Qazaqstan • 21 Sáýir, 2021

Kók baıraǵymyz – eń bıik shyńdarda

164 ret kórsetildi

Jer betinde bıiktigi 8 000 metrden asatyn 14 shyń bar. Solardyń barlyǵyn alǵashqy bolyp bul kúnderi 76 jasqa tolyp otyrǵan Raınhold Messner esimdi azamat baǵyndyrdy. Italııanyń Ońtústik Tırol aımaǵynda ornalasqan Bressanone dep atalatyn shaǵyn ǵana qalada týyp-ósken ol óz saparyn 1970 jyly Gımalaıdyń soltústik-batysyndaǵy Nangaparbattan bastady. Sodan keıin álemdegi eń bıik shyńdardy birinen keıin biriniń ushar bıigine shyqty. О́z josparyn júzege asyrý úshin Messner ómiriniń 16 jylyn sarp etti.    

О́ziniń bir sózinde ǵulama jazýshy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Ernest Hemıngýeı «Men úsh-aq sport túrin mo­ıyndaımyn. Olar – korrıda, alpınızm jáne avtojarys. Al qalǵandary jáı ǵana oıyn, balanyń ermegi» degen eken. Rasynda da alpınızmniń óte kúrdeli ári qaýipti sport túri ekeni esh daý týǵyzbasa kerek. Onymen tek jolyn kes-kestegen kedergilerden qoryqpaıtyn, eshbir qıyndyqqa moıymaıtyn, qysqasy, júreginiń túgi bar adamdar ǵana aınalysady. Kóz arbaǵan bıikterge kóz tigip, nar táýekelge barǵan talaı pendeniń denesi máńgi muzdyń astynda nemese taý men tastyń arasynda qalǵany barsha jurtqa málim. Soǵan qaramastan kóz arbaǵan bıikterdi baǵyndyryp, kózdegen maqsatyna qol jetkizý úshin qaýip-qaterge bas tigýden taıynbaıtyn azamattardyń qatary esh kemigen emes. Kerisinshe, olardyń sany jyldan-jylǵa artyp keledi.

Naqty derekterge súıensek, álemde bıiktigi 8 myń metrden asatyn barlyq 14 shyńdy baǵyndyrǵan nebári 41 muzbalaq bar eken. Dańqy jer jarǵan Raınhold Messnerdiń erligin kelesi jyly áıgili Ejı Kýkýchka qaıtalady. Polıak alpınısi óz saparyn 1979 jyly bastap, 1987 jyly aıaqtady. Nebári segiz jylda ol óz josparyn júzge asyrdy. Biraq polıaktyń ómiri kelte boldy. 1989 jyldyń kúzinde Lhoszeni taǵy bir márte baǵyndyrýǵa áreket etken kezinde onyń sym arqany úzilip, alpınıst shamamen 2 myń metr bıikten qulady. Ejıdiń máıiti sol kúıi tabylmady. Ataqty alpınıst nebári 41 jasta edi...

HH ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary taǵy tórt alpınıst barlyq bıik taýdyń ushar basyna shyǵyp, tórtkúl dúnıe jurtshylyǵy nazaryn ózderine aýdardy. Olar – shveısarııalyq Erhard Loretan (1982-1995), meksıkalyq Karlos Karsolıo (1985-1996), polshalyq Kshıshtof Velıskı (1980-1996) jáne ıspanııalyq Hýanıto Oııarsabal (1985-1999). Al qalǵan sańlaqtar jańa ǵasyr tabaldyryqtan attaǵannan keıin úlken is tyndyryp, óz esimderin tek alpınızm ǵana emes, adamzat tarıhyna da altyn áriptermen jazyp ketti.

Statıstıkalyq derekterge súıensek, búgingi kúnge deıin Italııanyń – jeti, Ispanııanyń – alty, Ońtústik Koreıanyń – bes, Polsha men Nepaldyń – úsh, Shveısarııa, Meksıka, AQSh, Ekvador, Germanııa, Fınlıandııa, Aýstralııa, Portýgalııa, Aýstrııa, Japonııa, Chehııa, Slovakııa, Iran jáne Qytaıdyń  bir azamaty álemdegi eń bıik 14 shyńnyń barlyǵyn baǵyndyrdy. Baıqasańyzdar, nebári 20 memlekettiń ókilderine ǵana tarıhta qalý baqyty buıyrǵan eken.

Bir keremeti, álemdik alpınızm tarıhynda bizdiń otandastarymyzdyń da esimderi altyn áripterimen jazýly. Joǵaryda atap ótken Djomolýngma (8 848 metr), Chogorı (8 611), Kanchendjanga (8 586), Lhosze (8 516), Makalý (8 481), Cho-Oııý (8 201), Dhaýlagırı (8 167), Manaslý (8 156), Nangaparbat (8 126), Annapýrna I (8 091),  Gasherbrým I (8 080), Broýd-Pık (8 051), Gasherbrým II (8 035) jáne Shıshabangma (8 027) sekildi barlyq 14 shyńdy baǵyndyrǵan 41 sańlaqtyń qatarynda Qazaqstannyń úsh birdeı azamaty bar. Olar – Denıs Ýrýbko, Vasılıı Pıvsov jáne Maqsut Jumaev. Bul shyńdardyń barlyǵy da Gımalaı men Karakorým taýlary júıesinde Qytaı, Nepal, Úndistan jáne Pákistan elderi aýmaǵyndaǵy ornalasqan. Endi sol sańlaqtardyń árqaısy jaıynda oqyrmandarymyzǵa qysqasha málimet bere keteıik.

Denıs Ýrýbko 1973 jyldyń 29 shil­desinde Reseıdiń Stavropol ólkesinde týdy. Bozbala shaǵynda ol Qazbek Valıev pen Iýrıı Moıseev jetekshilik etken qazaqstandyq alpınısterdiń Gıma­laıdaǵy Dhaýlagırıge ekspedısııa­sy jaıynda tartymdy maqalany kóz almaı oqıdy. Sol kezden beri Denıstiń sporttyń osy túrine ańsary aýady. Taý-tasty armansyz sharlap, biraz tájirıbe jınaǵan soń ol 1993 jyly Qazaqstanǵa qonys aýdardy. Bizdiń elde Ýrýbkonyń naǵyz kásipqoı alpınıst retinde qalyptasýyna barlyq jaǵdaı jasaldy. Qazaqstan qurama komandasy sapynda ol talaı ekspedısııalarǵa qatysty. Al bıiktigi 8 myń metrden asatyn barlyq shyńdy baǵyndyrý úshin atalǵan azamat tapjylmaı toǵyz jyl boıy ter tókti (2000-2009). Jerlesimiz – osyndaı dárejege jetken álemdegi 15-shi jáne TMD-daǵy tuńǵysh alpınıst. Sondaı-aq Denıs sol belesterdiń barlyǵyn ottegin qoldanbaı-aq baǵyndyrdy.

1975 jyly Almaty qalasynda týǵan Vasılıı Pıvsov pen 1978 jyly Batys Qazaqstan oblysynda dúnıege kelgen Maqsut Jumaev aqbas shyńdarǵa 2001 jyly kóz tikti. Sodan qaýyrt jumys bastaldy. Bul rette «bári birden keremet boldy» dep esh aıta almaımyz. Taýlar da óz tákapparlyǵyn kórsetti. Jerlesterimizdiń joly bolmaı, jarty joldan keri qaıtqan kezderi de joq emes. Desek te bul sátsizdikter olardyń saǵyn syndyra alǵan joq. Taban­dylyq men tózimdiliktiń, batyldyq pen batyrlyqtyń jáne ózderi tańdaǵan kásipke adaldyqtyń arqasynda Vasılıı Talǵatuly men Maqsut Saǵyntaıuly araǵa 10 jyl salyp, kózdegen maqsat­tary­na jetti. Barlyq bıik núktege taban­dary tıgen tulǵalardyń tiziminde aıtý­ly qazaqstandyq jup 25 jáne 26-shy oryndarda tur.

Alpınızm jaıynda sóz qozǵaǵanda, kózi tirisinde aty ańyzǵa aınalǵan Ana­tolıı Býkreev jaıynda aıtpaı ketýge bolmas. Ol Reseıdiń Chelıabi oblysynyń Korkıno qalasynda týǵanymen, naǵyz kásipqoı alpınst retinde Qazaqstanda qalyptasty. Áıgili bapker Ervand Ilınskııdiń qol astynda jattyqty. Stýdent kezinde KSRO aýmaǵyndaǵy Han-Táńiri, Pamır, Elbýrs jáne taǵy basqa da taýlarǵa shyǵyp, úlken táji­rıbe mektebinen ótti. Sodan Gıma­laıǵa sapary bastaldy. Túrli ekspedısııa quramynda ol «segiz myńdyq» shyń­dardyń 11-iniń basyna shyqty. Biraq 1997 jyldyń 25 jeltoqsanynda Annapýrnany baǵyndyrmaq bolǵan kezinde qaza tapty. Onyń da denesi tabylmady. Anatolıı ol kezde 40 jasqa da tolmaǵan edi...      

Qaterlerden qoryqpaı, úlken synaq­tardan súrinbeı ótip, Qazaq­stannyń Kók baıraǵyn quzar shyńdardyń bıiginde jelbiretken batyr uldarymyzǵa  alǵys­tan basqa aıtarymyz joq.

Sońǵy jańalyqtar

Araq satylmaıtyn aýdan

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar