Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda «Bilimdi, kózi ashyq, kókiregi oıaý bolýǵa umtylý – bizdiń qanymyzda bar qasıet. Táýelsizdik jyldarynda qyrýar jumys jasaldy. Biz on myńdaǵan jasty álemniń mańdaıaldy ýnıversıtetterinde oqytyp, daıyndadyq. Bul jumys ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń basynda qolǵa alynǵan «Bolashaq» baǵdarlamasynan bastaldy», degen edi. Árıne ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary san túrli synaqtan ótýge týra kelgenimiz jasyryn emes. Ekonomıka turalap, kommýnaldyq-turmystyq sharýashylyq shatqaıaqtap turǵan jyldardyń ózinde Elbasy el jastaryn eleń etkizgen baǵdarlamany bekitti. «Bolashaq» stıpendııasy – Keńes Odaǵy kúıregennen keıin qıyn kezeńdi bastan ótkerip, ekonomıkalyq daǵdaryspen arpalysyp jatqan TMD elderiniń eshqaısysynda bolmaǵan, memleketten qyrýar qarjy shyǵynyn talap etetin bastama. Sondyqtan bolar, «El jaǵdaıy jaqsarmaı turyp, mundaı baǵdarlamany qabyldaýdyń qajeti ne edi?» degen syndy túsinbeýshilikter de boldy. Alaıda Elbasynyń kóregendigin ýaqyt ózi dáleldep berdi.
«1993 jyly Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldary áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası táýekelderge qaramastan, elimizdiń naryǵyna qajetti mamandardy daıarlaý maqsatynda daryndy jastardy shetelderdiń eń ozyq oqý oryndarynda oqytý úshin «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasyn taǵaıyndaý týraly tarıhı sheshim qabyldady. Táýelsizdigimizben birge qadam basqan «Bolashaq» prezıdenttik stıpendııasyna 2021 jyly 28 jyl tolady. Osy kezeńde 14 myńǵa jýyq el azamaty baǵdarlamanyń stıpendıaty atansa, olardyń 11 myńnan astamy álemniń úzdik joǵary oqý oryndarynan bilim alyp, búginde elimizdiń damýyna súbeli úlesterin qosyp keledi», deıdi «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ prezıdenti Aınur Káribozova.
Iá, atalǵan baǵdarlama eń aldymen jalyndap turǵan jastardy iriktep, olardy dúnıe júziniń irgeli bilim ordalarynda oqytýdy kózdeıdi. 2005 jylǵy «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ «Bolashaq» baǵdarlamasynyń resmı ákimshisi retinde quryldy. 16 jyl ishinde Ortalyq «Bolashaq» baǵdarlamasyn jetildirip, birqatar jańǵyrtý jumystaryn júrgizdi. Bir ǵana mysal, 2005-2007 jyldary stıpendııa sany 3 myńǵa deıin, bilim alýǵa arnalǵan memleketterdiń sany 13-ten 33-ke deıin artty. Osylaısha, «Bolashaq» baǵdarlamasy iske asyrylǵan 28 jylda 11126 maman daıarlanypty. Olardyń 2666-sy bakalavrıat, 6056-sy magıstratýra, 151-i doktorantýra, 39-y aspırantýra, 12-si ınternatýra, 91-i klınıkalyq ordınatýra, 143-i maman, 1968-i taǵylymdama baǵdarlamalary boıynsha bilim aldy. Túlekterdiń 54,8%-y gýmanıtarlyq, 36,2%-y tehnıkalyq, 7,2%-y medısına jáne 1,8%-y shyǵarmashylyq mamandyqtary boıynsha oqýyn aıaqtady. Jastarymyzdyń basym bóligi Ulybrıtanııa men Irlandııada (45,5%), AQSh pen Kanadada (26%), Eýropa (12,9%), Azııa (8%) elderinde jáne Reseıde (7,6%) oqydy.
Oqýyn oıdaǵydaı aıaqtaǵan jastar eń aldymen elimizdiń ǵylym salasyna úlken úles qosyp keledi. Olardyń júzdegen ǵylymı ázirlemeleri men 100-den astam iri zertteýleri óndiristik tájirıbede qoldanylyp júr. Máselen, Suraǵan Dýrvýdhan – Nazarbaev Ýnıversıtettiń Ǵylym jáne tehnologııalar mektebiniń assıstent-professory. Onyń álemdik reıtıngtik basylymdarda 27 ǵylymı maqalasy (WebofScience/Scopus), otandyq resenzııalanǵan jýrnaldarda 12 maqalasy jáne halyqaralyq konferensııalarda 30-dan astam baıandamasy jarııalandy.
S.Dýrvýdhannyń ǵylymı jumystary shetelde dáıeksóz retinde óte kóp qoldanylady. Web of Science málimetter bazasyna sensek, dáıeksózderdiń jalpy sany – 133 jáne Hırsh ındeksi (h-ındeks) – 7, al Scopus málimetter bazasy boıynsha 198-di quraıdy.
Al Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mammology Nazgúl Omarbaeva TMD-daǵy eń úzdik jas ǵalym ataǵyna ıe boldy. Onyń sút bezi qaterli isigindegi genetıkalyq zertteýlerdiń róli týraly ǵylymı jumysy TMD jáne Eýrazııa onkologtary men radıologtarynyń HI kongresi aıasynda ótken jas ǵalymdardyń baıqaýynda birinshi oryndy jeńip aldy.
«Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, S.J.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıteti jáne bizdiń ınstıtýtpen birlesip, biz Qazaqstandaǵy jas áıelderdiń sút bezi obyry damýynyń genetıkalyq zertteýleriniń róli týraly jahandyq zertteý júrgizdik. Bul jumystyń nátıjelerin biz TMD elderiniń onkologtary men radıologtarynyń HI sezinde kórsettik. Onda bizdi joǵary baǵalap, úzdik jas ǵalymdar dep tanydy. Qazaqstanda tájirıbe almasý úshin shetelge shyǵýǵa múmkindik qarastyrylǵan. Sonymen qatar biz sheteldik áriptesterden úırenip qana qoımaı, óz tájirıbemizben de bólisemiz. Biz óz zertteýlerimiz ben operasııalarymyzdy joǵary deńgeıde jasaımyz. Sondyqtan men «Bolashaq» baǵdarlamasyna óte rızamyn», deıdi N.Omarbaeva.
Endi mynaǵan nazar aýdaryńyz. «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha bilim alǵan otandastarymyzdyń 300-den astamy PhD doktory, aspırant jáne ıntern dárejesiniń ıegerleri. Al 1390 túlek «Ǵylymı-pedagogıkalyq qyzmetker» sanaty boıynsha shetelde taǵylymdamadan ótipti. Osy kúni 460 túlek bilim jáne ǵylym salasynda eseli eńbek etip júr. Alǵan bilimderin elimizdiń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda sátti qoldanyp, joǵary tehnologııalyq kompanııalardyń ınnovasııalyq klasterlerin qurýǵa kómektesý ústinde. Kúrdeli operasııalar jasap, ózge de salalarǵa úlken jańalyqtar men ózgerister engizip keledi.
Máselen, 790 túlek densaýlyq saqtaý salasynda qyzmet etedi. Sonyń ishinde, 545 túlek tájirıbeli dáriger sanalady. Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynyń júrgizgen zertteýiniń nátıjesine sensek, medısına baǵyty boıynsha bilim alǵan ár túlek jylyna 391 medısınalyq operasııa jasaıdy eken. Iаǵnı túlekter jylyna 213 myń naýqastyń ómirine arasha túsedi. Aıtalyq, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegi Marat Sarshaev – neırohırýrg ári birinshi sanattaǵy neıroıntervent. Ol mı qantamyrlaryna 3 myńnan astam endovaskýlıarlyq jáne mıkroronohırýrgııalyq operasııa jasady. Mı men julyndaǵy isikti alý jáne omyrtqanyń patologııasyn emdeý jumystaryn júrgizedi.
Sondaı-aq elimizdiń joǵary oqý oryndary men ǵylymı mekemelerinde 150-den astam túlek professor atandy. 972 túlek bastaýysh, orta, joǵary, joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynda jáne bilim berý ortalyqtarynda eńbek etip júr. Eger orta eseppen bir oqytýshy jylyna 173 oqýshy nemese stýdent daıarlaıtyn bolsa, 972 túlek jylyna 168 myń adamǵa bilim beredi degen sóz. Mysaly, Ásııa Ermuhambetova – Thomson Reuters-tyń Science Leader syılyǵynyń ıegeri, Sakura ǵylymı almasý baǵdarlamasynyń jeńimpazy. Nazarbaev Ýnıversıtettiń «Talap» jáne «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasynyń munaı-gaz salasyndaǵy úzdik shyǵarmashylyq jáne ǵylymı jumystary úshin stıpendııalarynyń jeńimpazy. Sonymen qatar Amerıkalyq hımııalyq ınjenerler qoǵamynyń (AQSh), Elektrohımııalyq qoǵamnyń (EO), Joǵary bilim akademııasynyń (Ulybrıtanııa) múshesi. Búgingi tańda Á.Ermuhambetova Young Researchers Alliance – «Jas zertteýshiler Alıansyn» basqarady.
200-den astam túlek balet, opera, teatr, kıno, mýzyka salalarynda jemisti eńbek etip, óner jáne mádenıet qaıratkerleri atanǵan eken. Olardyń árqaısysy orta eseppen 26 mádenı is-sharany uıymdastyrýǵa qatysyp, túlekter jylyna mıllıonǵa jýyq kórermen tamashalaıtyn 5 myńnan astam konsertter, qoıylymdar qoıady. Budan bólek, túlekter ınnovasııalardy engizý men bıznes prosesterdi ońtaılandyrý salasyna da úles qosyp keledi. Máselen, baǵdarlama sheńberinde ekonomıkanyń naqty sektory úshin ınjenerlik-tehnıkalyq (2,2 myń), aqparattyq tehnologııalar jáne kommýnıkasııalar (1,3 myń), jaratylystaný ǵylymdary (400 adam), aýyl sharýashylyǵy (80 adam) salalary boıynsha shamamen 4 myń maman daıarlandy. Tálimgerlik arqyly damýǵa úles qosý maqsatynda baǵdarlama túlekteriniń 75%-y óz áriptesteri men tanystaryna mentorlyq qyzmet kórsetedi. Iаǵnı olar alǵan bilimimen, tájirıbelerimen bólisedi.
Iá, el erteńi – jastarǵa arnalǵan baǵdarlamanyń 28 jyldaǵy jemisi men jeńisi, túlekterdiń jetken jetistigi az emes. Eń bastysy, Elbasy usynǵan baǵdarlamanyń máni men mańyzyna, elge bergenine, memleketke tıgizgen paıdasyna kóz jetkizgen sekildimiz. Egemendik jyldaryndaǵy erekshe bastama dep aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Ol týraly otandastarymyz ǵana emes, shet memleketterde de keńinen aıtylyp keledi. Ne desek te, syrt kóz – synshy. Máselen, osydan birneshe jyl buryn ýnıversıtetterdiń oqý baǵdarlamalaryna, oqý baǵyttaryna jáne geografııasynyń aýqymdylyǵy men keńdigine sarapshylardyń nazary aýǵan bolatyn. Osylaısha, 2014 jyly Maıamıde (AQSh) ótken segizinshi Going Global halyqaralyq konferensııasynda álemdegi 11 stıpendııanyń arasynda eń jaqsy stıpendııalyq baǵdarlama dep «Bolashaq» stıpendııasy tanyldy. Bul zertteýdi Ulybrıtanııa Keńesi men nemis akademııalyq almasý qyzmetteri júrgizgen edi. Pensılvanııa ýnıversıtetiniń bilim berý mektebiniń professory Laýra Pernniń aıtýynsha, «Bolashaq» stıpendııasy – ótpeli ekonomıkasy bar elder úshin adamı kapıtaldy damytýdyń úzdik úlgisi.
Túıin: Toqsanynshy jyldary úmitinen kúdigi basym baǵdarlama sanalǵan «Bolashaq» stıpendııasy búginde álem nazaryn ózine aýdaryp aldy. Ol az deseńiz, halyqaralyq «Bolashaq» stıpendııasynyń tájirıbesin osy kúni Qytaı, Polsha, Fınlıandııa, Ýkraına elderi zerttep jatyr. Sonymen qatar «Bolashaq» baǵdarlamasy Reseıdiń «Ǵalamdyq bilim berý» baǵdarlamasy men Tatarstan Respýblıkasynyń «Algarysh» stıpendııalyq baǵdarlamasynyń negizi sanalady. Osylaısha, «bir jyldyǵyn oılaǵan dán egedi, on jyldyǵyn oılaǵan tal egedi, myń jyldyǵyn oılaǵan urpaǵyna bilim nárin egedi» demekshi, «Bolashaq» baǵdarlamasy aldaǵy myńjyldyqtarǵa baǵdarlanǵan uly qadamǵa aınalyp shyǵa keldi.
