Tarıh • 23 Sáýir, 2021

Tarıhta turlaý bolǵan ba?

75 ret kórsetildi

Uzyn salqar tarıh kóshiniń qaı halyqqa da beretin sabaǵy bar ekeni belgili. Jeteliler tarıhtyń qaıtalanǵanyn kórgende, búgingi tynysynda ótkenniń ashy tusyn tushytyp, kermegin jumsartyp, zapyranyn emdep, bolashaǵynyń jarqyn bolýyna solardy mysal ete otyra urpaǵyn alǵa jeteleıdi.

Akademık, antropolog ǵalym Orazaq Smaǵululy qazaq jerindegi uzaq jylǵy túrli parametrlerge negizdelgen zertteýleriniń qorytyndysyn jasaı kelip: «Búgingi qazaqtar –  osydan 5 myń jyl buryn osy jerde tirshilik etip, ómir keshken babalarynyń jalǵasy. Eshqaıdan kóship kelmegen, 5 myń jyl boıyna osy topyraqta babalar da, búgingi urpaqtary da ósip-óngen, osy jerdiń sonaý yqylym zamannan, tamyry tym tereńde ketken ejelgi turǵyndary», degen tujyrym jasaıdy. Qadirmendi akademık aıtqandaı, qazaq baıyrǵy mekeninde 5 myń jyl boıy qalyptasqan halyq desek, osy uzyn sonarda basqa baqtyń qonyp dáýirlegeni de bolǵan, pyr-pyr ushyp baǵynyń taıǵan kúnderi de bolǵan. Tarıh – tegermesh. Qaıta aınalyp soqqanda sodan sabaq alyp otyrmasań, ómirdiń qatal zańymen qaqpaqylǵa da túsip qalýyń múmkin. Álgi teńizde júzip júrgen kóp kemeniń ishinen biriniń ǵana qaıyrlap qalatynyndaı, júzý baǵytyńdy ýaqytyly túzemeseń, ózge júzgen kemege qyzyǵa qarap qana, qol bulǵap qala beresiń.

Qudaı o bastan qońsy etip qoıǵan eki alyp kórshisimen qazaq qatynastary eshqashan birtekti bolmaǵan. Qazaq degen ataýdy ıelenbesten burynǵy babalarymyz osy ekeýine de tizesin batyryp, salyǵyn salyp, elin bılep ústemdigin jasaǵan tusy da, esesine, olardyń bastaryna kún týǵanda qalqan bolyp, memleket retinde saqtalyp qalýyna orasan zor eńbek sińirgeni de málim. Bul tarıhtan az-maz habary bar janǵa aıan syr. Al endi osy keralań ker jalǵannyń tegermesh ómirinde arba dóńgeleginiń birde astyǵa, birde ústige shyǵatyny tárizdi, myńjyldyqtarǵa ketken tarıhtyń sońǵy 200-300 jyl tóńireginde eki kórshiniń nany júrip, beli men buǵanasy ábden bekip, burynǵy astam bolǵan jurtqa endi shekesinen qaraıtyn kúni týdy. Basym kúshti ıelengen soń bıligin kim júrgizbeıdi? Júrgizdi. Onyń mysaldaryn aıtyp jetkizý múmkin de emes. Tipten óz qaǵynan da jeritedi eken.

Tarıhty qarap otyrsań óz tamyrynan ajyrap, ózge jurtqa peıilin bergender urpaqtarynyń boıyna da sol sińgen elge aınymaýdy keremetteı egetinin kóremiz. Al olardan taraǵan úrim-butaqtary bolsa babalarynan da asyp túsedi eken. Máselen, orys tarıhyndaǵy Býlgakov, Dashkov, Týrgenev, Karamzın, Ýrýsov, Tıýtchev, Sheremetev, Saltykov, Mýsın-Pýshkın, Voronsov, Iýsýpov, Ogorev, Berdıaev, Ermolov, Naryshkın, Talyzın, Aksakov, Tımırıazev, Pırogov, Sývorov, Velıamınov, Naryshkın, Bahmetev ata tekteri sińgen ortasyna óz balasy orystan ármen eńbek etti, tipti óziniń tamyryndaǵy túrkilik qanynan jerip, baýyrlaryna qastyq ta jasady. Bulardyń qaı-qaısy da túbimiz dala edi demedi, tarıh zertteımiz degeni túp tamyrynyń tarıhyn bylǵady, uly orystyń dárgeıine laıyqtap, burmalap jazdy. О́z tamyryn kórge túsirip, batpaqqa bylǵap, al sińgen jurtyn qol jetpes kókke balady.

Bir ǵana mysal. Qaramyrzanyń tuqymy Nıkolaı Karamzınniń «Istorııa gosýdarstva Rossııskogo» kóp tomdyǵynda orys tarıhynyń dalalyqtarǵa qatysty tusyna qandaı qııanat jasaldy. Qaramyrzadan Karamzınge aınalǵan tek óz tamyryna balta shaýyp, ózgeniń jemis aǵashyn baptap, sonyń gúldeýine jol ashty. О́kinishti. Sińgen ortasyna adal bolýdy da bálkim bir jaqsylyq dersiz. Alaıda adaldyqtyń ólshemi bireý, ol– qııanatqa jol bermeý emes pe?

Joǵaryda atalǵan ataqty tekterdiń qaı-qaısy da alǵan shenderine bas uryp, pat­shaǵa adaldyqtarymen jáne orys halqyn dáripteýlerinen jazbady. Úrim-butaqtary, záýzattaryna deıin sony jalǵastyryp, orys mádenıetiniń, orys ádebıetiniń, orys áleminiń bólshegine aınaldy. Qazir solardan taraǵan bir násilge «túbiń túrki, dalalyqsyń, ordadan shyqqansyń» dep aıtyp kórshi. Er toqymyn baýyryna alyp týlar ma eken? Dúnıe, tarıh osymen toqtap qalmaq pa? Joq. Arǵy bolashaqty Alla biledi. Sondyqtan búgin basym eken dep buǵa bermeı, qarym-qatynastardy esepke alyp, arasynda ár dúnıeni ózińniń de, ózgeniń de esine salǵannyń artyǵy joq. Bul úshin dalalyqtardyń yqylymdaǵy tarıhy durys oqytylýy kerek. Sonda búgingi býynnyń kózi ashylyp, jan-jaǵyna qarap, eńsesin basqan quldyq sananyń qamytyn sypyryp, boıyn tiktep, keleshek urpaqtyń aıbyndy bolyp jetileri anyq. Tarıhı ádilettilik ornaǵan jerde qandaı ótiriktiń de aıasy tarylady.

Tarıh bir orynda turyp qalmaıdy, ómir alǵa jyljıdy. Endeshe búgingi óskeleń býynnyń erteńge aıtar áńgimesi túzý, oıy azat bolýy úshin durys tarıh jazylyp, urpaqtan urpaqqa shyndyqty jetkizetin zaman keldi.

Sońǵy jańalyqtar

Shýchede jańa sport kesheni salynady

Aımaqtar • Búgin, 18:59

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Búgin, 13:05

Kıikterdiń tóldeý kezeńi bastaldy

Fotogalereıa • Búgin, 12:07

Qazaqstannyń altyn-valıýta qory ósti

Ekonomıka • Búgin, 12:02

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

Uqsas jańalyqtar