Jaqynda AQSh prezıdentiniń klımat jónindegi arnaıy ókili Djon Kerrımen kezdesýde Eýropalyq Odaq pen AQSh ózara tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa kelisti. Soǵan sáıkes qarashada Glazgoda ótetin Birikken Ulttar Uıymynyń klımat sammıtinde (COP26) aıtylatyn mindettemeni aıtarlyqtaı arttyrý maqsatyna halyqaralyq koalısııa toptastyrylmaq.
Sheginýge jol joq. Qurǵaqshylyq, ashtyq, sý tasqyny jáne jappaı qonys aýdarý sekildi klımattyń baqylanbaıtyn ózgerýi mıgrasııanyń jańa tolqynyna ákep soǵýy múmkin. Sý kózderine, egistik jerler men tabıǵı resýrstarǵa baılanysty qaqtyǵystardyń jıiligi men qarqyndylyǵyn edáýir arttyrady. Klımattyń ózgerýi men bıoalýandyqtyń joıylýymen kúresýge mol ınvestısııa qajet ekenin alǵa tartatyndarǵa jaýabymyz ázir. Áreketsizdiktiń shyǵyny áldeqaıda kóp.
Klımat pen bıoalýandyqtyń daǵdarystarymen kúressek, bári sátti bolady. Jumys oryndary ashylady, aýa men sý tazaryp, pandemııa sıreıdi, densaýlyq pen ál-aýqat jaqsarady. Biraq kez kelgen tranzıt kezeńi sekildi, aldaǵy ózgerister keıbireýlerge jaqpaıdy, alaıda basqalarǵa tıimdi bolmaq. Memleketter arasynda, el ishinde shıelenis týdyrady. Kómirsýtegige ıek artqan ekonomıkadan jańartylatyn energııaǵa negizdelgen turaqty ekonomıkaǵa ótýdi jedeldetý úshin mundaı geosaıası áserlerge kóz juma qaraı almaımyz.
Atap aıtqanda, tranzıt nátıjesinde negizgi bılik qazba otyndy baqylaıtyn jáne onyń eksportymen aınalysatyndardan bolashaqtyń jasyl tehnologııalaryn ıgeretinderge aýysady. Máselen, qazba otyndaryn birtindep toqtatý Eýropalyq Odaqtyń strategııalyq jaǵdaıyn aıtarlyqtaı jaqsartady. Ásirese energııa ımportyna táýeldiligin tómendetý arqyly. 2019 jyly munaıdyń 87 paıyzy men gazdyń 74 paıyzy shetelden keldi. Osylaısha, sol jyly quny 320 mıllıard eýrodan (386 mıllıard dollar) asatyn qazba otyn ımporttadyq.
Sonymen qatar jasyl energetıkaǵa kóshý arqyly ejelden kele jatqan strategııalyq mańyzdy aımaqtardyń, máselen Ormýz buǵazynyń ózektiligi tómendep, nátıjesinde qaýpi de seıiledi. Teńizdegi osyndaı mańyzdy baǵyttar talaı jyldan beri áskerılerdiń basyn qatyryp kelgen. Biraq munaı dáýiri ótip bara jatqandyqtan, ony ıemdenýge talpynǵan aımaqtyq jáne jahandyq derjavalardyń talasýy da azaıady.
Energetıka ımportyn toqtatý sondaı-aq qazirgi kezde EO naryǵyna táýeldi Reseı sekildi elderdiń kirisi men geosaıası qýatyn tómendetýge kómektesedi. Árıne, atalǵan eldiń tabysynyń ózegi sanalatyn resýrstan aıyrylý kóp uzamaı-aq turaqsyzdyqqa ákelýi múmkin. Ásirese Kreml budan avantıýrızm kórse. Degenmen uzaq merzimde taza energetıkaǵa ıek artqan álemde taza úkimet te ornaıdy. О́ıtkeni dástúrli qazba otyn eksporttaýshylar óz ekonomıkalaryn ártaraptandyryp, ózderin «munaı qarǵysynan», sondaı-aq sybaılas jemqorlyqtan qutqarady.
Áıtse de, jasyl energetıkaǵa kóshý úshin sırek kezdesetin shıkizat qajet. Olardyń keıbiri tabıǵı resýrstardy syrtqy saıasat quraly retinde paıdalanýǵa daıyn elderde shoǵyrlanǵan. Mundaı tónip kele jatqan qaýipti eki jolmen sheshý qajet. Atalǵan negizgi resýrstardy qaıta óńdeýdi kóbeıtý jáne eksporttaýshy eldermen keń kólemdi odaqtar qurý.
Onyń ústine, basqa elder klımatqa qatysty mindettemelerin Eýropalyq Odaqpen saı keltirmese, «kómirtektiń aǵý» qaýpi bar. Sondyqtan EO kómirtegi shekarasyn retteý mehanızmi (CBAM) boıynsha jumys isteıdi. Keıbir elder, tipti odaqtastarymyzdyń arasynda buǵan alańdaıtyndar bar ekenin bilemiz. Biraq bizdiń baǵytymyz aıqyn. О́ndiris kezinde kómirtegi gazyn kóp shyǵaratyn taýarlardy ımporttaǵanda arnaıy baǵa belgileý jazalaý nemese proteksıonıstik sıpatqa ıe emes.
Josparlarymyzdyń Dúnıejúzilik saýda uıymynyń erejelerimen sáıkes keletinine kepildik beremiz. Kózqarasymyzdy túsindirý maqsatynda halyqaralyq qoǵamdastyqpen jumys isteımiz. Maqsatymyz – yntymaqtastyqty jeńildetý, basqa elderdiń klımattyń jylynýyna jol bermeýge qatysty mindetterin oryndaýǵa kómektesý. CBAM kósh basyna shyǵýǵa básekeni arttyrady dep úmittenemiz.
Jasyl energetıkaǵa aýysý ekonomıkany ornyqtylandyryp, turaqtandyrǵanymen, álemdegi janjal men geosaıası básekelestikti birden toqtatpaıdy. Eýropalyq Odaq eshqandaı ıllıýzııaǵa boı aldyrmaı, túrli aımaqtardaǵy saıasatynyń áserin taldaýy qajet. Onyń yqtımal saldaryn eskerip, yqtımal táýekelderdi naqtylaýy tıis.
Máselen, temperatýrasy dúnıejúzilik ortasha deńgeıden eki ese tez kóterilip jatqan Arktıkada Reseı, Qytaı jáne basqa memleketter qazirdiń ózinde muz astyndaǵy terrıtorııa men resýrstarǵa talasyp, geosaıası áser etýge talpynyp jatyr. Atalǵan derjavalardyń bári shıelenisti azaıtýǵa jáne «Arktıkany Arktıkada ustap turýǵa» qatty múddeli bolsa da, qazirgi ustanym úshin talas búkil aımaqqa qaýip tóndiredi.
Eýropanyń ońtústiginde kún men jasyl sýtegiden energııa óndirýge, jańartylatyn energııaǵa negizdelgen turaqty ósýdiń jańa modelderin qurýǵa orasan zor áleýet bar. Osy múmkindikterdi paıdalaný úshin Eýropaǵa Saharanyń ońtústigindegi jáne basqa óńirdegi eldermen tyǵyz yntymaqtastyq qajet.
Eýropalyq Odaq jasyl energetıkaǵa kóshýge bet burdy. О́ıtkeni ǵylym ne isteýimiz qajettigin aıtady, ekonomıka neni istegenimiz jón ekenin úıretedi, al tehnologııa qolymyzdan keletinin kórsetedi. Taza tehnologııamen jumys isteıtin álem adamdardyń ál-aýqatyn jaqsartyp, saıası turaqtylyqqa ákeletinine senimdimiz. Biraq oǵan jetý úshin áli de táýekelder men kedergiler jeterlik.
Sondyqtan klımattyń ózgerýi jónindegi geosaıasat bárimizge áser etýi tıis. Geosaıası táýekel baǵytymyzdy ózgertýge nemese keri baǵytta júrýge jetkiliksiz. Kerisinshe, ótpeli kezeńdegi atqaratyn is-sharalardy jedeldetýge túrtki bolýy kerek. Jahandyq qoǵamdyq taýarlar bárine neǵurlym erterek qoljetimdi bolsa, soǵurlym jaqsy.
Frans TIMMERMANS,
Eýropalyq komıssııanyń atqarýshy vıse-prezıdenti,
Djozep BORRELL,
Eýropalyq Odaqtyń syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵary ókili, Eýropalyq komıssııanyń Álemdegi kúshti Eýropa jónindegi vıse-prezıdenti
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
