Tehnologııa • 07 Sáýir, 2021

Halyqtyq IRO: Qaıta oralǵannyń qaıyry bar

85 ret kórsetildi

«Halyqtyq IPO» maǵynasyn jalpylama alsaq, memlekettiń ulttyq baılyǵyn azamattary arasynda bólý degendi bildiredi. Onyń ataýy bizge sony estilgenimen tarıhy tereńde jatyr.

Shet memleketterde bul qarjy baǵdarlamasynyń eń kóp taraǵany – AQSh. Byltyr Amerıka naryǵyna 360 kompanııa aksııalaryn shyǵardy, onyń quny – 435 mlrd dollar, onyń ishinde 244 kompanııa IPO baǵdarlamasymen 100 mlrd dollar ınvestısııa tartqan, bul somanyń 21 mlrd dollary – shetel kompanııalardyń úlesinde.

Qarjy naryǵy damyǵan eldiń biri Reseıde byltyr ishki naryqqa bar bolǵany 3 mlrd dollar tartylǵan. Bul elde kompanııalar bırjaǵa 2017 jyldan beri shyqpaǵan, byltyr tek eki kompanııa ǵana halyqqa aksııalaryn satqan.

Iri ulttyq kompanııalardyń egesi bolýǵa múmkindik beretin bul baǵdarlama týraly Qazaqstanda alǵash ret 2011 jyldyń aqpan aıynda Nur Otan partııasynyń XIII sezinde Elbasy aıtty. Sol jyly shilde aıynda «Samuryq-Qazyna» ulttyq qory ózine baǵynyshty kompanııalardyń aksııalaryn Qor naryǵyna shyǵarý týraly baǵdarlamany qabyldap, shilde aıynda Úkimet qaýlysymen bekitildi. Sodan keıin qor bırjasynda 2015 jylǵa deıin satylymǵa shyǵatyn aksıonerlik kompanııalardyń tizimi belgilendi. Bul Qazaqstan ekonomıkasynyń tórtten birin quraıtyn aktıvter edi, ıaǵnı munaı-gaz qubyrlary, elektr jelileri, temir jol, elektrstansalar, ushaqtar, teńiz floty salasyndaǵy aktıvteri bolatyn. Memleket bul kásiporyndardy óz baqylaýynda ustap, halyqqa aksııalardyń tek 5-15 paıyzyn satýdy uıǵarǵan-dy.

 «Halyqtyq IPO» ne maqsatta ótkiziledi? Birinshiden, bul memlekettik kásiporyndar jumysynyń ashyqtyǵyn jáne onyń qyzmetine qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtýdi kózdeıdi. Ekinshiden, Qazaqstan azamattary aksıoner bolǵannan keıin olar kompanııa ıeleriniń biri bolady. Sondyqtan ulttyq kompanııalardy basqarýǵa qatysa alady, ıaǵnı aksıonerlerdiń jalpy jınalysynda strategııalyq sheshimder qabyldaý kezinde daýys berý múmkindigine ıe bolady. Úshinshiden, halyq artyq aqshasyn paıdalanýdyń jolyn úırenedi, qarjy naryǵynda aqsha saqtaý dıversıfıkasııasyn paıdalanady. Mysaly, depozıtterde aqsha jaqsy saqtalady, biraq onyń aıtarlyqtaı tabys ákelmeıtini belgili, ásirese shetel valıýtalarynan (jylyna 0,8%) onsha tabys kelmeıdi.

Al Úkimet úshin «Halyqtyq IPO» – ekonomıkany damytýǵa halyqtyń aqshasyn tartý tásili. Tartylǵan qarjyny ulttyq kompanııalar ózin odan ári damytýǵa, qyzmetin jańǵyrtýǵa jáne keńeıtýge salýǵa múddeli. Baǵdarlamanyń basty maqsaty – qazaqstandyqtardyń jınaǵan qarjysyn iri kompanııalardyń aksııalaryna ınvestısııa retinde salyp, sol arqyly aksııalarǵa ıelik etý jáne osy baǵdarlamany júzege asyrý arqyly Qazaqstandaǵy baǵaly qaǵazdar naryǵyn damytý.

 «Halyqtyq IPO» ereksheligine kelsek, munda Qazaqstan azamattary ǵana aksıoner bola alady. Aldymen jeke tulǵalar aksııa satyp alady, sodan keıin qalǵan aksııalar zeınetaqy qorlaryna satylady. Bul – aksııa baǵasynyń tym qymbattap ketýine jol bermeıdi. Ári jınaqtaýshy zeınetaqy qorlary aksııalardy utymdy satyp alsa, keleshekte zeınetkerlik salymnyń ósýine, qorlardy damytýǵa, ınvestısııalaýǵa múmkindik beredi.

Ár aksıoner kompanııa paıdasynan dıvıdend alady. Aksııa baǵasy ózgerip otyrady, onyń baǵasynyń ósýi kezinde jaqsy paıda tabýǵa bolady. Alaıda aksııalardyń yqtımal joǵary tabystylyǵynyń keri jaǵy da bar. Ol – táýekelge barý. Kompanııa jumysy nasharlap, tabysy azaıǵan kezde aksııa baǵasy da túsip ketedi, sol kezde aksııa ustaýshy adam utylady. Sondyqtan kompanııany durys tańdaı bilý kerek. Tańdaýdy qor naryǵy usynady, al «Halyqtyq IPO» – qor naryǵymen tanysý úshin jaqsy bastama.

Kezinde Úkimet atalǵan baǵdarlama aıasynda elimizdiń azamattary osy Halyqtyq IRO-men barynsha qamtylýy qajet ekenin aıtqan bolatyn. Jaýapty mekemelerge el azamattaryna aksııalardy satýdyń qyr-syryn barynsha túsindirý sharalaryn júrgizý tapsyryldy. Atqarýshy bılik «Halyqtyń belsendiligi iri ınvestorlardy tartady, olar bizdiń naryǵymyzǵa iri qarjy ákeledi. Bul bizdiń ekonomıkamyz úshin mańyzdy» degendi alǵa tartqan edi. Sondaı-aq «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasyna aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy kompanııalardyń qatysý máselesi de kóterilgen bolatyn.

 Baǵdarlamaǵa álemdik naryqta óz orny bar kompanııalar iriktelip alynǵan edi. Atap aıtqanda, 2012 jyly «QazTransOıl», 2013 jyly «KEGOC», «Eır Astana», «QazTransGaz», «Samuryq-Energo», «Qazmortransflot» UTKK» aksıonerlik qoǵamdary, 2014 jyly – «Qazaqstan temir joly» UK», «Qaztemirtrans», 2015 jyly – «Qazatomónerkásip», «QazMunaıGaz» AQ endi.

2012 jyly «Halyqtyq IPO» baǵdarlamasyna «QazTransOıl» AQ qatysyp, jyl aıaǵynda aksııalar halyqqa satyldy. Sol kezderi jeke tulǵalardyń ashqan brokerlik shottarynyń sany 10 myńnan asqan bolatyn. Bul – «QazTransOıl» kompanııasynyń aksııalaryn, jalpy kólemi 5 mlrd teńgeden astam qarjyǵa satyp alýǵa nıet bildirgenderdiń sany. Úkimettiń qaýlysyna sáıkes, «QazTransOıl» AQ-tyń bir qarapaıym aksııasynyń quny 725 teńge boldy. Aksııalarǵa jazylý 6 qarashadan bastaldy jáne bul 2012 jyldyń 5 jeltoqsanyna deıin jalǵasty.

Kompanııanyń ınvestısııalyq baǵdarlamalar basqarmasynyń qyzmetkeri Almas Masalınniń aıtýynsha, qazirgi kúnderi «QazTransOıl» AQ «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasy sheńberinde 35 myń aksııa ornalastyrǵan. О́tken 8 jylda bir aksııaǵa 974 teńge dıvıdend tólengen.

2014 jyly 18 jeltoqsanda «Halyqtyq  IPO» baǵdarlamasynyń sheńberinde Qazaqstan qor naryǵynda «KEGOC» kompanııasynyń jaı aksııalaryn bastapqy ornalastyrýy júrgizildi. Kompanııanyń bir aksııasy mınýs 10% kólemindegi paketti ornalastyrý týraly jarııalandy. Ár aksııanyń quny 505 teńge dep eseptelip, barlyǵy 25,9 mln aksııany qurady. Aksıonerler úshin aksııalardy ornalastyrǵan sátten bastap kiristilik 316%-dy qurady. Aksıonerler úshin bul salym sátti bolǵan, 2019 jyldyń málimetine sáıkes, «Halyqtyq IPO» qatysýshylaryna 100,4 mlrd teńge dıvıdend tólenipti.

Joǵaryda aıtqandaı, ulttyq kompanııalar aksııalarynyń tek 5-10 paıyzy ǵana jeke adamdarǵa satylymǵa shyǵarylady. Bul – durys sheshim, óıtkeni «KEGOC» mekemesinde keıingi jyldary jeke adamdardyń aksııalaryn basqa múddeli tulǵalar jappaı qymbatqa satyp alý faktileri tirkelgen.

Esep komıtetiniń tekserýleri de biraz jaıttyń betin ashty. «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasyn 2011 jyly sol kezdegi Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrligi men «Samuryq-Qazyna» qory bekitken. Baǵdarlama 2011-2015 jyldarǵa eseptelgen, biraq onyń úshten biri ǵana oryndalǵan.

Alǵashynda Qazaqstan qor bırjasyna aksııalaryn ornalastyrý úshin 6 kompanııa josparlanǵan, oǵan tek eki kompanııa ǵana shyǵypty. 2014 jyldyń aıaǵynda kompanııalardyń aksııa shyǵarýyna daıyn bolmaýy jáne «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasynyń ındıkatorlyq talaptarynyń ózgerýine sáıkes baǵdarlamanyń oryndalýy 2022 jylǵa deıin sozyldy. Soǵan qaramastan, jaýapty mınıstrliktiń bul baǵdarlamanyń júrgizilýin durys baqylamaýy saldarynan ol ómirsheń bolmaı qalǵan, maqsat oryndalmaǵan, soǵan baılanysty onyń mańyzy da joıylǵan, deıdi tekserýshiler.

 Al «Samuryq-Qazyna» qory 2011-2015 jyldar aralyǵynda aksııalardy qor bırjasyna ornalastyrý úshin berilgen keńesterge jáne jarnama men halyqqa túsindirý jumystaryna 2,2 mlrd teńge jumsaǵan. Sonymen qatar «QazTransOıl» jáne «KEGOC» kompanııalarynyń aksııalaryn ıemdenýshilerdiń qatarynda jeke tulǵalar jyldan-jylǵa azaıyp otyrǵan. Al bul fakt bastapqyda aıtylǵan «halyqtyq» mániniń álsiregendigin kórsetedi.

 2015 jyly «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qurylýyna sáıkes, «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasy onyń qaramaǵyna ótkennen keıin qysqartylyp, keıin memlekettik kompanııalardiń jekeshelendirý naýqanyna kirip ketkendigi belgili boldy.

2018 jyldyń 13 qarashasynda «Samuryq-Qazyna» qory «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasy aksııalarynyń qor bırjalaryna shyǵarylǵanyn habarlady. London jáne «Astana» bırjalaryna kompanııanyń baǵasy 451 mln dollar turatyn baǵaly qaǵazdarynyń 15%-y shyǵaryldy, ol − 38,9 mln aksııa bolatyn. Suranys usynystan 1,7 ese kóp bolǵan.

Qazaqstandyq ınvestorlar jalpy aksııanyń 47,5%-yn ıemdengen. Jalpy, bul IPO-da 49 shetel jáne 16 otandyq zańdy tulǵalar qatysqan, al jeke adamdar, ıaǵnı qazaqstandyqtar sany – 2,7 myń adam.

Aldynda satý baǵasynyń shegi (dıapazon) ár qaǵaz úshin 11,6-15,4 dollar aralyǵynda bolǵan, biraq olar tómengi baǵamen, ıaǵnı 11,6 dollarmen satylyp ketken. Investısııa kólemi 17 mlrd teńgeni quraǵan.

Bırjada «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy arqyly ınvestorlar 3,93 mln aksııa satyp alǵan, bul barlyq satylǵan aksııanyń onnan biri shamasynda. Qarjy sarapshylarynyń aıtýynsha, bul shara asyǵys ótkizilgen, olaı bolmaǵanda ınvestorlar áldeqaıda kóp qatysyp, aksııa baǵasyn kóterip, ınvestısııa kólemin áldeneshe ese kóbeıtýge bolar edi.

Qazaqstannyń azamaty retinde ózim de «QazTransOıl» aksııalary satylymǵa shyqqan kezde 100 aksııa satyp alǵan edim, baǵasy 725 teńgeden bolatyn.

Brokerlik qyzmetti «Qazposhta» aksıonerlik qoǵamy júrgizdi. Sol kezde halyqqa qoljetimdisi de, túsiniktisi de osy qoǵam bolatyn. Biraq túrli sebeptermen bul mekeme brokerlik qyzmetin óz deńgeıinde júrgize almady.

Broker – ol qor naryǵynyń qatysýshylarynyń arasyndaǵy kásipqoı deldal. Brokerlik qyzmet klıentterdiń tapsyrysy boıynsha qor naryǵynda mámile ótkizip turady jáne qarjy quraldaryn uıymdastyrylǵan jáne uıymdastyrylmaǵan naryqta satý jáne satyp alý qyzmetteri, saqtaý qyzmeti: shot ashý, saqtaý, esep, quqyǵyn rastaý jáne mámilelerdi tirkeý syndy jumystardy atqarýy tıis. Osy aıtylǵan qyzmetterdiń bári maǵan kórsetilgen joq. Tek kelisimshart jasap, shot ashýmen shekteldi. Almatynyń ortalyq poshtasynda ornalasqan shtattaǵy broker sany ekeý-aq eken. О́zderi taǵy izdegen adam zorǵa tabatyn keńseniń qýysynda ornalasypty. Biz barǵanda biri jumystan shyǵyp ketse, ekinshisi sharýamen syrtta júr eken. Áýpirimdep júrip, olardyń kompıýterinen ózimniń shotymnyń úzindisin zorǵa aldym. Onda 8 jyl boıy jınalǵan dıvıdend 89 971 teńgeni qurapty. Olarmen sońǵy baılanysym 2017 jyldyń 18 naýryzynda bolypty. Sonan keıin habar joq. Negizi men jyl saıynǵy aksııa týraly málimet alyp turýǵa tıis edim. Biraq aksııa qymbattaǵanda ony satyp nemese arzandaǵanda satyp alý múmkindigi mende bolmady. Sondyqtan qor bırjasynda brokerlerdiń óz mindetin durys atqarmaǵandyǵyna baılanysty bul naryqta oıynshy bola almadym. Endigi meniń sheshimim qarjy naryǵyndaǵy basqa brokerlik kompanııaǵa aýysý, ıaǵnı der kezinde kerekti aqparatty berip, keńes beretin deldaldarmen jumys isteý. Mysaly, dollarmen salǵan depozıt bankterde qazir 0,8 - 0,9 paıyz ǵana, al men satyp alǵan aksııa baǵasy 725 teńgeden búgingi kúnderi 1 003 teńgege ósken, oǵan qosymsha dıvıdend bar, jylyna eki ret aksııańyzdy satyp nemese satyp alyp otyrsańyz, taǵy paıda túsedi.

Sondyqtan «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasyna qatysýshylar úshin brokerlik kompanııalardyń róli bólek eken. Qazaqstanda brokerlik qyzmetti 20-dan astam kompanııa jasaıdy. Olardyń ishinde úzdik bestikke kiretinder «Qazposhta» AQ, «Frıdom Fınans», Halyq bankke qarasty Halyk Finance, «Sentrkredıt» bankiniń BCC Invest, QazKom tobyna qarasty «Kazkommers Sekıýrıtız» kompanııasy.

«Qaıtyp kelgen maldyń qaıyry bar» deıdi qazaq. Osydan 6 jyl buryn toqtap qalǵan «Halyqtyq IPO» qaıta jańǵyrýda. Bul jóninde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.Toqaevtyń Úkimetke bergen tapsyrmasy óte oryndy. Endi «Halyqtyq IPO» óziniń jalpy túsiniginde memlekettiń ulttyq baılyǵyn olardyń azamattary arasynda bólý degen basty qaǵıdatyn memlekettik organdar, ulttyq kompanııalar men qarjy ınstıtýttary durys oryndap, júıeli jumys júrgizýi kerek.

 

 Atamurat ShÁMENOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory

 

Sońǵy jańalyqtar

Eldanaǵa el rıza

Sport • Keshe

Jumekenniń «Balaýsasy»

Rýhanııat • Keshe

«Sálemetsiz be, Baqtııar!»

Rýhanııat • Keshe

Sortóbeniń baǵy eselenip keledi

Rýhanııat • Keshe

Aldaǵy apta kún jylynady

Aýa raıy • Keshe

Súıispenshilik sabaǵy

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar