Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
On birinshi jınaq
– Sandyq degenimiz kádimgi sandyq pa, álde sımvoldyq túrde aıtylǵan nárse me?
– Sandyq ekeni senimdirek. Biraq qalaı bolǵanda da Abaıdyń úıin tintkeni ras. Sandyq qana emes, basqa muralardy da alyp ketken. Sondyqtan Abaıdyń qoljazbasy bizge jete alǵan joq. Abaı sol kezde myrzaqamaqta aılap otyrǵan.
– Iá, ol jaǵyn ári qaraı qazbalamasaq ta belgili. Bastysy, Abaıdyń qoljazbalary eki dáýirde de qııanatqa ushyraǵany anyq. Jalpy, osylaı tirnektep jınaǵan dúnıeler tolyq jınaq retinde osymen neshinshi ret jaryq kórip otyr?
– 1909 jylǵy Sankt-Peterbýrgte Kákitaı men Turaǵuldar jınap, Álıhan Bókeıhannyń kómegimen shyǵarǵan alǵashqy kitabyn esepke alsaq, myna jınaqqa deıin tolyq jınaq retinde on márte jaryq kórgen. Sonda mynaý on birinshisi bolady.
– Biz tolyq jınaqty ǵana aıtyp otyrmyz. Tolyq jınaq keıde túpnusqanyń da ornyna júrse kerek. Ǵalymdar: «Páleninshi tolyq jınaǵynan aldyq» dep jatady. Akademııalyq dep otyrǵandaǵy munyń ereksheligi nede?
– Álemdik órkenıette akademııalyq jınaq – qalyptasqan uǵym.Bunyń tolyq jınaqtan ereksheligi – ǵylymı tekstologııalyq taldaý jasaı otyryp, sýretkerdiń barlyq murasyn ishine kirgizip, ǵylymı túsinikteme bergen jınaqty akademııalyq jınaq nemese ǵylymı jınaq deımiz. Abaıdyń on birinshi akademııalyq tolyq jınaǵy osyndaı talap boıynsha shyqty.
– Buǵan deıin de talaı talqydan ótti. «Ulylardan qalǵan sóz bar ma?» degen de suraq týady. Jańalyǵy bar dep senemiz be?
– Árıne, bar. Birinshi jańalyǵy – Abaıdyń osy ýaqytqa deıin shyqqan jınaqtary qaıtadan tekstologııalyq zertteýden ótti. Abaı shyǵarmalarynyń qoljazbasy degen atpen belgilengen onnan astam qoljazba jınaqtalǵan. Sonyń ishinde Abaıdyń óziniń tól murasy dep atalatyn qoljazbalar da bar. Ol birinshi jartysy deıik. Al ekinshi jartysy 1909 jylǵy jınaqtan keıin sodan kóshirilgen qoljazbalar. 1909 jyldan beri shyqqan jınaqtardyń ishindegi 4-5 jınaqqa Muhtar Áýezov jetekshilik etken. Sondyqtan sol mátinderdiń bárin salystyra otyryp, tekstologııalyq zertteýler jasaldy. Ekinshi jańalyǵy – Abaıdyń mýzykalyq shyǵarmalary jınaqtalyp engizildi. Úshinshisi, on eki qoljazbanyń ǵylymı sıpattamasy jasaldy. 1909 jylǵy jınaqtyń faksımılelik kóshirmesimen qosa, onyń qazirgi kırıll qarpimen berilgen nusqasy túgel salystyrylyp berildi. Abaıdyń Maǵaýııaǵa, Aqylbaıǵa, Senatqa jazǵan hattary, «Qazaqtyń qaıdan shyqqany týraly birer sóz» dep atalatyn shyǵarmasy úshinshi tomǵa jınaqtaldy. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, Abaıdyń shyǵarmashylyǵynda kóp kezdesetin arab, parsy sózderi de saraptaldy. Abaı arab, parsy tilderimen qosa, sol kezde ortaq túrki tili bolǵan shaǵataı tilin de jetik bilgen. Sondyqtan qarasózderi arab sózderimen aralasyp kelip otyrady. Sonyń ishindegi Otyz segizinshi sóz «Kitabı tastıq» dep atalyp júrgen shyǵarmasyn Tóreáli Qydyr qaıtadan salystyryp, aýdarmasymen berip júr. Sońǵy ret 1999 jyly Abaıdyń 150 jyldyǵynyń qarsańynda shyqqan. Qazirgi jınaq sondaı izdenisterdiń negizinde tolyqtyrylyp, qurylymy jańaryp otyr deýge bolady. Osylaı ár jerden shyqqan Abaı shyǵarmashylyǵyna qatysty jańalyqtardy jınastyryp, salystyryp, engizdik.
– Abaıdyń óleńderi men qarasózderine qanshama ǵulama bas qatyrǵan, ár árpine deıin túgendegen. Olar da talaı talasqan, al sizder qalaı talastyńyzdar? Akademııalyq jınaqty daıyndaǵanda aýyzbirshilik boldy ma?
– Ideıa birligi boldy. Shama jetkenshe barlyq abaıtanýshy atsalysty. Biraq Abaı shyǵarmalaryn daıyndaý qaı kezeńde de ońaı bolmaǵan. Máselen, bizde Abaıdyń ózi jazǵan qoljazba qalǵan joq. Múrseıittiń kóshirgen úsh kóshirmesi bar. Barlyǵyn salystyrǵan kezde ár jınaq pen ár qoljazbanyń arasynda árkelkilik shyǵady. Pikirtalas óte kóp boldy. Árbir óleńniń bir jolyn oqyǵan saıyn suraq qoıylyp otyrady.
– Negizgi talas qashannan Abaı shyǵarmalarynyń tekstologııasyna baılanysty júredi ǵoı. Osyǵan qatysty mysal aıta alasyz ba?
– Mysaly, bizge belgili keıbir óleńderiniń ózin ártúrli jarııalap júrgen jaǵdaılar bar. «Júregińniń túbine tereń boıla, Men bir jumbaq adammyn, ony da oıla» degendegi sóz basy «júregimniń» dep jattalyp qalǵan. Al qoljazbalarda «júregińniń» dep berilgen. Bul kúnde aıtylyp, kúnde jattalyp júrgen óleńinen alynyp otyr. Al basqa óleńderinde ártúrli aıtylatyn sózder bireý-ekeý emes. Muhtar Áýezovtiń ózi eki túrli jazǵan. Birinshisinde «júregim» dep, ekinshisinde «júregiń» dep jazypty. Sondaı-aq «Júrektiń aqyl sýaty» dep te, «saýyty» dep te júr. Biz «sýaty» degenge toqtaldyq.
Bul da sońǵy nusqa emes
– Osy arada abaıtanýshy ǵulamalardyń kózin kórgen ǵalym Mekemtas Myrzahmetulyn áńgimege aralastyrǵym kelip otyr. Toqsanǵa kelgen jasyna qaramastan osy úshtomdyqtyń shyǵýyna bas-kóz bolǵan ǵalym. Mekemtas aǵa, akademııalyq jınaqqa kóńilińiz toldy ma? Buryn qalaı shyǵýshy edi? Qazirgiler qalaı shyǵarady eken?
– Buryn azdap «dıktovka» bolatyn, al qazir demokratııalyq túrde jumys istedik.
– «Dıktovka» degenińiz qalaı?
– Úlken kisiler burmalap jiberedi. Aıtqanynan qaıtpaıdy. Al qazir oıyn erkin aıtady. Sanamyzǵa qondyrýǵa bolatyn nárselerdi qabyldap otyrdyq. Máselen, Abaıdyń óleńinde «Aqyl men Qaýas barlyǵyn» degen jol bar. Sábıt Muqanovtyń aıtýymen «Aqyl men Qaýas» dep osylaı úsh sóz bolyp jazylǵan. Qısynǵa kelmeıdi. Qaýas dep Alla taǵalany da aıtady. «Aqylyńmen Allany tanı almaısyń, júrekpen sezesiń» degen sopylyq pálsapa tur munyń ar jaǵynda. Mine, solaı «aqylmen» degeni birigip jazylýy kerek. Burynǵy basylymynda ústemdik jasap ketip eskishe berdik. Bul joly jańasha berdik.
– Jas ǵalymdar qalaı eken, aǵa?
– Jas ǵalymdar áli qanattanbaǵan ǵoı. Tekstologııa artta qalǵan. Endi qalyptasyp kele jatqan ǵylym. Bile-bilseńiz bizdegi tekstologııa Abaı arqyly qalyptasyp jatyr. О́z basym Abaıdyń shyǵarmashylyǵyna erte aralastym. Birinshi ret osynyń tolyq bıblıografııalyq kórsetkishin jasadym. Jasap qana qoıǵanym joq, tolyq oqyp shyqtym. Sóıtip «baıyp» alǵan jaǵdaıym bar, bilgenimshe aqylymdy aıttym. Bul jolǵysy turaqtanǵan kanondyq mátinge baǵyttaldy. Kelesi urpaq dálel tapsa, ózgeris engizýi múmkin, dálel bolmasa, osy boıy turady.
– Mekemtas aǵa, osy sońǵy nusqa bolýy múmkin be?
– Joq, óıtip aıta almaımyn. О́ıtkeni zaman ózgergen saıyn, Abaıǵa kózqaras ta ózgere bastaıdy. Endigi keletin mamandardyń Shyǵys taqyrybyna daıarlyǵy bolý kerek. Eger olaı bolsa, ózgeris bolýy múmkin.
– Abaıdyń óziniń qoljazbasy joqqa tán emes pe?
– Anaý eki bet, qazaqtyń qaıdan shyqqany týralysy ǵana saqtalǵan, qalǵany joq. Hattary bar. Abaıdyń óz qolymen jazǵandary saqtalsa, búıtip áýre bolmas edik. Munda Áýezovtiń róli óte úlken. Keıin Áýezovtegi bılikti Sábıt Muqanov alyp ketti. Sóıtip Abaıdyń qoljazbasy bir izge túspeı ketti.
– Aǵa, bul áńgimeni beker aıtyp otyrǵan joqpyz. Abaı shyǵarmalarynyń endigi taǵdyry kimniń qolynda bolady degen alańdaýshylyq bizdiń de, sizdiń de oıyńyzda bar. Endi Abaıdyń tekstologııasyna qatysty belsenip jumys istegen ǵalym Tóráli Qydyrdy tyńdaıyq.
Endigi taǵdyry kimderdiń qolynda?
– Abaıdyń shyǵarmalaryn ár shyǵarǵan saıyn talaı dúnıe eske túsip otyrady. Talaı dúnıeni túzep te kele jatyrmyz. Keshegi Áýezovten bastap birshama ǵulamalarymyz da túzedi. Olardyń ornyna kelip, sizder de túzep jatyrsyzdar. Osynyń mánin túsindirip berińizshi?
– Akademııalyq jınaqtyń negizgi obektisi qoljazbalar boldy. Ǵylymǵa belgili jáne belgisiz qoljazbalardy jınaqtaǵandaı boldyq, onyń bári qazir ınstıtýttyń qorynda tur. Osy ýaqytqa deıingi jınaqtarda Múrseıittiń qoljazbalaryna súıengen. Al ınstıtýttyń basshylyǵy osy jobany qolǵa alǵan kúnnen bastap jan-jaqtan qoljazbalar jınaqtaldy. Álbette, Abaıdyń óziniń qoljazbasy joq, biraq Abaı shyǵarmalarynyń qoljazbalary arysy 1897 jylǵa barady eken. Sol jyly knıaz Kýdashev degen kisi Abaıdyń on bes shaqty óleńin kóshirgen. Sonymen qatar halyq aýyz ádebıetiniń úlgilerin de jınaǵan. 1897 jyly Sádýaqas Shormanov degen ataqty qoǵam qaıratkeri, qoljazbatanýshy Abaıdyń qoljazbasy men halyq aýyz ádebıetiniń úlgilerin jınap, bastyrý úshin Sankt-Peterbýrgke barǵan. Sol ýaqytta ataqty túrkolog, Peterbýrg ýnıversıtetiniń professory Melıoranskııdiń qolyna túsedi. Shormanov syrqattanyp, qaıtyp ketedi. Qoljazba Melıoranskııdiń qolynda qalady. Qazirgi ýaqytta Saltykov-Shedrın atyndaǵy Reseı Ulttyq kitaphanasynda ataqty túrkolog Smaılovıch qorynda tur eken. Biz buny da paıdalandyq. Odan keıin hronologııalyq turǵydan keletin bolsaq, 1897 jyly Kýdashev pen Shormanov qoljazbasy, 1906 jyly Mekaılǵa arnap kóshirilgen qoljazba, 1907 jyly taǵy bir ret kóshirilgen, 1910 jyly Qojanuly degen bireýge arnap kóshirgen. Bul Múrseıittiń kóshirgenderi. Sosyn 1913-1914 jyldarda da Tóleý Túgelbaıuly degenniń, Ahat Shákárimulynyń, Turaǵuldyń, Sherıazdannyń jáne esimderi belgisiz taǵy eki adamnyń kóshirgen qoljazbasy bar. Joǵaryda aıtqandaı, barlyǵy on eki qoljazba qaraldy. 1912 jyly Ahmet Baıtursynulynyń álippesi keldi. Burynǵy qadym jazýdy búkil túrki halqy túsine beretin. Abaıdyń 1866 jyly inisi Qalıollaǵa jazǵan haty qadymsha edi. Odan keıingi kóshirmelerge jádıdshe sózder aralasa bastady. Múrseıittiń qoljazbalary qadym úlgisinde jazylǵan bolsa, keıingilerinde Baıtursynuly álippesiniń yqpaly bar. Biz biletin «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, uıqy sergek» degen jol bar. 1909 jylǵy jınaqta «Qartaıdyń, qaıǵy oıladyń, uıqyń sergek» bolyp berilgen. Joǵarydaǵy qoljazbalarda da osyndaı ártúrlilik bar. Osyndaı jerlerge kelgende biraz pikir qaıshylyqtary boldy.
– Osyny Kenjehan Matyjanovtan taǵy suraıynshy. Siz, Kenjeke, aýyzbirshiligimiz myqty boldy dep edińiz. Jańa Mekemtas aǵamyz da bir áńgimeniń shetin shyǵardy. Tóráli Qydyr da áldeneni meńzep otyr. Soǵan qaraǵanda, keıin de bir áńgimeler týady-aý?
– Bul jınaqty qurastyrýǵa elimizdegi eń myqty abaıtanýshylar jınaldy jáne solardyń ár kezeńdegi urpaqtary boldy. Máselen, Mekemtas aǵamyz toqsanǵa kelip otyr, akademık Seıit Qasqabasov seksende, belgili abaıtanýshylar Tursyn Jurtbaı men Qanıpash Mádibaeva jetpistiń ishinde, odan keıin Tursynjan Shapaı ekeýimiz alpystyń ishindemiz, myna Tóráli men Erkin Shúkimán elýdi alqymdap qaldy. Baǵashar Tursynbaıuly degen jas jigit otyzǵa kelgen. Mine, osy atalǵan urpaq ókilderiniń Abaıdy tanýda óz kózqarastary bar. Sonyń ishinde Tursyn Jurtbaıdyń sońǵy zertteýleri oqyrmandy qyzyqtyryp júr. Biraq sonda da burynǵydaı bir adamnyń ǵana pikirine baılanyp qalǵan joqpyz. Ár óleńdi oqyp otyryp, qyryq pyshaq bolyp daýlasyp, aqyrynda bir júıege keltirip jasaǵanymyz da ras.
– E, báse!.. Abaı shyǵarmashylyǵynda erekshe oryn alatyn jáne halyqqa eń tanymaly onyń ánderi emes pe? Osy taqyrypta úshtomdyq akademııalyq jınaqqa jumys istegen belgili dástúrli ánshimiz Erkin Shúkimánǵa da kezek berip kóreıik onda.
Abaıdyń qansha áni bar?
– Ereke, osyǵan deıin Abaıdyń jıyrma shaqty áni bar dep júrmiz. Keıingi kezde Abaıdyń sózine án shyǵaryp júrgender de bar. Barlyǵyn jınap engizdińizder me, tek álde halyqtyq bolyp ketken ánderdi ǵana engizdińizder me?
– Abaıdyń óziniń ǵana ánderi kirdi. Biraq bir qyzyǵy ár jyl saıyn Abaı ánderiniń sany kóbeıip otyrǵan. Abaıdyń ánderin alǵash notaǵa 1920-1922 jyldary qazaq aýyldaryn aralaǵan mýzykant, etnograf Bımboes Alvın Ernestovıch túsirgen eken. «Segiz aıaq» pen «Tatıananyń hatyn» jazyp alǵan. Onan keıin Zataevıch, Latıf Hamıdı, Evgenıı Brýsılovskıı, Ahmet Jubanovtar notaǵa túsirgen. Odan bólek M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qorynda Turaǵuldyń qyzy Máken Muhamedjanova apamyzdyń oryndaýynda on jeti án saqtalǵan. Ol kisi oryndaǵan biraz án konservatorııanyń da qorynda saqtaýly tur. Jalpy, Máken apamyzdan eki ret jazylyp alǵan eken. Konservatorııada 1960 jyly jazylǵan, biraq qansha án jazylǵany belgisiz. Al M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda 1984 jyly on jeti áni jazylǵan eken. Abaı ánderi 1920-1922 jyldary alǵash notaǵa tússe, ári qaraı jınaqtalyp, 30-40-jyldardan bastap Abaı ánderin zertteý bastaldy. Qyrqynshy jyldary shyqqan tolyq jınaqta on alty áni jarııalanǵan. Keıbir ánder eki nusqasymen jarııalanǵan. Sol eki nusqasyn qosyp eseptegende, qyrqynshy jylǵy jınaqqa jıyrma án enip otyr. Sodan keıin 1954 jyly tuńǵysh ret «Abaıdyń mýzykalyq tvorchestvosy» degen jınaq jaryq kóredi. Oǵan 35-36 án engen eken. Keıin 1986 jylǵy «Aıttym sálem, Qalamqas» jınaǵynda 65 án, 3 kúı toptastyrylypty. Qarap otyrsańyz, jyl saıyn kóbeıip otyrǵan. Munyń barlyǵy Abaıdyń ánderi túrge jáne nusqalarǵa bólingeninen dep oılaımyn. Mysaly, búgingi kúnge deıin «Segiz aıaqtyń» tórt túrli nusqasy bar. Birine biri uqsamaıdy. Túrge bóldim, onyń ishinde nusqalarǵa bóldim. Sonda «Segiz aıaqtyń» 17-18 túr-nusqasy shyqty. «Tatıananyń haty» da solaı. Tipti «Jelsiz túnde jaryq aıdy» Álkeı Marǵulan «Qarańǵy túnde taý qalǵyptyń» áýenimen aıtyp bergen. Keńes ókimeti kezindegi jınaqtarǵa enbeı qalǵan zertteý eńbekterdegi ánder, Abaı áni dep jetken konservatorııanyń ǵylymı zerthanasynan tabylǵan kóptegen aýdıojazbadaǵy ánniń barlyǵy qarastyryldy. Abaıǵa qatysty mýzykalyq muralardyń barlyǵyn tegis jınadyq. Sonyń ishinde Abaıdiki degenderdi bir-bir nusqadan, tek 6-7 án ǵana eki nusqadan berildi. «Kózimniń qarasynyń» eki túri jetken. Eshqandaı talassyz ony berdik. «Qor boldy janym», «Bireýden bireý artylsa» degen ánderin eki nusqadan berdik. Kim jaqsy aıtty, sonyń oryndaýynda emes, Abaıdyń tárbıesin kórgen nemeresi Árham Ysqaqov pen tikeleı urpaǵy Máken Muhamedjanovanyń aıtýyndaǵy, Muhtar Áýezovtiń jazýyndaǵy, Ámire Qashaýbaev pen Júsipbek Elebekov sııaqty úlken ánshilerdiń jetkizýindegi ánderdi berdik. Sonda Abaıdyń 24 áni bar. Biraq sonyń ishinde eki ánge kúdik-kúmán týyp tur. Olar «Tatıananyń ólerdegi sózi» men «Qarashada ómir tur» degen ánderi. «Tatıananyń ólerdegi sózi» on bir býyndy qaraóleń tıpinde bolǵanymen, aıtylýy jaǵynan joqtaýǵa uqsaıdy, áýeni jaǵynan Abaıǵa jaqyn emes. Biraq óziniń urpaǵy Máken apamyz aıtyp otyrǵannan keıin engizdik. «Qarashada ómir tur» ánin Bımboes Alvın Ernestovıch 1920-22-jyldary alǵashynda Shákárimdiki dep jazyp alady. Sol tusta Zataevıch «Tilek-batam» dep túsirgen eken. Hamıdı 1944-jyldary Júsipbek Elebekovten «Qarashada ómir tur» dep jazyp alypty desedi. Biraq Hamıdı ony Júsipbek Elebekovten emes, Árham Ysqaqovtan jazyp alǵanyn anyqtadyq.
P.S. Keıde biz tilimiz ben dilimizdi, dástúr-saltymyzdy ǵana emes, Abaıdy da qorǵaýǵa májbúr bolyp qalamyz. Bir kezde Abaıdy krıshnaıt jasady, endi kelip Abaı sondaı danyshpan bolsa, qoljazbalary nege saqtalmaǵan degen áńgimeler shyǵyp jatyr. Bir sátke bosańsıtyn bolsaq, Abaıdy ıelenip ketkisi keletin kúshter bar ekenine de kózimiz jetti. Shyndap kelgende, abaıtanýǵa ishki-syrtqy saıası kúshter de aralasyp ketýi ǵajap emes. Sondaıda qolymyzda myqty dáıek, bultartpas derek, tapjyltpas tujyrym bolýy kerek. «Abaıdyń úshtomdyq akademııalyq tolyq jınaǵy» osy maqsatqa qyzmet etedi ǵoı degen oıdamyz.
