym

92 ret kórsetildi

Tamyr týraly taǵylymdy áńgime kóp. Tamyr – degenimiz áýeli tarıh. Kez kelgen tulǵa tuǵyrynyń beriktigi onyń tereńge boılaǵan altyn tamyrynda, kóne tarıhynyń baı qazynasynda bolsa kerek. Altyn tamyr degende bizdiń esimizge áýeli tarıhshy, ǵalym Qoıshyǵara Salǵara túsedi. Etnograf, jazýshy Aqseleý Seıdimbek ekeýi bir-birine sert berip, bas basylymda qatar qyzmet ete júrip bireýi «Kúmbir-kúmbir kúmbezderdi», ekinshisi «Altyn tamyrdy» jazýshylyqtarynan maqsatty túrde bas tarta otyryp jazyp shyǵypty. Bul janqııar erliktiń, jazý degen qasıetti ónerdi ult bolashaǵy úshin qurban qylýdyń ar jaǵynda qos qalamgerdiń naǵyz alashshyl tulǵalary aıqyn kórinedi.

Keshegi Keńes ókimeti alash rýhyn aıaqqa taptap, Kúlteginnen bergi kóne tarıhymyzdy kúresinge laqtyrǵanyn bilemiz. Sol olqylyqtyń orynyn tek altyn tamyrymyz ǵana toltyratynyn Qoıshyǵara qalamy erte sezinipti. Kez kelgen ulttyń bolmys-bitimi, salt-dástúri, ádet-ǵurpy, ádebıeti, mádenıeti, jalpy aıtqanda keshegisi men keleshegi tek tamyrǵa baılanady. Qudaı ózi saqtasyn, osynaý tarıhı jeliden birte-birte qol úzer bolsaq, onda ult retinde ózimizdiń damý úderisimizdi kilt toqtatyp, sol jerden qurdymǵa qaraı qulaı beretinimiz anyq.

Sanany jetildirý arqyly sapaǵa kiremiz, tamyrymyzǵa úńilýimiz arqyly tarıhymyzdy túgendeımiz. Ulttyq sanany jańǵyrtý de­genimiz sol, tamyrymyzǵa oralý. О́tkenge moıyn burmaı órkendeýimiz ekitalaı. Keshe­gi­den sabaq almaı keleshek kemel ultqa aınala qoıýy qıyn.

Jalpy tabıǵattyń ózi tamyrǵa baılanyp tirshilik keshedi.

Japonııada 400 jyldan astam ýaqyt jasaǵan aǵashtar týraly derek bar. Alaıda álgi erekshe aǵashtardyń bıiktigi bar-joǵy 15 santımetrden asar-aspas qana. Bul erekshe qubylysty japondyqtar óner túri retinde qyzyqtaıtyn bolsa kerek. Shyn máninde aǵashtyń ol túri qalypty jaǵdaıda 30 metrge deıin boılaıtyny aıtylady. Erekshe tásilmen ósken álgi kóne ári qortyq aǵashtardyń eshqashan óspeıtin sebebi, arnaıy sebetterde kútilip, túbi joq ydystan ósip kele jatqan tamyrlary qyrqylyp otyrady. Bary osy. Al endi tamyryn tereńge jaımaǵan aǵashtyń bıikteı almaıtyny beseneden belgili. Eń qorqynyshtysy, bul tásildi adam balasy tek aǵashtarǵa ǵana qoldanbaıdy. Adamdardan da qortyq túr jasap shyǵarý úshin nebir qatygez áreketterge barǵan zu­lym­dyqtardy tarıh betterinen taýyp alý qıyn emes.

Sondaı-aq tamyr degende jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Qum minezi» povesi oıǵa oralmaı qoımaıdy. Sekseýildiń butaǵyna bekip, tamyryna turaqtaǵan qum tóbeler sekseýil sıregen zamanda adamzatqa qaýip tóndire kóshe bastaýshy edi ǵoı... Ne nárseni tamyrymen qoparýǵa bolmaıtyny aıtýdaı-aq aıtylyp, jazýdaı-aq jazylyp jatyr. Biraq tamyrǵa balta shabylýdan tartar azaptan adam balasy eshqashan sabaq almaı kele jatqany qıyn.

Taǵy bir jazba jadymyzda jaqsy saqta­lypty. Jazýshy Muhtar Maǵaýın oqýshy kúninde tarıh páni muǵalimine «Nege Ame­rı­ka­daǵy basqynshylar jergilikti ún­disterdi túgel qyryp, onyń ornyna Afrıkadan qara quldardy alyp kelgen?» degen saýal qoıady.

Jaýap belgili. Alystan basqa jerge aýyp kelgen qul qojaıynyna eshqashan bas kóterip qarsy kelmeıdi, sebebi ol basqa jerdiń adamy, ol jer oǵan bóten, ol jer oǵan kúsh-qýat bermeıdi, onyń ol jermen eshqandaı rýhanı baılanysy joq, tamyry joq. Jergilikti úndister óz jerinde kelimsekterge eshqashan qul bolýǵa kónbeıtin edi.

Árıne, ómir bolǵan soń, tamyry joq ta tirshilik ıeleri bar ekenin aıtýymyz kerek. Alaıda onyń tragedııasy tipti qorqynyshty...

Jas jazýshy Almaz Myrzahmet bir áńgi­me­sinde aýzynan aq ıt kirip, kók ıt shyǵyp aınalasyn kúni-túni qarǵaı beretin aýysh áıel týraly jazady. Álgi keıipker bir qarǵysynda bylaı deıdi: «Teksizder-aı! Bular Amazonka ormanynda ósetin Natlýs ósimdigi sııaqty! Tamyrsyz, topyraǵynan ajyraǵan sorlylar! Aǵash bastarynda, ný ormannyń ústinde, jaýǵan jańbyrdan, jarmasqan butaqtardan qorek taýyp, ómir súretin shyrmaýyqtar! Qarynyn oılaǵan jaǵympazdar! Topyraqtan ajyraý – tarıhtan, din men dilden, salt-dástúrden ada bolý emes pe?! Beısharalar-aı, Natlýs ósimdigine aınaldyńdar ma? Endi senderdiń kózderińdi ashý, kókirekterińdi oıatý múmkin emes, kúndelikti turmystyń tyrbańymen bıikke umtylamyn dep tamyrsyz qaldyńdar, óz obaldaryń ózderińe...».

«Rýhanı jańǵyrý» ne úshin kerek deıtinderge aıtar jalǵyz jaýabymyz osy der edik: tamyry tereńge boılamaǵan, butaǵy bıikke umtylmaǵan urpaqtan orman kútýge bolmaıdy.

Tamyrsyz ult – tarıhsyz ult.

 

Sońǵy jańalyqtar

Nar tulǵa

Rýhanııat • Keshe

Ekpe saldyrý ózekti

Medısına • Keshe

Sheteldik basylymnan

Álem • Keshe

Aq úıdiń alǵashqy meımany

Álem • 17 Sáýir, 2021

Poıyz avtokólikti soqty

Oqıǵa • 17 Sáýir, 2021

Petropavlda tilsiz jaý der kezinde quryqtaldy

Aımaqtar • 17 Sáýir, 2021

ShQO-da mal urylary ustaldy

Aımaqtar • 17 Sáýir, 2021

Bir táýlikte 2822 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • 17 Sáýir, 2021

Uqsas jańalyqtar