Gete pir tutqan Shyǵys shaıyrlarynyń murasynan qazaqtardyń sońǵy ǵasyrda kóz jazyp qalýy ulttyq sanamyzdy oısyratyp ketti. Tórtkúl dúnıe ádebıetiniń asyl qazynasyn sarqa oqyǵandaǵy alǵanymyz kókiregimizde saırap, sanamyzda saltanat qursa da Shyǵystan attap ótý, jas kúninde anańnyń ýyzyna qanbaǵanmen para-par kemistik emes pe.
Sodan da bolar, Shyǵys shaıyrlarynyń aty atalǵan jerde ishim ýdaı ashyp, júregim zar jylaıdy. Keýdemde Shyǵysty ana tilimizge tárjimalap, taýysyp oqýǵa ateıstik ıdeologııanyń qursaýy mursha bermegeniniń ókinishi qyjyldaıdy. Bizge jetken teńizdiń tamshysyndaı ǵana aýdarmalardan Shyǵys fılosofııasynyń dámi aýzyma kelse de, qanyp iship, toıyna almaǵanyma ókinemin. Instınkpen qarmalanyp janǵa daýa izdeımiz. Alaıda onyń qaınaryn áý basta-aq, bolmysymen bite qaınasqan qazaqtyń janyn tazartyp, rýhyn asqaqtatpasyn degendeı, ateıstik, eýrosentrlik, kosmopolıttik ıdeologııa tizgindep alyp, bitep qoıǵandaı. Qazir munyń biri de joq, biraq sanamyzda atalǵan jez sheńgelderdiń tyrtyǵy bar. Tyrp etseń áli de tyzyldap shyǵa keledi. О́kinishtisi, Shyǵysty janymen túsinetin aqyn da búginde joq. Abaıdyń ózderińizge málim:
«Fızýlı, Shamsı, Sáıhalı,
Naýaı, Saǵdı, Fırdaýsı,
Qoja Hafız bý hamması,
Mádet ber, ıá, shaǵırı farııad» degen tórt shýmaq óleńi meni Shyǵys dúnıesine alyp keldi.
Sonyń ishinde Jumeken Nájimedenovtiń orysshadan aýdarǵan «Býstan» (Jemis baǵy) óleńder toptamasy kózge tústi. Aqyn Saǵdıdiń ǵazaldaryn tek júregine jaqynyn ǵana terip tárjimalapty. Bul asyldyń bir synyǵy ǵana. Sol ǵazaldardy oqyǵan saıyn aqylgóı qarttyń sózin tyńdaǵandaı kúı keshesiń. Boıyńdaǵy kirdi ǵazalymen jýasyń. Menmen kóńiliń basylyp, ánsheıindegi astamshylyǵyń qaıda ketkenin bilmeı qalasyń. Mine, Saǵdıdiń adam tárbıeleýdegi qudireti.
Aqyn adamnyń tek qysyltaıańdarda ashylatyn tabıǵatyn sonshalyqty dóp tanyp, qarapaıym tilimen jetkize bilgen. Saǵdı sońǵy ǵasyrlarǵa deıin ırandyqtar úshin «Aqyl-oı bıleýshisi, Uly oı ámirshisi» boldy. Onyń eń tanymal eńbeginiń biri «Gúlstan» aqylynda sáýlesi bar árbir ırandyqtyń qasıetti tumaryndaı boldy, jas kúninen sonymen saýatyn ashyp, eseıe kele ómirdiń syryn osy kitaptan úırendi. Bul eńbek barsha túrkilerge ortaq qazyna ekenin mynadan bilýge bolady. Ol Altyn Orda tusynda jaryq kórgen «Gýlıstan bıt-týrkı» atty ǵazaldar men hıkattardan turatyn jınaq. Ony Saǵdı Shırazıdiń «Gúlstanyn» 1391 jyly Sáıf Saraı aýdarǵan eken. Onda patshalar, dáýrishterdiń ádet-ǵurpy, adamgershilik jáne qanaǵat, úndemeýdiń paıdasy, súıispenshilik ján jastyq shaq, kárilik pen álsizdik, tálim-tárbıeniń áseri men suhbat ádebi týraly aıtylady.
Al shaıyrdyń «Býstan» (Gúl baǵy) eńbeginde onyń záýlim saraı salyp, ádildik, ıgilik, mahabbat, kishipeıildik, rızalyq, qanaǵat, tárbıe, shúkirlik, táýbe, minájat atty adamdarǵa arnalǵan esikterin ashyp, ǵazaldarymen zerlegenin tilge tıek etedi.
«Baýyrym dep, Adamzattyń bárin súıýge» shaqyrǵan Abaı danalyǵymen ósip kelemiz, al Saǵdıdiń «О́zgelerdiń dertine beıǵam bolsań, Adam ataýyna laıyq bolyp qalmassyń» degen ǵazaly Birikken Ulttar Uıymynyń tórinde jazylyp tur eken.
Toqsan sózdiń tobyqtaı túıinin aıtar bolsaq, aldaǵy ýaqytta shákirt bala medet suraǵan Fızýlı, Shamsı, Sáıhalı, Naýaı, Saǵdı, Fırdaýsı, Qoja Hafız Saǵdı Shırazıdiń muralary ana tilimizge tolyqtaı tárjimalanyp, oqyrmandaryna jetýine kúsh salý kerek. Bálkim sonda Shyǵystyń samalymen tynystap, adaldyqpen ómir súrý qaǵıdalaryn, keńdik pen darqandyqtyń shyǵystyq qalybyn qabyldap jan dúnıemizde danalyqtyń dáni órkendep minezimiz kórkem bola túsetin shyǵar.
Amangeldi KEŃShILIKULY,
ádebıet synshysy
