Qazaqstan • 18 Sáýir, 2021

Túrkistan – túrki áleminiń rýhanı astanasy

122 ret kórsetildi

Sońǵy onjyldyqta saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq progress jolynda baýyrlas túrkitildes memleketterdiń yntymaǵy jarasyp, qarym-qatynasy joǵary deńgeıde damyp keledi. Osy oraıda Elbasy kitaphanasynda ótken «Túrkistan – túrki áleminiń rýhanı astanasy» halyqaralyq onlaın-konferensııasynda otandyq, sheteldik qaıratkerler men ǵalymdar bıylǵy Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesi beıresmı sammıtin jáne bir qorytyndylap, túrki birligi ıntegrasııasynyń mańyzyn pysyqtady.

– Túrki órkenıeti ózin ózi tolyq qam­ta­masyz ete alady. Mádenı biregeılik pen ortaq qundylyqtar negizinde ol odan ári damýdyń barlyq múmkindikterine ıe. Qazaqstan Prezıdenti Q.K.Toqaev túr­ki álemin HHI ǵasyrdyń asa mańyz­dy ekonomıkalyq, mádenı jáne gýmanı­tar­lyq óńirleriniń birine aınaldyrýdy kózdeıtinimizdi sammıtte atap ótti. Máde­nıet salasyndaǵy jetistikterdiń qan­daı da bir ekonomıkalyq paıdamen ólshen­beıtini kópshilikke málim. Alaıda bul je­tis­tikter ekonomıkanyń jaqyndasýyna óz sep­tigin tıgizetini ras. Eýropa, Azııa, Afrı­ka jáne Latyn Amerıkasyndaǵy ıntegra­sııalyq birlestikter mádenı jáne qundy­lyq ortaqtyǵynda damyp keledi. Túrli elder men óńirlerdi meken etken 175 mıl­lıon túrkiniń taǵdyry myqty mádenı bire­geı­liginiń arqasynda tarıh tolqynynda adaspaı, jahandaný zamanynda alǵa qadam basýǵa múmkindik aldy. TÚRIKPA, TÚRKSOI, Túrki akademııa­sy men Halyqaralyq túrki mádenıeti men murasy qorynyń qajyrly eńbegi Túr­ki keńesin bedeldi uıymǵa aınaldyrsa, «túr­ki álemi» uǵymy kópshilik moıyndaǵan halyq­aralyq dıskýrsqa aınaldy, – dedi jıyn­dy ashqan konferensııa moderatory, El­basy kitaphanasynyń dırektory B.Temir­bolat.

2000 jyly Elbasy Nursultan Ábish­uly Túrkistan qalasynyń 1500 jyl­dyǵyna arnalǵan ǵylymı konferensııada: «Túrkistandy oblys ortalyǵy jasaımyz. Bul toı – Túrkistandy ortalyqqa aınal­dyrýdyń basy», degen edi. Osy rette Elbasynyń Túrkistanǵa tarıhı már­tebesin qaıtarý isine basa nazar aýda­rýynda úlken mán jatqandyǵyna toq­tal­ǵan Túrkistan oblysynyń ákimi О́mirzaq Shókeev Túrkistan – baýyrlas elderdi ortaq maqsatqa jumyldyratyn baǵdar bolýy tıis dep biledi.

– Sebebi Túrkistan – san ǵasyrlyq tarıhy bar qasıetti meken, Eýropa men Azııany toǵystyryp jatqan Uly Ji­bek jolynyń kúretamyry, Qazaq handy­ǵynyń astanasy bolǵan kıeli qala. Túrki jurtynyń Ortalyq Azııa men Qazaq­standaǵy teńdessiz tarıhı jádigeri – Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi oryn tepken jer. Táýelsizdik alǵan jyldardan bas­tap Túrkistandy túletý, Túrki halyq­taryna ortaq rýhanı ortalyq dárejesine laıyqty etý – Elbasynyń armany ári maqsaty bolatyn. Sol arman búginde aqıqatqa aınalyp otyr, – dedi О́.Shókeev.

Ortalyq Azııadaǵy óńirlik týrızmniń ortalyǵy

Túrkitildes memleketter ynty­maq­tastyǵy keńesiniń beıresmı sammıti aıasynda Túrkistan – túrki áleminiń rýhanı astanasy bolyp jarııalanǵan-dy. Bul rette Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova Túrkistannyń saıası, rýhanı jáne mádenı qaıta jańǵyrýynyń tarıhı sátine kýá bolyp otyrǵanymyzdy aıta kelip, basty maqsat – Túrkistannyń Ortalyq Azııadaǵy óńirlik týrızmniń iri ortalyǵy retinde damýy úshin barlyq jaǵdaıdy jasaý ekendigin jetkizdi.

– Túrkistan musylman áleminiń zııarat etetin kıeli jeri ǵana emes, mańyzdy tarıhı sheshimder qabyldanǵan qazaq handarynyń iri memlekettik rezıdensııa­sy bolǵan. Qalany qaıta jańǵyrtýǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sińirgen eńbegi mol. Ol 2018 jylǵy 19 maýsymda ortalyǵy Túrkistan qalasy bolatyn Túrkistan oblysyn qurý sheshimin qabyldady. Tarıhı sheshimniń arqasynda ǵasyrlyq tarıhy, kóptegen tarıhı-mádenı, týrıstik jáne dinı eskertkishteri bar ejelgi qala jańa kelbetke ıe bolyp, álemniń túkpir-túkpirinen týrısterdi tartýda. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qalanyń biregeı sáýlet elementteri men erekshelikterin saqtaı otyryp, Túrkistannyń tarıhı ortalyǵyn qaıta jańǵyrtý boıynsha jumys atqarylyp jatyr, – degen mınıstr birqatar baǵ­darlamalyq qujattar ázirlenip, sondaı-aq Túrkistanda týrızmdi odan ári tanymal etý maqsatynda marketıng strategııasy qurylyp jatqandyǵyn atap ótti. Mınıstrdiń aıtýynsha, baı tarıhty, zamanaýı ınfraqurylymdy, kóp­tegen tarıhı-mádenı obektilerdi jáne tabıǵı erekshelikti eskere otyryp, óńirdiń týrıstik áleýeti kúnnen-kúnge artyp, 2025 jyly týrıster aǵynynyń 3,5 mln adamǵa deıin ulǵaıtý qarastyrylyp otyr.

 

Túrki renessansy

Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Shahrat Nuryshev Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesiniń beıresmı sammıt qorytyndylaryna toqtala kele, keńes quramyndaǵy memleket basshy­larynyń salıqaly saıasaty túrki ıntegrasııasyn jańa deńgeıge kóterip, «túrki renesansyna» muryndyq bolǵanyn atap ótti.

– Ortaq tamyry, tarıhı, mádenı jáne ult­tyq qundylyqtary bar túrki memleket­teriniń ósip kele jatqan bedeli men eko­nomıkalyq qýaty halyqaralyq jáne óńirlik aýqymda yntymaqtastyqty barǵan saıyn tartymdy ete túsýde. Ener­getıkalyq resýrstardyń bolýy jáne qolaıly geografııalyq ornalasýy, bizdiń elderdi jahandyq ekonomıkanyń mańyzdy quramdas bóligi retinde aıqyndaýda, – dedi Sh.Nuryshev. Al Túrkııa Respýblıkasy Prezıdentiniń keńesshisi Iаlchın Topchý sammıtte qabyldanǵan sheshimder túrki álemimen qatar ózge óńirler úshin de ma­ńyzdy ekenin, múmkindik oraıynda túrki álemin biriktirýge kúsh jumyldyryp, ár qadamdy senimmen birge basýymyz qajet ekendigin aıtty.

– Biz rýhanı mádenıetimizdi jań­ǵyrtýǵa, túrki álemin nyǵaıtýǵa baǵyt alyp kelemiz. Osy jolda zor eńbegin sińirgen, Túrkistanǵa jańa mártebe berý ıdeıasyn usynǵan túrki áleminiń aqsa­qaly, Túrkitildes memleketter ynty­maqtastyǵy keńesiniń Qurmetti Tóraǵasy Nursultan Nazarbaevqa rızashylyǵymdy bildirgim keledi. Túrkistannyń gúldenýi men ortaq qundylyqtardyń damýy túrki áleminiń biregeıligin nyǵaıtary anyq, – dedi Túrkııa Respýblıkasy Prezıdentiniń keńesshisi Iаlchın Topchý. Bul oraıda tushymdy oı qosqan Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesiniń bas hatshysy Baǵdat Ámireev Elbasy N.Á.Na­zar­baevtyń bastamasymen júrgizilgen túr­kitildes memleketterdi jaqyndastyrý saıa­saty jolynda keshegi sammıtte qabyl­danǵan deklarasııanyń mańyzy zor ekenin atap ótti. 

– Túrkistan – túrki áleminiń besigi, rýhanı astanasy. Bul sózimdi túrki tildes halyqtardyń tolyq qoldaıtynyn sammıttiń ózi dáledeıdi. Onyń barysynda qabyldanǵan deklarasııa bul aqıqatty resmı bekitti. Sebebi Túrkistan kóptegen júz jyldyqtar boıy tarıhı, ekonomıkalyq, mádenı, rýhanı mańyzdy ról atqarǵan, – dedi Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesiniń bas hatshysy Baǵdat Ámireev. Ázerbaıjan Respýblıkasy Ulttyq Májilisiniń depý­taty, Ázerbaıjandaǵy Atatúrik ortaly­ǵynyń tóraǵasy Nızamı Djafarov ta Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesi beıresmı sammıtiniń túrki álemindegi ózekti mádenı, ekonomıkalyq, saıası máselelerdi qozǵaǵanyn alǵa tartyp, Túrki memleketteri basshylarynyń sheshimimen resmı halyqaralyq jáne ozyq deńgeıde uıymdastyrylǵan kezdesýlerdiń túrki halyqtarynyń múddesin tolyqtaı qamtıtynyna rızashylyǵyn bildirdi.

Túrkistan – kúlli túrki jurtynyń máńgilik júregi

Halyqaralyq túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli Qazaq­stan bastamasymen ótken Túrki keńesiniń
beıresmı sammıti tarıhı jıyn bol­ǵan­dyǵyna basa nazar aýdaryp, mundaǵy Túrki keńesiniń Qurmetti Tóraǵasy, yn­tymaqtastyqtyń arhıtektory Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń aıryqsha róli týrasyndaǵy paıymdy pikirin bildirdi.

– Sammıtte Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Túrki álemin HHI ǵasyrda mańyzdy ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq keńistiktiń birine aınaldyrýǵa ári túrki órkenıetin jańǵyrtý úshin Iаsaýı murasy men qasıetti Túrkistandy álemge tanytýǵa shaqyrdy. Bul baǵytta Memleket basshysy «Túrki akademııasynyń Túrkistan óńirinde arheologııalyq ǵylymı-zert­teý jumystaryn júrgizýge basa mán berýi óte oryndy», dep qoldap otyr. Mem­­leket basshysynyń sammıttegi tapsyr­­malaryna sáıkes, Halyqaralyq Túrki akademııasy Túrkistannyń tereń tarıhy men baı órkenıetin zertteý jumys­taryna kirisip ketti, – dedi Halyq­aralyq túrki akademııasynyń prezı­denti Darhan Qydyráli. Osyǵan jalǵas oıdy sabaqtastyrǵan TÚRIKSOI bas hat­shysynyń orynbasary Bılal Chakyd­jı jańa dáýirge qadam basyp jatqan baýyrlastyq muratyndaǵy Túrki el­deriniń bolashaǵyn baıandy etý jolyn­daǵy ıgilikti bastamalar mádenı-rý­hanı qundylyqtarymyzǵa negizdelip otyrǵanyn jáne Túrkistan shaharynyń Qazaq­stannyń ǵana emes, kúlli túrki jurty­nyń máńgilik júregi bolyp qala beretinin úlken senimmen jetkizse, «Elbasy akademııasy» birlesken qorynyń jetekshi dırektory Murat Jumanbaı birtutastyqqa bet burǵan túrki halyqtarynyń ortaq ta jarqyn bolashaq qurýy úshin múmkindik pen áleýeti jetkilikti ekenin aıtyp ótti.

Alqaly jıyn barysynda Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rektory Janar Temirbekova, arheolog Zeınolla Samashev, Myrza Ulyqbek atyndaǵy О́zbekstan ulttyq ýnıversıtetiniń «Fılosofııa jáne rýhanııat negizderi» kafedrasynyń meńgerýshisi Nıgınahon Shermýhamedova, QR BǴM ǴK Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń Saıası zertteýler ortalyǵy dırektory Aıdar Ámrebaev, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti Jaqsylyq Sábıtov mazmundy baıandama jasap, túrki áleminiń rýhanı astanasy uǵymynyń tarıhı tamyry tereńde ári úlken maǵynaly mánge ıe degen úndes pikirlerin ortaǵa saldy.

Sońǵy jańalyqtar

Shýchede jańa sport kesheni salynady

Aımaqtar • Búgin, 18:59

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Búgin, 13:05

Kıikterdiń tóldeý kezeńi bastaldy

Fotogalereıa • Búgin, 12:07

Qazaqstannyń altyn-valıýta qory ósti

Ekonomıka • Búgin, 12:02

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

Uqsas jańalyqtar