Rýhanııat • 22 Sáýir, 2021

«Ýkaznoı molda»: Ol kim?

582 ret kórsetildi

Patshalyq Reseı dáýirinde qazaq dalasyn otarlaýshylar basty qarsylyq musylman dini tarapynan týyndaıtynyn jaqsy bildi. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Máshimbaev reseılikter tarapynan qazaqtardy dinı otarlaý isin zertteı kele: «Otarlaýshylar  ıslam dini shyn máninde ulttyq tutastyqty ustap turatyn ǵalamat kúsh ekenin túsindi. Dinsizdik – sanany máńgúrttikke ákelip, jat órkenıetke bas ıgizip, mádenı-rýhanı assımılıasııaǵa ushyratyp, nadandyqqa qaldyryp, halyqty ultsyzdyqqa dýshar etetin óte qaýipti dert ekenin jaqsy bildi. Mine, osydan Reseıdiń shoqyndyrý men orystandyrý saıasatyn qalyptastyrýdaǵy basty maqsaty osyndaı boldy»,  deıdi.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Sóıtip, patshalyq bılik XVIII-HIH ǵ.ǵ. qazaq dalasyndaǵy dinı ahýaldy baqylap, únemi qadaǵalap otyrý úshin úkimet saıasatyna berilgen moldalarǵa ǵana dinı sharalar ótkerýge ulyqsat etip, basqa dindarlardyń jolyn kesip tastaýdy maqul kórdi. Bul maqsatty iske asyrý úshin Reseı Senaty 1868 jyly qazaqtar arasynda jandarmerııalyq baqylaý jasaý úshin «ýkaznoı molda» deıtin qyzmetti engizdi. Osy qujatta ýkaznoı moldalardyń qyzmeti naqtylanyp, mindeti bekitildi.  Atalmysh qujatta:

Qazaqtar din isi boıynsha Orynbordaǵy din ıslam múftııatyna qaraıdy;

Qazaqtardyń jergilikti jerdegi dinı isterin úkimet taǵaıyndalǵan molda ǵana júrgizedi;

Molda azamattyq basqarmaǵa sol arqyly Ishki ister mınıstrligine baǵynady;

Moldalar oblystyq basqarma men áskerı gýbernatordyń sheshimimen bekitiledi ne bosatylady;

Meshitter tek qana general-gýbernatordyń ruqsatymen salynady;

Meshittiń janynan jergilikti balalardy oqytý úshin medirese ashýǵa molda mindetti túrde ýezd bastyǵynyń ruqsatyn alýy kerek - degen baptar engizildi.

  Jazýshy Aldan Smaıyl óziniń kezekti zertteý eńbeginde: «...musylman meshitterine ýkaznoı molda degen qyzmet engizilip, oǵan otarlaýshylar ózderi usynǵan adamdardyń saılanýyn qadaǵalady. Mundaı din jetekshileri ıslamdy ýaǵyzdaǵan sııaqtanyp, is júzinde onyń kúsheımeýine qyzmet etti», -dese, dál osy kezeńde ómir súrgen orys ǵalymy A.Levshın: «Bul moldalardy Reseı úkimeti olardyń handar men rýbasshylardy baqylyp, hattama jazyp júrý úshin arnaıy bekitken» degendi ashyq aıtady («Qyrǵyz-qazaq nemese qyrǵyz-qaısaq dalalarynyń sıpattamasy». 1832 j. 313-b). Osydan keıin qazaq qoǵamynda «shala molda din buzar, nadan sopy el buzar» degen qaǵıda paıda boldy.

****

Ýkaznoı moldalardyń el ishindegi lańy jaıly tolyq málimet qaldyrǵan adam – tarıhshy Qurbanǵalı Halıd. Onyń aıtýynsha:  «Ár jerde ártúrli kereǵar dáleldemeler shyǵa bergen soń, 1858 jyly Orynbor mýftıi úkimettiń úlken jıyndaryna qatynasyp, el ishin retteý úshin «ýkaznoı molda» saılatyp, patsha ókimetiniń buıryǵy shyǵaryldy. Ol moldalardyń isterin tekserip turý úshin okrýg ahýny, oblys ahýny jáne mýhtasıbtar (esepshiler) taǵaıyndaldy. Biraq bul taǵaıyndalǵan kisilerdiń kópshiligi ýkaznoı moldadan bilimi artyq emes. Sondyqtan, bul reformanyń (ıslamhat) paıdasy shamaly boldy. Sonda da bolsa qazaq aýyldaryna ár bolysqa bir-birden molda taǵaıyndatyp alý úshin aqsha jınap berip Ýfaǵa qatynasqa shyqty.

Moldalar kúımelermen jeldirtip, ýkazdaryn alyp, moıyndaryna shynjyr baýly saǵat salyp, toılap qaıtqandaı bolyp kelip, ketip jatty. Nızam (ereje) boıynsha týý týraly kýálik dápter, týǵan, ólgen, neke, talaq sııaqty isti tirkep otyrý úshin arnaıy qaǵazdarymen ruqsat alyp keldi. Bul sóz bireýdi maqtaý, bireýdi dattaý emes, haq sóz qulaq salýǵa kerek.

  Qaǵaz alǵan moldalar sondaı bir ister istedi: onymen ne dindi, ne dúnıeni ustaı almaısyń. Bir adam ólse ýkaznoı molda bolmasa, ıakı onyń atynan bireý barmasa janaza oqymaı keıbir jaǵdaılarda ólikti sasytyp, obalyna qalmaıyq dep bireýler janaza oqyp qoısa, ol adam qýǵynǵa ushyraıtyn boldy. Ony – ýkaznoı molda qaıda júrse de taptyryp alyp jazalatyp, shtraf (bodaý) tóletip, aıyp tóletip, áýire etetin bolǵan soń, tipti janazaǵa eshkim jolamaı, ýkaznoı moldany qaı kórge kirip ketse de izdep tabý aqy ıesiniń moıyndarynda úlken bir borysh boldy.

Ýkaznoı molda kelgen soń, máıit ıesine erik bermeı pidııaǵa mynany beresiń, quranǵa mynany usynasyń, janazaǵa muny tóleısiń dep oıyna kelgenin isteıdi. Tipti: «qashan bolsa da bir ólim» - dep hal ústinde jatqan adamdardyń pidııalaryn tirileı alýǵa aınaldy.

Buǵan bir mysal keltireıik.

Bir adamnyń atasy aýyryp qıyn jaǵdaıda jatqanda pálensheniń óligi sııaqty shirip, sasyp, beınamaz (janazasyz) qoıylmasyn dep, at jetektep ýkaznoı moldaǵa keledi, ýkaznoı oǵan bir shákirtin qosyp beredi. Shákirt basynda jalpaq úkili qalpaq, belinde kúmis beldik, qaltasynda shaqsha, óleńdetip, jyrlap aýyldan shyǵady. Jolshybaı joldasyna bylaı deıdi:

– Sen pálenshe, men barǵan soń atań ólse jaqsy, eger ólmese, bul ystyqta kelgenimniń jazasyn saǵan tarttyramyn.

Bul sózdi estip, álgi beıshara atasynyń ólim qaıǵysy esinen shyǵyp, «qudaı-aı atam ólse ólsin, mynanyń dertine dýshar qyla kórme» deıtin kúıge jetedi.

Qazaq áýelde kóp eńbektenip moldalaryn alsa da, sońynan ókinish etip, ábden arlanǵandyqtan aqyndary óleńge, áıelderi joqtaýǵa qosyp, ýkaznoı moldalardy el ishinen qýýǵa aınaldy», deıdi (Qurbanǵalı Halıd «Taýarıh hamsa». Qazaqstan, «Qazaqstan». 1992 j. 68-70 bb).

****

Bul moldakeńder din isimen shektelip qalmaı, el ishindegi ádet-ǵuryp zańdarymen da alysqan kórinedi. Buny taǵy da joǵarydaǵy Qurbanǵalı Halıdtyń jazýynan ańǵaramyz. Ol aıtady:  «El ishinde jesir dep, áıelderdi eski zamannan mıras etip alý ádeti bar. Bul qazaq ishindegi úlken bir mańyzdy másele bolǵan edi. Moldalar buǵan shekten tys qatty aralasqan edi. Erli áıel bir esepten ókpelep: «Men erimdi súımeımin, bastan-aq rıza emes edim, armanym pálenshe edi», dese, lezde ózderinen aıyryp, ekinshi bireýge jetektetip jiberýshi edi. Erge shyqpaǵan qyz: «Men atam bergen kisige barmaımyn, jasymda bermekshi edi, endi boı jettim, esim kirdi», dese bolǵany, basqa erge berip jiberip, olardan para oljalaıdy. Bular osylaısha kópke tıetin zııannyń zardabynan góri bas paıdasyn artyq kórdi.

Bul ýkaznoı moldalar eshqandaı sharıǵatpen sanaspaı, aqyl-parasatymen tarazylamaı, eshbir nızamǵa salystyrmaı tamaǵynan ótkenderine aldandy, adaldyqtan bútindeı bas tartyp, ardan jurdaı bolyp, aqshanyń keler jolyna kóz tigýmen kúnderi ótti. Osylaısha Qazaqııany atshabatyn alańdaı tozdyrdy. Jergilikti jerlerde azdaǵan kózi ashyq oqyǵandary bolǵanymen, kelgen ýkaznoı moldalardyń tozańy bulardy basyp ketti. Halyqtyń ýkaznoı moldalardyń ústinen bergen shaǵymdaryna ahýn, mýhtasıbter qulaq aspady. Sózderin iltıpatyna almady.

Orynbor múftıi de óz dárejesinde kórine almady. Sebebi ýkaznoı moldalardyń isin ahýndarǵa tapsyrǵanda, tekserý barysynda adaldyq aıtylmady. Sebebi, olardyń ýkaznoı moldalarmen jettigi bir edi. Sol úshin mýftıge ýkaznoı moldalardy aqtap málimet túsiredi. О́kimet bolsa, halyqtyń mýftıden, moldalardan ábden bezer bolǵanyn kórip otyryp, rýhanı iske úkimet mekemesi aralaspaıdy. Nızamda bul joq dep, ýkaznoı moldalaryna durystyǵyn aıtý bylaı tursyn astynan ot qoıyp, ústinen úrlep, olardyń istegen kásibine ózderi máz bolyp, rahattanyp otyrýshy edi.

Jergilikti el moldalary belderin berik býyp, namys jalaýyn kóterip neshe jerden aryz jazyp, aqshalar shyǵyndap, aqyryn da mýftıdiń qabyldaýyna jetip, osylaısha on jylǵa jeter jetpes ólgenderge bılik júrgizgen ýkaznoı moldalarǵa tyıym salyndy.

Osynyń nátıjesinde aldyńǵy ózderi ustaǵan qaǵıdalarynan aıyrylyp, myna búgingi sharıǵattan da eshteńe bilmeı qalyp eki ortada qalyp qoıdy. Bul eki ortada el arasynda dinsizdik týdy dep, ýkaznoı moldalar ýaǵyzdaýǵa shyqty, al halyq, ásirese qazaq halqy mýftıden bas tartty. Molda kerek emes dedi. Osylaısha dinnen bezdi dep aıyptaý bastaldy. Biraq men bul sózderge qosylmaıtyn sebebim – ýkaznoı moldalardyń istegen isteri, adam shydap tura almas shekten shyqqan, halyqtyń namysyna tıetin, qorlaıtyn, kórmegender nanbaıtyn bir ylań qylmys boldy.

Qazaqty aıyptap júrgenderdiń qanshasyn kórip júrmiz, sál iske daýlasyp sharıǵat úkimine rıza bolmasa úkimetke júgiredi. Jer men ólim daýy barlyq ulttarǵa birdeı bola tursa da, bulardyń qasynda qazaq úshin bárinen zory áıel daýy. Sol úshin kóp kóńil bólýdi talap etedi. Ár nárseniń ýaqyty, orny bar. Burynǵylardan qalǵan «jyly-jyly sóıleseń jylan innen shyǵady, qatty-qatty sóıleseń musylman dinnen shyǵady» degen naqyl bar. Eger moldalar halyqty az-azdap kóndirip adamgershilikke bastasa, halyq munshalyqty ashynbas edi. О́zderi de azyq taýyp, bala-shaǵa, urpaqtary da dáýren súrip júrgen bolar edi», deıdi (Qurbanǵalı Halıd «Taýarıh hamsa». Almaty, «Qazaqstan». 1992 j. 70-71 bb).

****

Osy ýkaznoı moldalar jaıly kólemdi zertteý jasaǵan T.Qudakeldiuly: «Bulardyń kóbi hrıstıan dinin qabyldaǵan adamdar edi,  ózderiniń dinin nasıhattaý úshin ótirik musylman atyn jamylyp is júrgizdi, sondyqtan qazaq dalasyndaǵy musylmanshylyqqa qatty shúılikti», degen pikir aıtady. Buǵan  shúbá keltirýge negiz joq. Rasynda solaı!

 Mysaly, musylman sharıǵaty boıynsha: talaq tastaý habary aıtylǵannan keıin, áıelge úsh kezeń ǵıddada (senimde) otyrýy mindetti. Iаǵnı áıeldiń etekkiriniń úsh ret qaıtalanýyna deıin úıinde otyrady. Osy aralyqta keıbir semıalar qaıta tabysyp ketedi nemese osy kezeńde áıeldiń aıaǵy aýyr ma, jeńil  me, sol anyqtalady.

Ýkaznoı moldalar bolsa, osyndaı ǵıddada otyrǵan áıeldi ózgelerge jetektetip jiberý sııaqty soraqy isterge barǵan. Keıinnen rý, el bolyp bul qazaqqa ádeıi jasalǵan qastandyq dep dáleldenip, ýkaznoı moldalardyń ketýine sebep bolǵan eken (Qurbanǵalı Halıd «Taýarıh hamsa». Almaty, «Qazaqstan». 1992 j.72-bb).

Alash arysy Mirjaqyp Dýlatov 1907 jyly «Serke» jýrnalyna basylǵan maqalasynda, «...Orysqa baǵynǵan qazaq halqynyń eshqandaı pravosy bolmaýy yza men kekti týdyrady. Endi chınovnıkter bizdiń dinimizge, atadan mura bolyp kele jatqan ádet-ǵurpymyzǵa, tek bizdiń moldalarǵa  tıisti neke máselesine aralsa bastady, dinı kitaptardy tutqynǵa aldy...», - dese, (Dýlatov M. Shyǵ.,1991.211-b). ózi dindar, Buqara medresesin bitirgen ǵalym atamyz Máshhúr Júsip:

Qurandy qor, moldany bozdaı qylyp,

Kiristi sóndirýge ıslam nuryn,

Oryssha til bilgendi juldyz qylyp,

Joq qyldy shárıǵattyń hurmet syryn...- («Saryarqa kimdiki?» Juldyz. №12. 1992 j)  deıtin jyryndaǵy keıipker osy ýkaznoı moldalar ekeni anyq.

Bul másele jaıynda Abaı atamyz da shet qalmaı:  «Moldalar tura tursyn, hýsýsan (ásirese) bul zamannyń ıshandaryna bek saq bolyńdar. Olar – fıtná ǵalym, bulardan zalaldan basqa eshnárse shyqpaıdy. О́zderi húkim sharıǵatty taza bilmeıdi, kóbi nadan bolady. Onan asyp ózin-ózi áhil tarıqat (dindar kórinip) bilip jáne bireýdi jetkizbek daǵýasyn qylady. Bul is olardyń sybaǵasy emes, bulardyń jetkizbegi muhal (múmkin emes), bular adam azdyrýshylar, hattá dinge de zalaldy. Bulardyń súıgeni – nadandar, sóılegeni – jalǵan, dálelderi – tasbyǵy menen shalmalary, onan basqa eshnárse  joq» (Jıyrma altynshy qarasóz) - deýi, joǵarydaǵy tarıhı shyndyqtyń bir parasy.

 

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqstanda alty óńir «qyzyl» aımaqta tur

Koronavırýs • Búgin, 09:57

13 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:39

Batys Qazaqstanda jańa qaýly shyqty

Aımaqtar • Búgin, 09:16

Balýan Sholaqtyń dombyrasy

О́ner • Búgin, 09:00

Jazǵa sálem joldaıyq

О́ner • Búgin, 08:55

Jylqyshy aýyldyń jaqsylyǵy

Aımaqtar • Búgin, 08:54

Sýdy únemdeý el úmitin aqtaı ma?

Aımaqtar • Búgin, 08:50

Qanmen jazylǵan kartınalar

Tarıh • Búgin, 08:45

Stýdentterdiń sóz saıysy

О́ner • Búgin, 08:41

Halyq únine qulaq asatyn ortalyq

Qoǵam • Búgin, 08:39

Egilgen tal-terektiń obalyna qalmaıyq

Ekologııa • Búgin, 08:37

Ońtaıly onlaın aýksıon

Tehnologııa • Búgin, 08:35

Qoldy bolyp jatqan qaraýsyz mal

Aımaqtar • Búgin, 08:30

Brakonerge buǵaý bolmaı ma?

Aımaqtar • Búgin, 08:28

2021 jyl – qalpyna kelý kezeńi

Koronavırýs • Búgin, 08:25

Kıik kúıik pe?

Ekologııa • Búgin, 08:18

Qaýiptiń betin vaksına qaıtarady

Medısına • Búgin, 08:15

Halyqpen 200-den astam kezdesý ótkizdi

Parlament • Búgin, 08:14

«Osyǵan deıin nege birikpedi?»

Medısına • Búgin, 08:13

Qorqynyshty seıiltý quraly

Medısına • Búgin, 08:11

«Qazaqstanym!» dep, qalamy júıtkip tur

Qazaqstan • Búgin, 08:10

Hantáńirden qanat qaqqan qaıratker

Qoǵam • Búgin, 08:08

8 raýndta – 8 mıllıon dollar

Boks • Búgin, 08:07

Úı salǵanǵa – úlken kómek

Qoǵam • Búgin, 08:05

Bartımen sheberlik baıqasty

Tennıs • Búgin, 08:05

«Jigitter bar narqasqa...»

Sport • Búgin, 07:59

Ekonomıka damý jolaǵyna shyqty

Ekonomıka • Búgin, 07:58

Túrkistannyń jańa dáýiri

Qoǵam • Búgin, 07:55

Avıasııa salasy qoldaýǵa muqtaj

Qoǵam • Búgin, 07:50

Merkeldiń memleketshildigi

Álem • Búgin, 07:47

Uqsas jańalyqtar