Aımaqtar • 15 Sáýir, 2021

Tabıǵat taǵylyq jasaǵandy keshirmeıdi

74 ret kórsetildi

О́ńirdiń óńin qashyryp jatqan másele az emes. Omyraýyna seksen kólden monshaq taqqan kórikti Kókshe óńirindegi sýy azaıyp, taıyzdanyp kele jatqan kóldiń biri – Qopa.

Aldaǵy ýaqytta kól tabanynda jyldar boıy jınalyp, taý-teńiz bolyp jatqan shógindini tazartyp, kólge quıatyn qos ózenniń boıymen keletin kúl-qoqysty azaıtsaq qana tunshyǵyp jatqan tirshilik kózi aq aıdynǵa aınalar edi.

 

Aty Qopa bolǵanmen, qorysy joq kól edi

Oblys ortalyǵynyń soltústik-batys jaǵynda teńiz deńgeıinen 223 metr bıiktikte ornalasqan Qopa kóli tananyń kózindeı jarqyrap jatyr. Sózben jattandylaý sýret salyp, jarqyrap jatyr degenimizben, jalpy aýmaǵy 13 shaqyrymdy quraıtyn, tereńdigi 3 metrge jýyq kól tabanyn tolaıym qorys basqaly qaı  zaman. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, laı qabatynyń ortasha deńgeıi 2 metrden asyp ketken, keı jerlerindegi battasqan laı 6 metrge deıin jetetin kórinedi. Kóktemde qyzyl sý júrgen kezde, Shaǵalaly sý qoımasynan sý aǵyzǵan sátte onsyz da qorys basqan kólge jyl saıyn orta eseppen 20 myń tekshe metrge jýyq shógindi túsedi eken. Endi qorysqa aınalmasqa, batpaq bolmasqa ne sharasy bar?! Shógindi kól túbindegi bulaq kózderin de bitegen. Erterekte kólge qaraı burqyrap aqqan bulaq ataýlyny jaǵalaýǵa salynǵan turǵyn úıler men ǵımarattar bitep tastaǵan. Tabıǵı sýdan tolyqtyrý bolmaǵan soń jaǵalaý jyldan-jylǵa alystap bara jatyr.

Qopanyń sýy móldir, tereń, kórkem kezin kórgenderdiń aıtýyna qaraǵanda, 1955 jyly 59,2 mln tekshe metr shamasynda bolǵan kóldiń jaǵalaýy ántek tarylyp, 90-jyldary 26 mln tekshe metrdi quraǵan. Qurǵaqshylyqtyń jáne jerasty sýlarynyń kózi bitelýi saldarynan kóldiń qurǵap qalý qaýpi týǵan soń HIH ǵasyrdyń aıaǵynda Shaǵalaly ózeniniń arnasyn buryp, Qopaǵa baǵyttaý týraly sheshim qabyldanypty. Áıtse de, bul sheshim de kól sýyn molaıta almady. Eski ózenniń izi, ańǵar soraby Krasnoıar aýylynyń janynda áli de taıǵa tańba basqandaı kórinip jatyr. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, kóldegi sý deńgeıiniń tómendeýi 60-jyldardyń ortasynda oryn alǵan eken. Tek arada 10 jyl ótken soń ǵana soltústik jaǵalaýǵa shaǵyn bóget salynyp, buryn saı-salany qýalap aǵyp jatqan kóktemgi qar sýy kólge quıylyp, deńgeıi 60-80 santımetrge deıin kóterilip, qutqarý múmkin bolǵan. Eń kóp zardap shekken kezeń 50-jyldardyń enshisinde eken. Osy jyldary tyń ıgerý kezinde egin ekken alqaptardan  erozııanyń saldarynan joıqyn shań kóterilip, ushqan topyraq kól tabanynda tunyp qalǵan. Oǵan deıin sýy ishýge jaramdy bolypty. Kól tabanynyń tereńdigi 16 metrge deıin jetipti. Tabıǵat janashyry, «Balyq aýlaý­shylar qoǵamdyq birlestigi» respýblıkalyq qaýymdastyǵynyń  dırektory Jetkergen Ábdıevtiń aıtýyna qaraǵanda, shaıannyń azaıýy da lastanýǵa áser etedi eken. Kónekóz qarııalar bir zamanda Qopa kóliniń balyǵy taıdaı týlap, shaıandary jaǵaǵa shyǵyp jatýshy edi dep tamsanady.

– Kólde balyqtyń on shaqty túri bar, – deıdi Jetkergen Ábdıev. – Tuqy, kókserke, shortan, alabuǵa, móńke tárizdi. Zerendidegi balyq pıtomnıginen ýyldyryq ákelip, kólge jiberý arqyly balyq qo­ryn molaıtýǵa tyrysýdamyz. Re­seıden de jetkiziletin balyq tu­qymdary bar. Bul arada mynadaı bir ereksheligin aıta ketýge bolady. Eń aldymen Qopaǵa sýyqqa barynsha tózimdi balyq túrleri kerek. Sankt-Peterbýrg qalasynyń janynda Onga kóli bar. 1956 jyly sol kóldiń klımatyn bizdiń aýa raıymen salystyra otyryp, ıhtıo­logter Qopada óris jaıýy múmkin balyqtardyń túrlerin basqa urǵandaı etip atap bergen bolatyn. Bir ókinishtisi, ol balyqtardyń tabıǵı ósimi bolmaıdy, tek qoldan uryqtandyrý arqyly kóbeıedi. Qopaǵa keregi kóldi qamystan tazalaıtyn dóńmańdaı men amýr balyqtary. Burnaǵy jyly 10 tonnadaı aq amýr men dóńmańdaı balyǵy sýǵa jiberildi. Shóppen qorektenetin bul balyqtardyń táp-táýir paıdasy bar. Negizgi másele, kóldi tazalatý tóńireginde ǵoı. Tazartý úshin aldymen laıyn alý kerek. Áıtpese, kólden aıyrylyp qalý qaýpi áli de bar. Kól sýyn molaıtatyn tabıǵı sý kózderiniń kópshiligi jabylyp qaldy. Kóldi tunbadan tazartý baǵytynda talaı tájirıbe bar. Alysqa barmaı-aq irgedegi Túmen oblysyn alaıyqshy. Olarda kól túbindegi shirik tunbany alyp, tyńaıtqysh retinde paıdalanyp jatyr. Demek, tazalaýǵa jumsalǵan qarajat tolaıym qaıt­pasa da, ishinara ózin-ózi aqtaýǵa septigin tıgizedi. Qopa kóliniń túbindegi shókken shirikti baý-baq­shaǵa paıdalanýǵa ábden bolady. О́ıtkeni, ol ekologııalyq jaǵynan taza, uzaq ýaqyt sýmen jýylǵan, kádimgi qum sııaqty úlpildek zat. Árıne, tazalaý barysynda kóldiń astyn taqyrlap tastaýdyń qajeti joq. bul kóldiń sýy aýyz sý retinde paıdalanylmaıdy ǵoı. Eń bastysy, oblys ortalyǵynyń halqy demalatyn kórikti oryn bolar edi.

Mamannyń aıtýy qısynǵa keletin tárizdi. Kól sýynyń lastanýyna irgesin­degi el tirligi de áser etip jatyr.  О́tken ǵasyr­da kólge tym jaqyn  salynǵan eski úıler áli tur. Qar sýymen birge barlyq las zattar kólge quıylady. Demek, tur­ǵyn úıler men kóldiń arasynda eshkim sheka­ra­syn buzbaıtyn bir jolaq bolýǵa tıisti.    

Asylynda, Qopa kóli sýynyń lastanýy keńes zamanynan bastaldy. Kólge quıylatyn Shaǵalaly ózeniniń boıyna Zerendi, Sandyqtaý aýdandarynyń sharýashylyqtary mal, shoshqa qoralaryn tym taıaý salǵan bolatyn. Qyzyl sý júrgen ýaqytta mal fermalaryndaǵy bar qoqys osy ózen arqyly Qopaǵa kelip quıyldy. Ol az bolǵandaı, jaǵalaýyna ný qamys ósip, kóldi baldyr basyp ketti. Sanıtarlyq-ekologııalyq jaǵdaıdyń ýshyǵýyna kólge quıatyn Qylshaqtynyń lastanýy da óz áserin tıgizýde. О́tken jyldar ishinde mamandar ózen arnasyn ósimdikten birshama tazartty. Jańa joba ázirlenip, júzege asyryldy. Bul ekologııalyq joba 5 ýchaskege bólingen bolatyn. Qýatty tehnıkalardyń qatys­tyrylýymen eki myń tekshe metrge jýyq qoqys shyǵaryldy. Sýasty ósimdikterin shabatyn arnaıy tehnıka da alyndy. Sý kózin tazalaýǵa utymdy dep eseptelinetin Belarýs tehnologııasy qoldanyldy. «LK-12A» qurylǵysymen sýasty shóbi shabyldy. 2009 jyly kóldi tazartýdyń taǵy bir jobasy daıyndalyp, tender ótkizildi. Tenderdiń jeńimpazy bolyp Germanııa kompanııasy tanyldy. Biraq keıin bul jumys suıylyp ketti.

– 2011 jyly jobalyq-smetalyq qujattama jasalyp, oblystyq bıýdjetten 90,6 mln teńge qarajat bólindi, – deıdi oblystyq ekologııa departamentiniń bas mamany Marııa Derbasova. – 2012 jyldyń 5 qazanynda jobalyq-smetalyq qujattama 90 paıyzǵa daıyn boldy. 2014 jyly kól tabanyndaǵy qorystyń 6 mln tekshe metrden 7,5 mln tekshe metrge jetýine baılanysty qujattamaǵa ishinara ózgeris engizildi. Áıtkenmen joba qara­jattyń joqtyǵynan uzaq ýaqyt júze­ge asyrylmaı qaldy.

Kóldi saqtap qalamyz desek, endi osy jobany júzege asyrý kerek-aq bolyp tur. Sonda ǵana qala turǵyndarynyń ıgiligine jarar edi. Ázirge jyl saıyn jylǵa qýalap aǵatyn qyzyl sý qoqysqa qaryq qylyp tur.

 

Aǵyn sý ahýaldy kúrdelendirýde

Kóktemgi saı-salany qýalap, beı-bereket aǵatyn aǵyn sý óńir­degi ekolo­gııa­lyq ahýaldy buryn­ǵydan beter kúrdelendire túsýde. Quramynda sabyn, sınte­tıkalyq jýý untaǵy, árqıly dezın­fek­sııalyq dári, turmystyq hımııa qospalary aǵyn sýmen aǵyp kelip, jarym dúnıeni bylǵap jat­qan­dyǵy ókinishti. Búgingi kúni kókónis ósirýshiler quramynda zııandy preparattary bar sıntetı­kalyq tyńaıtqyshty jıi paıdala­na­tyndyǵy  belgili. Qar sýymen aq­qan osy zııandy zattyń bári sý aıdyndaryna quıylady. Bir kezdegi kir­shiksiz taza dúnıeni adam­­­dardyń sal­dyr-salaqtyǵy, ári­den oılaı bermeıtindigi bylǵap jatyr. Qazir sý aıdyndarynyń basym kóp­shiligin jaman ıis basyp ketken. Qara qarǵanyń mıy qaı­naı­tyn shildeniń ystyǵynda ashyq sý kóz­derine adam jaqyndap bara al­­maıdy. 

Mamandardyń aıtýyna qara­ǵanda, lastaný jaman ıisti sý ósimdikteriniń rabaısyz qaýlap ósip ketýine sebep bolyp otyr eken. Eń jamany mundaı ósimdikter ózge ósimdikterdiń ósýine jol bermeıtin kórinedi. Túptiń túbinde ózen-kólderdegi tirshilik ataýlyny joıyp, jappaı bat­paqqa aınalýyna alyp kelmek.

Sý burý júıesi men tazalaǵysh nysany joq eldi mekender aýma­ǵynda aǵyndy sýdyń laılanýy qolǵa alynbaǵan másele dese de bolady. О́ıtkeni, jergilikti tur­ǵyndar bul máseleni atqa qonyp, attan salyp kóterip jatqan joq. Jalpaq jurt jaıbaraqat bolǵan soń ákimdikter de arqany keńge salýda. Sózimizdi naqty faktimen shegendeıtin bolsaq, Astrahan, Egindikól, Birjan sal, Jaqsy, Jarqaıyń, Zerendi, Qorǵaljyn, Sandyqtaý aýdan­darynyń ortalyqtarynda kárizdik tazalaý nysany joqtyǵyn aıtýǵa bolady. Bar jerdiń ózinde de aǵyndy sýdy tazalaý ekologııalyq talaptarǵa tolyq jaýap bermeıdi. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, aldyn  ala tundyrý jumysyn júzege asyratyn mehanıkalyq tazalaý múldem tıimsiz eken. Osy sebep­ti tazalanbaǵan aǵyndy sý ashyq sý kózde­rine quıylady.

– Kókshetaý qalasyndaǵy sharýa­shy­lyq-turmystyq jáne ónerkásip sý aǵyn­daryn bıologııalyq tazalaý stansasy 1991 jyldan beri paıdalanyl­ýda, – deıdi oblystyq ekologııa departamentiniń mamany Marat Shlymov. – Bul nysan qazir óz múmkindiginiń sheginde jumys isteýde. Nysan­ǵa kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizý qajet.

Oblys ortalyǵynda 2010 jy­ly jańa bıologııalyq tazalaý stansasynyń qury­lysy bastalǵan bolatyn. Áıtse de, qarjynyń joqtyǵynan qurylys jumystary qańtarylyp qaldy. Mundaǵy ahýal dál osyndaı ótkir kúıde bolǵanda, shal­ǵaı­daǵy Stepnogor qalasynda da máseleniń kúıip turǵandyǵyn qadap aıtýymyz kerek. Shaǵyn qaladaǵy tazalaý nysany áýpirimdep ju­mys istep tur. «Stepnogorsk-vo­do­kanal» memlekettik kom­mý­nal­dyq kásiporny sharýashylyq-tur­­mystyq sý aǵyndaryn tazalaý stansasy 1977 jyldan, «Ener­govodservıs» serik­testiginiń bıolo­gııalyq tazalaý stansasy 1976 jyldan beri paıdalanylyp keledi. 

Indýstrııa jáne ınfraqu­rylymdyq damý mınıstrligi elimizdiń 53 qalasynda kárizdik tazalaý nysanynyń qurylysyn salýdy jáne qalpyna keltirýdi júzege asyrý boıynsha Jol kar­­tasyn bekitken bolatyn. О́ńir­­de osy máselege baılanys­ty tehnıkalyq-ekonomıkalyq negiz­deme jasaý úshin Kókshetaý, Aq­kól, Makınsk, Esil, Atbasar, Step­nogor qalalary engizildi. Bú­gingi kúni bar jumys úsh kezeńge bó­linip otyr. Alǵashqy kezeńde Step­nogor qalasynda, ekinshi ke­zeńde Kókshetaý qala­synda ká­rizdik tazalaý nysandary sa­lynbaq. Qalǵan eldi mekender úshinshi kezeńniń enshisinde. Mı­nıstrlik Kókshetaý qalasy boıyn­sha tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jasaý úshin qarjy bó­lýge Qarjy mınıstrligine bıýd­jettik ótinim jibergen. Biraq ázir­ge qoldaý tappaı otyr. Al aǵyn sý bolsa aımaqtaǵy ahýaldy jyl ótken saıyn kúrdelendirip barady.

 

Aqmola oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Araq satylmaıtyn aýdan

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar