Qoǵam • 14 Sáýir, 2021

Táýelsizdik jáne ult mentalıteti

290 ret kórsetildi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalaǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda: «Aldaǵy tórtinshi onjyldyqtyń bizge júkteıtin mindeti – qýatty eldiń ıesi jáne kemel halyq bolý. Bul jolda saıası-ekonomıkalyq reformalardy jáne sanany jańǵyrtý úderisin jalǵastyryp, zaman talabyna beıimdelgen ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýymyz qajet» dep oı túıedi.

Shynynda da kemel halyq bolý úshin ne isteýimiz kerek? Kemel halyq qandaı qundylyqtardy basshylyqqa alýy qajet? Kemel halyqtyń basty qasıetteri men kórsetkishteri, ólshemderi qandaı? Kemeldilikti qalyptastyrý úshin sanamyz ben oıymyzdaǵy qandaı kemshilikterden bas tartýymyz kerek degen san myńdaǵan suraq týyndaıtyny sózsiz. Bul birinshiden. Ekinshiden, el táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyn artqa tastaǵan qazaq qoǵamynyń búgingi rýhanı dúnıesi táýelsizdikti «bárinen qym­bat, asyl qazyna» retinde kózdiń qara­shyǵyndaı saqtaýǵa jáne ony qor­ǵaýǵa daıyn ba? Bul suraqtarǵa jaýap berý úshin ulttyń mentaldyq bolmys erekshelikterine, qazirgi qoǵam jaǵ­daıyn­daǵy rýhanı qundylyqtary men ustanymdarynyń qalyptasýy men damý tendensııasyna nazar aýdarǵan durys. Ol úshin HH ǵasyr boıy qalyptasqan ultymyzdyń rýhanı bolmysy men mentaldyq keńistigine nazar aýdaraıyq.

Árıne, HH ǵasyr boıy ult bolmysynda tek jaman qasıetterdi qalyptas­tyr­dy desek, artyq aıtqan bolar edik. HH ǵasyrda ulttyń saýattylyǵy, bi­lim­ge degen qushtarlyǵy artty. Qazaq bi­limdi, saýatty halyqtardyń birine aı­naldy. Qazaq halqy ǵylym men teh­­nı­kany, jańa tehnologııalar men kom­­mý­nıkasııanyń, mádenıet pen óner­diń san alýan túrin meńgerdi. Álem halyq­tarymen baılanysqa túse otyryp, ártúrli mádenıetter men oılardy, dúnıe­tanymdar men ustanymdardy, qundy­lyqtar men dástúrlerdi óz qazanynda qaınata otyryp, óziniń etnostyq, rýhanı birligin saqtaı bildi, órkenıet kó­shine ilesip óziniń damý jolyn tań­­daý­ǵa múmkindikter baspaldaqtaryn qala­dy. HH ǵasyrda qazaq jerinde jańa áleýmettik-saıası qurylymdar men qoǵam ınstıtýttary, memlekettiń bı­lik tarmaqtary (atqarýshy, zań shyǵarý­shy, sot) tolyqqandy, zaman talaptaryna saı óz jumystaryn atqardy. Ag­rarlyq jáne ındýstrıaldyq qoǵam erek­shelikterine saı mentaldyq bol­mysyn qalyptastyrdy. Qazaqqa tán ashyqtyq pen baýyrmaldyqtyń, shy­na­ıy­lyqtyń ozyq úlgisin kórsetti. Bóten­di jatsynbaı, óz baýyryna bas­t­y, bir úzim nanymen, keń peıilimen bó­lis­ti. О́ziniń beıbitsúıgish halyq eke­­nin dáleldedi. Adamgershilikti, pa­ra­sat­tylyq pen danalyqty, ar men uıat­ty tý etti. Dúnıege, qorshaǵan adamı bol­mysqa adamgershilik turǵysynan qa­raı bildi, barlyǵyn osy bıiktikten baǵa­lap otyrdy. Rýhanı qundylyqtardy materıaldyq qundylyqtardan joǵary qoıdy. «Arym – janymnyń sadaǵasy» dep, urpaǵyn tárbıeledi. «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» dep, arýaqtaryn syılady. «Otan ot basynan bastalady» dep otbasylyq qundylyqtardy tárbıe kózi retinde qarastyrdy. Er men eldi, ana men jerdi egiz uǵym dep qa­byl­dady, kindik qany tamǵan jerdi ata­mekenim dep sanady. Tildi óner aldy dep túsindi, sóz qudirettiligine sen­di, daýyn bir aýyz sózben sheshe bil­di, sózge toqtady, «úlken turyp, kishi sóı­legennen bez» dep urpaǵyn tár­bıeledi. Qyzyna bolashaq ana dep qara­dy. Bul qazaq halqynyń mentaldyq bol­my­synyń basty erekshelikteri edi.

Desek te, keshegi totalıtarızm jáne onyń ıdeologııasy qazaqtyń ult­tyq sanasynyń tutastyǵyna jazylmas­taı jara saldy, ulttyq sana taptyq sananyń qurbany boldy, ulttyń tarı­hı jady óziniń tól tarıhynan tys­qary qalyptasty. Basqasha aıt­qanda, totalıtarlyq ıdeologııa ult­tyq sanany «týlaqsha» ıledi, óz qundy­lyq­taryn ulttyq sananyń negizi, qozǵaý­shy, jetekshi kúshi dep uqtyrdy. Totalı­tarlyq júıe qalyptastyrǵan rýhanı qun­dylyqtar men ustanymdar úrdisi toq­taǵanmen onyń rýdımentteri áli de bolsa sanamyzda saırap jatqany bar­shaǵa aıan. Keıde ótkendi ańsap, keshegi keńestik dáýirge qaıta oralýdy kózdeıtin belsendiler búgingi qoǵamdyq sananyń damý baǵytyna áser etýge tyrysyp baǵýda. Totalıtarlyq ıdeologııanyń saıa­sı biriktirgish qasıetiniń ereksheligi men qudirettiligine mán berip, ony tiril­týdiń joldaryn qarastyrýda. Osyn­daı sanadaǵy «ólara shaq», búgingi táýel­sizdiktiń qadir-qasıetin, onyń baǵasyn anyqtaýǵa áser etýde.

HHI ǵasyr qazaq úshin naryqtyq ekonomıka, aqparattyq jáne sıfrly tehnologııaǵa negizdelgen, lıberaldyq sıpattaǵy qundylyqtardyń zamanyna aınalyp otyr. Bul ǵasyr qazaq men­talıtetine ózindik ózgerister ákel­geni belgili. Naqty aıtar bolsaq, qazaq hal­qy naryqtyq ekonomıkanyń qyr-syryn, onyń tetikteri men ádisterin meń­gere bildi. Olardyń iskerlik, kásibı belsen­dilikteri arta tústi. «Paıda», «baılyq», «tabys», «aqsha», «aıyrbas», «usynys», «suranys», «múdde», «tıimdilik» jáne t.b. sııaqty naryqtyq ekonomıkalyq uǵym­dardy jete meńgere otyryp, jal­py ekonomıkalyq erkindik jáne kásip­kerlikti, básekege qabilettilikti damyta bildi. Ult mentalıtetiniń pragmatıkalyq sıpaty artyp, onyń ekonomıkalyq ustanymdary nyǵaıdy. Ult mentalıteti paternalızm, masyldyq, jaıbasarlyq sııaqty psıhologııalyq qubylystardan aryla bastady.

Desek te, rýhanı saladaǵy jeńilis­teri­miz órkenıet jolyndaǵy qazaq qoǵa­­mynyń ózara biregeılenýi men tutas­tanýyna aýyr soqqy bolyp otyr­ǵany belgili. Rýhanı azǵyndaýlar men aýyt­qýlar, etıkalyq, estetıkalyq dezıntegrasııalar, shekten shyqqan kórgen­sizdik pen bassyzdyqtar ulttyń birtutas bolyp uıýyna keri áserin tıgizýde. Tobyrlyq psıhologııa jalpylama sıpat ala bastady. Tutynýshylyq dúnıetanym men is-áreket formaty basymdylyqqa ıe bolyp, ulttyq qasıetter men adamı qundylyqtar keri ysyrylýda. Mundaı tobyr ókiliniń dittegeni de basqa, ómirlik ustanymdary da ózgeshe. Jasampazdyq is-áreketti tutynýshylyq mentalıtet aýystyrý ústinde. Sezimdik, tándik qajettilikterdi qanaǵattandyrý, kóńil kóterý, ómirden tek lázzat izdeý, saýyq-saıran salý, qumarlyqty basý adamdar is-áreketiniń jetekshi tetikterine aınalýda. Mundaı sıpattaǵy adamdar sany jyl sanap kóbeıip keledi, bolashaqta da kóbeıe bermek. Ondaı adamdardyń dúnıetanymy rýhanı qundylyqtardan alshaq. Mundaı tirshilik ıesi ózgeniń aqylyna sengish, bótenniń keńesin qa­byl­daǵysh, eliktegish, syrtqy yqpalǵa beıim bolyp keledi. Onda synı oılaýǵa oryn joq. Manıpýlıasııanyń obektisine jıi aınalyp, qatelikterge kóp boı aldyrady. Olar tutynýshylyq qoǵamnyń jemisi jáne basty sýbektisi. Is-áre­ket­terinde etıkalyq normalar men adam­ger­shilik ustanymdar jıi aýysyp, jaýyz­dyq pen izgilik, ádilettilik pen ádilet­sizdik, ar men arsyzdyq jıi oryn alma­syp turady. Mundaǵy basty sebep – rýhanı mesheýlik, jeke tulǵalyq qa­sıet­terdiń qalyptaspaýy. Ondaılar úshin tobyrlyq sana sheńberinde qalý álde­qaıda tıimdi jáne yńǵaıly. Osy jaǵ­daıda táýelsizdikti qalaı qorǵaı alamyz?

Bizde tutynýshy qoǵamdy qalyptas­tyryp otyrǵan mundaı aǵymdarǵa qarsy toıtarys beretin rýhanı kúshterdiń qaınar kózi qaıda? Jasampaz rýhanı kúshterdiń tıimdi tetikteri qandaı degen suraqtar týyndaıdy. Árıne, oıǵa birden oralatyn qundylyqtar, ol – otansúıgishtik, patrıotızm, ar, namys, uıat, ádilettilik, parasattylyq, bilim­pazdyq, eńbekqorlyq, dostyq, ózara syı­lastyq, ózara kómek, mádenıet­tilik jáne t.b. qundylyqtar. Atalǵan qun­dylyqtardy qoǵam sanasyna sińirmeı táýelsizdiktiń qadir-qasıetin túsiný áste múmkin bolmaıtyny sózsiz.

Shyndyǵynda, táýelsizdiktiń tórtin­shi on jyldyǵyna aıaq basqanda, urpaq aýysyp, olardyń dúnıetanymy men qundylyqtardyń qalaýy ózgerip jat­qanda táýelsizdikti kim baıandy etedi degen suraqtyń týyndaýy zańdy qubylys. Dúnıege aldyńǵy urpaqqa uqsamaıtyn, otyzynda orda buzatyn, qyrqynda qamal alatyn jastar keldi dep, úmitimizdi úkilep otyrǵan jaıymyz bar. Desek te, búgingi jastardyń rýhanı álemi qandaı, olar úshin basty qundylyqtar nede, olardyń ómirlik ustanymdary eldi qaı jaǵaǵa shyǵarmaq degen suraqtarǵa jaýap izdep, áleýmettik-psıhologııalyq bolmysyna tereńirek kóz jiberer bolsaq, kóptegen «áttegen-aı»-lardy baıqaýǵa bolady. Solardyń biri, jastardyń jalǵan ımıdj-kelbet jasaýǵa qushtarlyǵy. Keıde jalǵan ımıdjge malsynyp ózi­niń shynaıylyǵynan alshaqtap, qoldaý­shylar men jankúıerleriniń arqasynda ómir súrip jatqany qanshama?! Qysqasha aıtqanda, bizdiń jastarǵa durys, synı turǵydan ózderine ózindik baǵa berý jetispeıtin tárizdi. Bireýler jastarǵa albyrttyq pen bozbalalyq tán dep aıtar. Ondaıǵa keshirimmen qaraǵan abzal dep, ózimizdi taǵy sál jubatarmyz. Dese de, jastar úshin mańyzdysy ózge bireý­ler­diń qolpashtaýy men madaqtaýy bolma­sa kerek. Qolpashqa oranǵan qurmet kú­sheı­gen saıyn el aldynda turǵan uly is­ter­­di meńgerýmen baǵyndyrýdyń aýy­ly alystaı berýi múmkin ekenin es­ten shy­­­ǵar­maǵan durys. Tek, sol uly ister­di meńgergende ǵana, sol joldaǵy adal ja­sam­paz eńbek nátıjesin qoǵam durys jáne ádil baǵalaı bilgen jaǵdaıda ǵana rýhanı serpilis bolatyny belgili. Ázirge bul jolda jastarymyzdy úmittendirý basym. Tirlik te, qareket te sodan aspaı otyr. Ondaı baǵalaý tobyrlyq ortaǵa sińdirýdiń eń tıimdi joly bolýy da yqtımal. Máselen, álemdik deńgeıdegi talantty ánshi Dımashtyń ónerin alyp qaraıyq. Án álemindegi mundaı biregeı qubylysty durys baǵalaı bilý de qoǵam múshelerinen mádenı bıiktikti talap etedi. О́kinishke qaraı, kóp jaǵdaıda Dımash ónerine qalyptasqan dástúrli deńgeı turǵysynan baǵa berý bar ekenin baıqaımyz. Sonymen birge, bul búgingi tutynýshylyq qoǵamnyń oılaý jáne talǵampazdyq deńgeıin kórsetedi.

Táýelsizdikti qorǵaý búgingi urpaqtyń minez-qulqy men qaırat jigeriniń deńgeıine, sapalyq qasıetterine tikeleı baılanysty ekeni málim. Bul másele, aqparattyq, sıfrly tehnologııa, jasandy ıntellekti jasaý zamanynda erekshe sıpatqa ıe bolýda. Tutynýshylyq qoǵamda olardyń minez-qulqy, oılaý júıesi, dúnıeni qabyldaý deńgeıi de standarttalǵan ba dersiń. Olar keıde konveıerden shyqqan «mashınalardy» eske salatyndaı. Kerek deseńiz, olar bógdege uqsaýǵa, basqalarǵa elikteýge, jetekke ilesýdi ǵana úırengen tárizdi. Kóp jaǵdaıda olardyń mentaldyq júıesi tobyrlyq mádenıet jetistikterimen árlengen, tolyqtyrylǵan ba dersiń. Nátıjesi – jattandy qaıtalaýdan shyqqan is-áreket, túpnusqalyq sıpattan ada qarym-qatynas, kózqaras pen ustanym. Olardyń dúnıetanymy men rýhanı dúnıesinde ulttyq qun­dy­­lyqtarǵa oryn qalmaǵan, ıaǵnı or­nyq­paǵan. Olar úshin Shoqan, Abaı, Shákárim, Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Muh­tar, Qanysh, Baýyrjan ıdeal emes. Hal­qy­na qyzmet etý, ultynyń keregine jegilý, qundylyqtaryn qorǵaý maqsat emes. Osyndaı jaǵdaıda táýelsizdikti qor­ǵaı­tyn, onyń qadir-qasıetin durys baǵa­laı alatyn urpaq qaıda eken dep oı­laı­syń. Árıne, el bolǵasyn, onyń jaq­sysy da, jamany da, tektisi de, teksizi de bolady. Desek te, qazaqqa qyzmet etýdiń órkenıettik úlgisin jasap ketken uly babalarymyzdyń isteri men erligi búgingi rýhanı jańǵyrýymyzdyń shynaıy negizi bolý kerektigi sózsiz dúnıe.

Qalypsyzdyqty túzetý, oǵan qarsy­lyq tanytýdyń ıdeologııalyq, tárbıe­lik, tanymdyq yqpaldaryn arttyrýdyń ýa­qyty jetken tárizdi. Bolmaǵan jaǵ­daıda ózin qor kórý aýrýy údeı túsedi, jastardyń jasampaz rýhyna tusaý túsip, bóten qundylyqtardy panalap, onyń qarańǵy qaltarystary men biz úshin qaýipti tustaryna selt etpeıtin ádet qalyptasady. Ony biz kúndelikti tirlikten kórip te júrmiz. Solardyń biri áleýmettik keńistikte keń etek alyp otyrǵan jasandylyq (býtaforııa). Ja­san­­dylyq, jasandy kórinister qoǵam­nyń barlyq salasyn, tipti jastar sanasynda jaýlaı bastaǵan. Qaı jerde jasandylyq sol jerde daǵdarys, maǵynasyz tirshilik, aryn satyp alǵa jyljý, ádiletsizdik pen zańsyzdyq bar ekenin bilse de, «úıirden adasyp qalamyn ba?» degen úreı, nemese «kóppen kórgen uly toı» degen taptaýryn bolǵan túsinikter jastar sanasyn ýlaı bastaǵan tárizdi. Muny, biz «mentaldyq lastaný» dep ataımyz. Bul óz kezeginde «tulǵasyzdanýǵa» jol ashady. Sondyqtan, bul másele, memleket pen ult, jalpy qoǵam aldynda turǵan rýhanı jańǵyrýdyń mańyzdy mindetteriniń biri bolýy tıis.

Qazaq mentalıtetiniń táýelsizdikti qorǵaýdaǵy múmkindikterin saralaýda erek­she nazar aýdaratyn bir máse­le, ol onyń ishki múmkindikteriniń jasam­paz­dyq sıpaty. Onyń negizinde jatatyn basty qundylyqtarǵa: ashyqtyq, ózara syı­lastyq, ózara túsinik, mámilelik bilim­niń saltanat qurýyn, únemshil bolýǵa um­ty­lýdy jatqyzýǵa bolady. Atal­ǵan qun­dylyqtar ashyq qoǵam, demokra­tııa, qu­qyq tárizdi órkenıettik qundylyqt­ar­dyń qaınar kózi, rýhanı negizi ekeni sózsiz.

Qoǵamnyń birigýi, azamattyq kelisim ıdeıasy negizinde «mentaldyq birigý» ıdeıasy jatsa kerek. Mentaldyq biri­gý­­den tysqary júrgizilgen «biri­gýler» qashanda jalǵan, jasandy. Son­dyq­tan, «tegińe tartsań tozbaısyń» dep aıtqan halqymyzdyń dana sózi ózi­niń mańyzdylyǵyn búginde taǵy bir dáleldep otyr. Tektilik ıegershi­likke, muragershilikke jol silteıdi, táýelsiz­dikti baıandy etedi, tuǵyryn myzǵymastaı qylady. Jastardyń táýelsizdik jolyn­daǵy rýhanı jaýapkershiligin arttyrady. Ult mentalıtetiniń tutastyǵy da, búgingi urpaqqa úlgi bolar ustanymy da osynda bolsa kerek.

 

Tóleýǵalı QAIYRJANULY,

fılosofııa ǵylymdarynyń

doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

14 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:13

«Barystyń» alǵashqy transferi

Hokkeı • Búgin, 08:50

Gala-baletter: bı kórkemdigi

О́ner • Búgin, 08:44

Ǵasyrlardy toǵystyrǵan ǵajaıyp

О́ner • Búgin, 08:40

Kómir baıytý fabrıkasy iske qosyldy

Aımaqtar • Búgin, 08:38

«Án» be, «ún» be?

Rýhanııat • Búgin, 08:36

Jýrnalıst Qasym

Rýhanııat • Búgin, 08:34

Sóz soıyl: Táýbeli maqal-mátel

Tanym • Búgin, 08:27

Dalalyq órkenıet taǵylymy

Tarıh • Búgin, 08:23

Balaǵa meıirin tókken polıseı

Qoǵam • Búgin, 08:21

Balabaqshanyń joǵynan bary jaqsy

Aımaqtar • Búgin, 08:18

Kásipke baýlý – qasıetti borysh

Aımaqtar • Búgin, 08:16

Aty-jónimizge abaı bolaıyq

Qoǵam • Búgin, 08:14

Úı ishindegi úılesim

Pikir • Búgin, 08:06

Qoı baqqan ozar...

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Halyqaralyq qujattar qabyldandy

Qazaqstan • Búgin, 07:58

Aısberg aqıqaty

Ádebıet • Keshe

Joq kitapty izdeý

Ádebıet • Keshe

Krest-kedergi...

Ádebıet • Keshe

Zaısanda mal qyrylyp jatyr

Aımaqtar • Keshe

Qaıyrymdylyq– qaıyrly is

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar