Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ekologııalyq taza aýylsharýashylyq óndirisin damytý jáne zamanaýı agrotehnologııalar men ınnovasııalardy engizý, álemde turaqty joǵary suranysqa ıe joǵary ónimdi daqyldardy ósirýge kóshý arqyly eńbek ónimdiligin arttyrý qajettigin birneshe ret atap ótti. Prezıdent mal sharýashylyǵy salasynda qoı jáne qozy, qus etin óndirýdi, sútti mal sharýashylyǵyn damytý jáne mal sharýashylyǵy ónimderin eksporttaýdyń bolashaǵy bar dep sanaıdy.
Seleksııa ónimdilikti arttyrady
Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń maqsaty – naryqta suranysqa ıe básekege qabiletti ónimder óndirýdi qamtamasyz etý. Soǵan baılanysty birqatar mindet qoıyldy, sonyń ishinde ishki naryqty tolyqtyrý jáne eksporttyq áleýetti otandyq ónimmen damytý ózekti.
Elimizdiń ońtústik-batys aımaǵynda Qazaqstandaǵy aýylsharýashylyq jerleriniń 37,2% jáne jaıylymdardyń 80,6%-y shoǵyrlanǵan, sonyń ishinde 40 mln gektardan astam shóldi jáne jartylaı shóldi jaıylymdar bar. Aımaqtyń qolaıly tabıǵı-resýrstyq áleýeti aýylsharýashylyq janýarlarynyń barlyq túrin tıimdi ósirýdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Atap aıtqanda, aımaqta iri qara mal sany Qazaqstannyń jalpy mal basynyń – 27,8%, qoı – 47,9%, túıe – 87,1% jáne jylqy 28,5%-yn quraıdy. Elimizdiń ońtústik aımaǵynda ornalasqan «Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS Atyraý, Aqtóbe, Qyzylorda, Jambyl, Mańǵystaý jáne Túrkistan oblystarynyń mal jáne ósimdik sharýashylyqtarynyń damýyn ǵylymı qamtamasyz etýmen aınalysady. Instıtýttyń basym baǵyttary – qoldanystaǵy janýarlar tuqymdary men aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń suryptaryn utymdy paıdalaný jáne jetildirý. Sonyń negizinde halyqaralyq standarttardyń talaptaryna saı keletin joǵary sapaly ónim óndirisin ulǵaıtý, bolashaǵy bar tehnologııalardy jasaý jáne taratý.
Seleksııa men asyldandyrý salasyndaǵy ǵylymı ázirlemeler, qoı sharýashylyǵy ónimderin óndirý tehnologııasy búginde ónimniń birligine ketetin shyǵyndardy 10-12% shamasynda tómendete otyryp, mal ónimdiligin 10-15%-ǵa arttyrýǵa múmkindik beredi.
Qylshyq júndi qoı sharýashylyǵynda ınstıtýt ǵalymdarynyń seleksııalyq-asyldandyrý jumystarynyń nátıjesinde shól, shóleıt jáne taýly aımaqtarda ósirýge joǵary beıimdilikpen sıpattalatyn tózimdi jáne iri tóldi qoılardyń jańa «Ordabasy» tuqymy shyǵaryldy. Qoılardyń tirileı salmaǵy men tezjetilgishtigi burynǵy tuqymdarmen salystyrǵanda 10-15%-ǵa joǵarylady. Sońǵy jyldary jańa ónimdiligi joǵary genotıpter shyǵaryldy: 4 jelisimen «Badamdyq» tuqymishilik tıpi jáne 2 jelisimen «Sháýildirlik» zaýyttyq tıpi. Bııazy júndi qoı sharýashylyǵynda «Qazyǵurt» zaýyttyq tıpi men ońtústikqazaqstandyq qoılardyń tuqyl tuqymishilik tıpi shyǵaryldy. Shyǵarylǵan janýarlar tirileı salmaǵynyń joǵarylyǵymen sıpattalady jáne analyqtardyń tólsheńdigi 2,5-3,0%-ǵa, qozylardyń enelerinen aıyrǵanǵa deıingi ómirsheńdik koeffısıenti 2,7-3,0%-ǵa artady. Ońtústikqazaq merınosynyń tuqyl tuqymishilik tıpti qoılary tirileı salmaǵy, jún túsimi jáne onyń uzyndyǵy boıynsha ońtústikqazaq merınosy tuqymy qoılarynyń standartynan aıtarlyqtaı asyp túsedi: Iаǵnı qoshqarlary boıynsha – 20,5; 30,2 jáne 25,0%, analyqtary boıynsha – 4,5; 32 jáne 15,5%.
Áýlıeata iri qara malyn maqsatty seleksııamen saqtaý jáne sanyn arttyrý boıynsha baǵdarlamalar ázirlendi. Bul tuqymnyń tektik qoryn saqtap qana qoımaı, ońtústik óńirde osy tuqymdy ósirýdiń básekege qabilettiligi men tıimdiligin arttyrady.
Túıe sharýashylyǵy ońtústik-batys aımaqtyń 5 oblysynda belsendi damyp keledi, onyń sany respýblıkada 236 myńnan asady, onyń 11,1%-y – asyl tuqymdy. Mal basynyń jyldyq ósimi 10,7%-dy quraıdy. Sút ónerkásibin damytý maqsatynda Mańǵystaý túbeginde «Túpqaraǵan-lók» jelisi, Kaspıı mańy oıpatynda qazaqtyń eki órkeshti túıeleriniń «Atyraý Býra» jelisi shyǵaryldy jáne Sakon «Býra-41» jáne «Taýshyq-býra» zaýyttyq jelilerin shyǵarý barysynda seleksııalyq jetistikterge patentter alyndy.
Qazirgi ýaqytta etti maldy ósirý, azyqtandyrý jáne bordaqylaýdyń tıimdi tehnologııalaryn ázirleý boıynsha jumystar júrgizilýde; jaıylymdardy geobotanıkalyq zertteý, onyń vegetasııalyq kezeńderi men jyl mezgilderi boıynsha qorektiligin zertteý, jaıylymdardy paıdalanýdyń syzbalary men jospary quryldy, sonymen qatar jemshóp pen mıneraldy qospalardy qoldanýdyń tıimdiligi anyqtaldy.
Jańa suryptardyń tıimdiligi mol
О́simdik sharýashylyǵy boıynsha negizgi azyq-túlik daqyldary: arpa, bıdaı, maıly daqyldar, burshaq daqyldary, jemis-jıdek, kókónis jáne jıdek daqyldaryn zertteý jumystary júrgizilýde, jaqyn jáne alys shetelderden ákelingen sharap pen ashanalyq júzim suryptaryn beıimdeý jáne beıimdelý qasıetteri zerttelýde.
Osylaısha, seleksııalyq jolmen kúzdik jumsaq bıdaıdyń jańa ónimdiligi joǵary «Shymqala» surypy shyǵaryldy, bul aýrýlar men zııankesterge jáne qurǵaqshylyqqa joǵary tózimdiligimen erekshelenedi. Standartty «Almaly» sortymen salystyrǵanda ónimdiligi 3,6 s/ga, jelimtigi 16,8%-ǵa jáne aqýyzy 17,1%-ǵa joǵary ekendigi dáleldendi.
2020 jyly ońtústik jaǵdaılarda ósirýge tıimdi soıanyń jańa «Aq bastaý» sorty shyǵaryldy.
Shóldi jemshóp óndirisinde Qazaqstannyń taý bókteri aımaǵynda jańbyrmen qamtamasyz etilmegen jáne jartylaı qamtamasyz etilgen tálimi jerleri úshin jaqsy pishen bolatyn túıe jońyshqanyń «Saraıshyq» sorty shyǵaryldy. Shól daqyldardyń qurǵaqshylyqqa tózimdiligin arttyrý maqsatynda ızenniń jańa «Nur» sorty shyǵaryldy.
Shaǵyn jáne orta aýylsharýashylyq qurylymdary úshin kúzdik bıdaıdy, maqsary men jońyshqany, sýarmaly jáne tálimi eginshilikte qysqa aýyspaly egiste negizgi jáne sebýge deıingi óńdeýsiz tikeleı egýdiń ǵylymı negizdelgen tehnologııasy jasaldy. Sonymen qatar jem-shóp daqyldarynyń qysqy-aralyq jáne shabyndyq mal azyqtyq daqyldaryn ósirýdiń qosý, únemdeý tehnologııasy jasaldy.
Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty ǵylymı qyzmetimen qatar, aýyl sharýashylyǵy kásiporyndary arasynda Tassaı bilim taratý ortalyǵy negizinde aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynyń mamandaryna joǵary tıimdi zamanaýı tehnologııalar men jabdyqtardy qoldanýdyń teorııalyq jáne praktıkalyq daǵdylaryn úıretedi. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń ozyq jetistikteri, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy men tehnologııasynyń sońǵy úlgileri týraly aqparat taratady.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń ońtústik-batys aımaǵynda mal jáne ósimdik sharýashylyǵyn odan ári damytý úshin Úkimet ǵylymı is-sharalarǵa granttar bóledi jáne ǵylymı ázirlemeler shynymen turaqty tabysty jobalarǵa aınalýy úshin ǵylymı qoǵamdastyq jergilikti atqarýshy organdar, aýylsharýashylyq jáne kásipkerlik qurylymdarmen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi. Instıtýt ǵalymdary kókónisterdiń, jemisterdiń, jıdekterdiń daqyldary men sańyraýqulaqtardyń eń tanymal túrleri men sorttaryn ashyq topyraqpen birge jabyq topyraqta ósirý jobalaryn, sondaı-aq, balyq sharýashylyǵyn damytýdy keńeıtýge arnalǵan ǵylymı ázirlemelerdi júzege asyrý úshin mamandarǵa usynady. Jınaqtalǵan ǵylymı jetistikterdi, ınnovasııalyq tehnologııalardy paıdalana otyryp, ónimniń ózindik qunyn tómendetýge ǵana emes, onyń sapasyn edáýir jaqsartýǵa múmkindik beretin agroónerkásiptik keshende eń jaqsy nátıjelerge qol jetkizýge bolady. Bul óz kezeginde jalpy qoǵamnyń ál-aýqatyna áser etedi.
Sáken QANYBEKOV,
«Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS basqarma tóraǵasy
ShYMKENT
