Qoǵam • 15 Sáýir, 2021

Nannyń qadir-qasıetin umytpaıyq

53 ret kórsetildi

Asharshylyq jyldary adamdar tamaǵyna talǵajaý taba almaı qyryldy. Al zamandastarymyz asta-tókke masaırap, qolda bardyń qadirin bilmeı jatqanda, nannyń qasıetine qalaı jetpekpiz?

Balaýsa shaqta «nan bar jerde án bar», «dándi shashpa, nandy baspa», «nannyń untaǵyn jeseń, baı bolasyń» degen sóz­derdi estip ósken býyn as qadi­rin bilse kerek-ti. Qazir qala­da qoqys jáshiginiń mańyna qal­ta­ǵa toly nandy tastap ketý ádet­ke aınalǵan. Dala akademıgi Ybyraı Jaqaev «álemdegi eń asyl ne?» degen suraqqa esh bógel­mesten «nan» dep jaýap be­rip­ti. Al asyl as qoqysta úıi­lip jatyr.

Naryqta nannyń baǵasyn kóter­sek, qadir-qasıeti arta tú­ser, bálkim? Ulttyq statıs­tıka bıý­ro­­synyń 2021 jylǵy qańtar-aq­pan­daǵy esebine sáıkes jekelegen ónim túrleriniń ón­di­risi jyl saıyn artyp ke­ledi. Qazaqstan boıynsha nan baǵasy bir jyl ishinde 10,5%-ǵa ósti. Birinshi surypty bıdaı nany 9,2%-ǵa, jo­ǵary surypty unnan pisirilgen nan – 13,5%-ǵa, qara bıdaı nany 12,6%-ǵa qymbattady.

Aıta keteıik, byltyr as atasy 5,7 paıyzǵa, al bıyl 0,3 pa­ıyzǵa qymbattap úlgerdi. Petro­pavl qalasynda nan birden 15 pa­ıyzǵa sharyqtap shyǵa keldi. Halyq kóp tutynatyn «erek­she» surypty nannyń bir bólkesi 91 teńgeden 105 teńgege deıin qymbattaǵan. Al keıbir dúken­der­de 120 teńgeden satylady.

Ákimdik qyzmetkerleriniń aı­týyn­sha, baǵanyń ósýine bıdaı baǵasy sebep bolǵan. Soltústik Qazaqstan oblysynda astyq qym­bat. Biraq áleý­mettik nannyń baǵasy ózger­gen joq – 61 teńge. Alaıda satý­shy­lar «ony eshkim almaıdy» degendi alǵa tartady. Ob­lysta sońǵy jarty jylda as ata­synyń naryq­ta­ǵy baǵasy úsh ret ózgerdi.

Al bas shahardaǵy nannyń baǵasy ár aýdanda árqalaı. Máse­len, elorda mańyndaǵy Kók­tal aýylynda bólkeniń baǵasy – 105 teńgeden 110 teńgege deıin qu­byl­sa, qala ortalyǵynda – 130, 150 teńgeden satylady. Al ońtús­tik astanadaǵy nan baǵasy – 120 men 160 teńgeniń arasynda aýytqyp tur.

Bul oraıda qalalyq jáne ob­lys­tyq atqarýshy organdar áleý­­mettik mańyzy bar azyq-túlik ónim­­derine shekti baǵany belgileı alady. Alaıda naryqtaǵy baǵa biriz­dendirilmegendikten, tizimge qan­daı azyq-túlik kiretini jáne sa­tý­shylarǵa shekti baǵany buz­ǵa­ny úshin qandaı aıyppul saly­na­ty­ny belgisiz. Aldaǵy qareket qa­laı bolmaq?

Damyǵan elderdiń ozyq táji­rı­­besin negizge alsaq, Alma­nııa­da kúndelikti 3 myńnan astam túrli nan men toqash pisirilip, satylady. Eldegi ortasha kórsetkish boıynsha bir nemis otbasy jylyna 42,4 kılo nan tutynady. Máselen, Shtýtgart qalasynda bagetter teńgege shaqqanda – 1 500 teńge. Germanııalyqtarda uzaq jyldar boıy naýbaıshy mamandyǵy keńinen óris aldy. Qazirgi tańda nemis naýbaıshy­la­ry ónimderin áleýmettik je­li­­ler men kórmelerde jıi jar­namalap jatady. Sóıtip, kási­bı daǵdylaryn jetildirip, kóp­shiliktiń qalaýyndaǵy ónim­di usy­nýǵa tyrysady. Al­man­ııalyq­tar­dyń as atasyna degen súıis­pen­shiligi jyl saıyn artpasa, kemigen emes. Sol sebepti bul elde nan-toqash ónimderiniń 3200 túri bar. Osyǵan baılanysty memlekettiń qoldaýymen «Nemis nan ınstıtýty» qurylyp, toqsan saıyn arnaıy baqylaý júrgizilip turady.

Al Kúnshyǵys elinde kúrish taǵamy negizgi ónim bolǵanymen, keıingi kezderi Batys ıirimine bet burǵanyn ańǵarýǵa bolady. Máselen, jergilikti turǵyndar dúken sórelerindegi fransýz ba­getteri men amerıkalyq tos­ter­lerdi jıi satyp alady. Osy oraıda bir nannyń baǵasy ıenge shaqqanda – 610 teńge.

Endigi bir másele – jyltyr muqaba betteri men túrli áleý­met­tik jelilerde nannyń zııany týraly jıi aıtylyp júr. Sándi dıetologtar ony qant dıabeti, semizdik jáne basqa da aýrýlardyń paıda bolýymen baılanystyrady. Saldarynan oqyrman qaýym jańsaq habar­lar­dyń sońynan erip, tipti, nan óniminen bas tartyp jatady. Nan óniminde aǵzaǵa qajetti bıo­logııalyq belsendi qorektik zat­tar­dyń bári bar. Sonyń ishinde amın qyshqyldary, V1, V2, RR vıtamınderi, kalıı, fosfor, magnıı, kalsıı, temir mıneraldary ımmýnıtetti kóterýge oń áserin beredi. Sonymen qa­tar qamyrǵa organıkalyq qysh­qyldar, dárýmender, hosh ıisti jáne bakterısıdti zattar jınalyp, ishek mıkroflorasyn jaqsartady. Patogen men juq­pa­ly asqazan-ishek aýrýlaryna, dısbakterıoz jáne qant dıa­be­ti­niń aldyn alýǵa yqpal etedi.

Kóptiń kókeıinde júrgen ýaıymdy seıiltý úshin nannyń qadir-qasıetin arttyrǵan abzal. Toq­shylyqtyń máýesin taryltyp almaıyq.

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar