Eki kúnge sozylǵan onlaın konferensııa «Jer kúnine» oraı uıymdastyryldy. Is-shara AQSh prezıdenti Djo Baıdenniń muryndyq bolýymen ótti. Al Aq úıdiń burynǵy basshysy Donald Tramp kezinde AQSh klımattyń ózgerýine jol bermeý maqsatynda jasalǵan Parıj kelisiminen shyqqan edi. Sarapshylar Djo Baıdenniń bastama kóterip, 40 memlekettiń basshysyn jınap, sammıt uıymdastyrýyn D.Tramptyń áreketin jýyp-shaıýǵa talpyný dep sanaıdy.
Sonymen eki kúnge sozylǵan sammıt barysynda ne aıtyldy? BUU Bas hatshysy Antonıo Gýterresh óz sózinde jahandyq jylynýǵa jol bermeý úshin atqaratyn sharýa kóp ekenine toqtaldy. «Búgingi sammıt klımatty retteýge baǵyttalǵan jumystyń ońǵaryla bastaǵanyn kórsetedi. Biraq alda áli jumys kóp. Kele jatqan klımat daǵdarysyna jol bermes úshin shuǵyl túrde búgingi aıtylǵandardy oryndap, bıylǵy jyldy adamdar men planetamyz úshin taǵdyrsheshti kezeńge aınaldyrýymyz qajet», dedi ol.
AQSh prezıdenti Djo Baıden 2030 jylǵa deıin parnıkti gazdardy shyǵarý kólemin azaıtýdy 50 paıyzdan 52 paıyzǵa deıin jetkizetinin málimdedi. Bul kórsetkish Eýropalyq odaq ustanǵan deńgeıge shamalas. Qart qurlyqtyń bedeldi uıymy 2030 jylǵa qaraı kómirtegi gazyn shyǵarý kólemin 55 paıyzǵa azaıtýǵa kelisken-di.
Áıtse de, sammıt barysynda baqýatty memleketterdiń basshylaryna birtalaı syn aıtyldy. Máselen, dáýletti elder klımattyń ózgerýimen kúresip, kedeı elderge járdemdesý úshin jyl saıyn 100 mıllıard dollar qarajat bólip otyrýy tıis-tuǵyn. Biraq bul ýáde tolyq oryndalǵan joq. Býtan, Gabon, Brazılııa sekildi elderdiń basshylary osy máselege kóńil aýdardy.
Antıgýa men Barbýda prezıdenti Gaston Braýn kedeı elderdiń qaryzyn jeńildetýdi surady. Onyń aıtýynsha, klımat daǵdarysy men koronavırýs indetinen zardap shekken memleketter úshin qazirgi tańda qaryz qaıtarý bas aýyrtar máselege aınalyp otyr.
Álem aldynda aıypty bolǵan AQSh jahandyq jylynýmen kúresýge kóbirek qarajat bólýge ýáde berdi. Djo Baıdenniń aıtýynsha, resmı Vashıngton bul somany eki esege ulǵaıtpaq. Biraq Aqúı basshysy naqty sıfr keltirgen joq edi. Keıinirek AQSh-tyń «Jahandyq klımat qoryna» bóletin qarjysy 2 mıllıard dollarǵa jetetini anyqtaldy.
Qazirgi tańda elektr energııasyn óndirýge qajetti zat – kómir. Biraq aýaǵa parnıkti gazdar shyǵarý jóninen osy otyn túriniń zııany erekshe ekeni belgili. Sammıt barysynda bul másele de keńinen talqylandy. Ásirese kómirden múldem bas tartý – klımat jylynýyna jol bermeý úshin qajet.
Búginde Azııa men Eýropanyń damýshy elderi, tipti AQSh ta áli kúnge kómir jaǵyp otyr. Jyl ótken saıyn atalǵan memleketter odan bas tartyp, tutyný kólemin azaıtyp keledi. Máselen, 2007 jyly AQSh-tyń óndiris kólemi 1 mıllıard tonnany qurasa, 2018 jyly 700 mıllıon tonnaǵa deıin azaıǵan.
Degenmen, qazirgi tańda kómirdi kóp tutynatyn el – Qytaı. Ol jyl saıyn 4,3 mıllıard tonna «qara otyn» jaǵady. Bul álemdik kómir tutyný mólsheriniń shamamen jartysyna jýyǵyn quraıdy. Onyń ústine, Qytaıdyń kómirge degen qumarlyǵy báseńder emes.
Osyǵan qaramastan, sammıt barysynda Qytaı tarapy 2025 jylǵa taman «qara otyndy» tutyný mólsherin baqylaýǵa alyp, keleshekte birte-birte azaıtýǵa ýáde berdi. Aıta keterligi, Beıjiń bıligi alǵash ret kómirge táýeldilikti tómendetý týraly sóz qozǵap otyr. Energy Foundation China kompanııasynyń vıse-prezıdenti Devıd Vans Vagnerdiń aıtýynsha, osy málimdeme arqyly kommýnıstik partııa mańyzdy ári naqty saıası qadam jasady.
Kómirdi eksporttaýdan ekinshi orynda turǵan Ońtústik Koreıa kóp uzamaı syrtqa saýdany azaıtatynyn, keıinirek múldem toqtatatynyn jetkizdi. Biraq Japonııa men Qytaı eksport kólemin azaıtý týraly lám-mım degen joq.
Sonymen qatar onlaın konferensııa barysynda birqatar memleket buǵan deıingi parnıkti gazdar shyǵarý kólemin azaıtý týraly josparyna túzetý engizetinin jetkizdi. Japonııa kómirtegi gazdaryn bólý deńgeıin 50 paıyzǵa deıin azaıtýǵa kelisti. Buǵan deıin ol 46 paıyzdyq mejeni ýáde etken edi.
Ońtústik Afrıka 2025 jylǵa qaraı elden bólinetin parnıkti gazdar kólemin baqylaıtynyn aıtyp, odan keıingi merzimde qadam-qadammen tómendetýge kelisti. Kanada óz kezeginde 2030 jylǵa qaraı parnıkti gazdar kólemin 45 paıyzǵa deıin azaıtpaq.
Kómirtegimen kúresýdiń bir baǵyty – onyń baǵasyna da qatysty. Eýropalyq odaq «qara otynnyń» baǵasyn arttyrý arqyly parnıkti gazdar shyǵarylýyn azaıtýdy kózdeıdi. Eýropalyq komıssııanyń prezıdenti Ýrsýla von der Lıaıenniń aıtýynsha, EO osyǵan basymdyq berip otyr.
«Kómirtegi shyǵarylymynyń baǵasyn baqylaý jasyl energııaǵa ınvestısııa salýda mańyzǵa ıe. Biz kómirtegin bıznes josparymyzdan syzyp tastaýymyz qajet», dedi Eýropalyq Keńestiń prezıdenti Charlz Mıchel.
Kanada premer-mınıstri Djastın Trıýdonyń keltirgen derekterine súıensek, Kanadada ár bólingen kómirtegi gazy tonnasynyń quny shamamen 170 dollardy quraıdy. Bul 2030 jylǵa qaraı shyǵarylý kólemin azaıtýǵa kómektespek.
Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron da mundaı bastamany qoldap otyr. Ol kómirteginiń baǵasyn qymbattatpasaq, keleshekte taza energııa joıylyp ketýi múmkin degen qaýpin jetkizdi.
Áıtse de, sammıt barysynda eldiń bári kómirtegi gazyn azaıtýǵa kelise ketken joq. Máselen, Úndistan premer-mınıstri Narendra Modı klımattyń ózgerýimen kúresý ómir súrý saltyna da áser etetinine alańdaýshylyq bildirdi. Onyń aıtýynsha, koronavırýs pandemııasynan keıingi álemdi qaıta qalpyna keltirý kezinde turǵyndardyń ómir saltyn umytyp ketpeý kerek. О́ıtkeni parnıkti gazdar shyǵarýdy birden azaıtý olardyń kúndelikti tirshiligine zııan tıgizýi yqtımal.
Modıdiń alańdaýy oryndy. Qazirgi tańda Úndistan álemde Qytaıdan keıin kómir tutyný boıynsha ekinshi orynda tur. Gandıdiń otandastary jyl saıyn shamamen mıllıard tonnaǵa jýyq «qara otyn» jaǵady. Onyń ústine, parnıkti gazdar shyǵarý boıynsha álemde úshinshi orynda tur. Jyl saıyn shamamen 3 gıgatonna kómirqyshqyl gaz shyǵarady. Iаǵnı jahandyq parnıkti gazdardy shyǵarýdyń 7 paıyzy – Úndistanǵa tıesili.
Árıne el bıligi Parıj kelisimine sáıkes 2030 jylǵa qaraı parnıkti gazdardy shyǵarý kólemin 33-35 paıyzǵa deıin azaıtýǵa ýáde berdi. Qazirgi tańda osy baǵytta jumys atqarylyp jatyr. Biraq halyqaralyq standartqa saı tehnologııa engizip, sany 1,4 mıllıardqa jetken halyqty asyraý ońaıǵa soqpaıtyny anyq.
Osy oraıda, myna máseleni eskere ketken jón. Máselen, parnıktik gazdy shyǵarý kólemi qalaı eseptelýi tıis? Nemese óz mindetin oryndaǵan memleketter keleshekte qalaı áreket etýi kerek?
Bulaı suraq qoıýymyzdyń sebebi mynada. Mindetin oryndaǵan memleketter aýaǵa kómirqyshqyl gazyn bólýdiń kóbeıýine janama áser etip otyr. Mysaly, Germanııa, Ulybrıtanııa jáne Fransııa sekildi damyǵan elder parnıktik gazdy shyǵarý kólemin aıtarlyqtaı azaıtty. Osylaısha, Tumandy Albıonnan tuman tarqap, Eıfel munarasyn tútin baspaı, nemister taza aýamen tynystaı bastaǵan. Alaıda atalǵan elder tutynatyn taýarlar álemniń basqa bóligindegi kómirqyshqyl gazynyń artýyna sep bolyp otyr. Máselen, Parıj kelisiminen keıin Batys Eýropa elderiniń Qytaıdan satyp alatyn taýarlary kúrt artqan. Bul óz kezeginde Qytaıdyń parnıktik gazdy kóp shyǵarýyna jol ashty. Sondyqtan eldiń geografııalyq shekarasynan ǵana shyǵatyn kómirqyshqyl gazyn ǵana emes, sol memleket tutynatyn búkil taýardy óndirýden shyǵatyn parnıktik gazdyń kólemin anyqtaý óte ózekti.
