Valıýta naryǵy: utys pen utylys

Syrtqy naryqtardaǵy

jaǵdaı týraly

Sáýirde vaksınalardyń bir­kelki bólinbeýiniń saldary aı­­­qyn baıqala bastady. Máselen, Úndi­stan men Túrkııada Sovid-19-ǵa qatysty jańa jaǵdaılar­dyń kórsetkishi rekordtyq deńgeı­de artýyna baılanysty qatań ka­ran­tındik jaǵdaılar en­gizil­­se, Izraıl, AQSh pen Uly­­brı­­tanııada aýqymdy vaksına­­laý naýqany – engizilgen shekteý­ler­di birtindep alyp tastaýǵa múm­kindik berdi.

Álemdik ekonomıkanyń qal­pyna kelýi de birkelkiligin joǵalt­­qandaı: 2021 jylǵy 1-toq­san­nyń qo­ry­tyndysy boıynsha, AQSh-ta eko­nomıkanyń ósýi – 6,4%, Eýroaımaqta – (-)0,6%, Qytaıda – 0,6% boldy. Bıyl jahan­dyq ekonomıkalyq ósýdiń negiz­gi draıverleri AQSh pen Qytaı bolady degen boljam bar.

AQSh-ta ekonomıka qarqyn alyp, ınflıasııa jedeldiginiń oń belgilerine qaramastan, AQSh qazynashylyq oblıgasııalary ki­ri­siniń ósýi sáýirde sál saıabyr­syp qaldy. Bul rette FRJ basshysy Dj.Paýell pandemııa­dan barynsha zardap shekken sektorlardyń birtindep qalpyna kelýine jáne jumyssyzdyq deńgeıiniń joǵarylaýyna baılanysty ekonomıkanyń uzaq qalpyna kelýi týraly túsindirme berip jatty. Oblıgasııalar boıynsha 10 jyldyq kiristilik naýryzdyń sońyndaǵy rekord­tyq mánderden 1,63%-ǵa deıin 10 bazalyq tarmaqqa shegindi. Osyǵan oraı, AQSh dollarynyń damyǵan elderdiń valıýtalaryna qarsy pozısııasy álsirep, DXY ındeksi bir aıda 2,1%-ǵa tómendedi.

Kóptegen sarapshynyń pa­ıym­daýynsha, ekonomıkany 4 trln dollarmen qoldaý týraly AQSh prezıdentiniń jospary aıasynda kiristiliktiń ósýi jýyr­da qaıta qalpyna kelýi múm­kin. Buǵan deıin Dj.Baıden ınf­raqurylymdyq sharalarǵa dep 2,25 trln dollar bólgen bolatyn. Endi qosymsha amerıkalyq ot­basylardy áleýmettik qol­daý­ǵa baǵyttalǵan 1,8 trln dol­lar­ǵa jospardyń ekinshi bóligin ja­rııa­laǵanyn eske salar edim.

AQSh-tyń qor ındeksteri COVID-19-ǵa qarsy vaksınalaý men S&P 5,2%-ǵa, Nasdaq 5,5%-ǵa, Dow Jones 2,7%-ǵa óskeni sııaq­ty fıskaldyq yntalandyrý sha­ralary týraly jaǵymdy jańa­lyqtar aıasynda ósetinin kórsetti.

Dj.Baıden usynǵan qosymsha yntalandyrýshy fıskaldyq sharalar, sondaı-aq AQSh FRJ-nyń 2022 jylǵa deıin jeńil aqsha-kredıt talaptaryn saqtaý týraly ýádesi AQSh Memlekettik baǵaly qaǵazdar (MBQ) ınflıasııa­sy men kiristiliginiń ósýi boıynsha kútýlerdi kúsheıtedi, bul damýshy elder na­ryǵy úshin negizgi táýekel-fak­tor­lardyń biri sanalady.

Damýshy naryqtar valıýta­lary­nyń serpini sáýirde kóp baǵyt­ty boldy: úndi rýpııasy men túrik lırasy Sovid-19-dyń ulǵaıýy aıasynda bir aıda 1,3%-ǵa jáne 0,9%-ǵa álsire­di, al Brazılııa realy Brazı­lııa bıýdjetine qatysty saıası ke­­­­lis­­­peý­shilikterdi sheshkennen ke­ıin 3,4%-ǵa nyǵaıdy. Reseı rýbli sáýirdiń basynda Reseı-Ýkraına qatynasyndaǵy shıe­­lenistiń kúsheıýine jáne Batys elderi tarapynan sanksııa­lar yqtımaldylyǵynyń artýyna baılanysty 2,35%-ǵa aıtarlyqtaı ál­siredi. Alaıda AQSh-tyń qar­jy me­kemelerine Federaldyq zaım oblıgasııalary (FZO) bas­tapqy ornalastyrýǵa qaty­sýǵa tyıym salý boıynsha kúti­le­tin sanksııalardyń oryn alýy, sondaı-aq RF Ortalyq bank bazalyq mól­sher­lemesin 5%-ǵa deıin birden 50 bazalyq tarmaq­qa kóterýi bir aıda AQSh dollaryna qaraǵanda 75,2 deńgeıine deıin 0,46%-ǵa ny­ǵaıǵan rýblge qoldaý kórsetti.

Etalon surypty munaı baǵasynyń dınamıkasy týraly

Munaı naryǵy qubylmaly­lyq­pen sıpattaldy. Sáýirde Brent surypty munaıdyń baǵa­sy barreline 63,54 dollardan 67,25 dollarǵa deıin 5,8%-ǵa ósip, naýryzdyń ortasynda qol jet­kizilgen eń joǵary mán­derge oral­dy. Munaıǵa baǵa belgi­leý, bu­ryn­ǵysha, álemdik qoǵamdas­tyq­tyń koronavırýs ınfeksııasyna qarsy kúresi jáne álemdik eko­no­mıkanyń qalpyna kelý qar­qyny aıasynda naryqtaǵy sura­nys pen usynysqa qatty táýeldi.

Keıbir alpaýyt elderde vak­sınaǵa egilgender sanynyń artýy energııa tutynýdy ulǵaıtýdyń jalǵasýyna qatysty optımızmdi týdyrady. AQSh-tyń jekelegen shtattary halyqtyń 40%-dan as­tamyna vaksına egilgendikten ka­rantındik shekteýlerdi jeńil­detýge kóshe bastady. AQSh pre­zıdenti Dj.Baıden aıtqan maq­sattarǵa sáıkes, 4 shildege qa­raı eresek turǵyndardyń 70%-na vaksına egý josparlanýda. Sonymen qatar Eýropalyq Komıssııa «epıdemııalyq ahýaly jaqsy» elderden kelgen jáne COVID-19-ǵa qarsy vak­sı­naǵa egilgen adamdarǵa EO-ǵa kirýge ruqsat etýdi usyndy. Vak­­­­sınaǵa egilgender sanynyń ósýi, sondaı-aq karantındik shek­teý­lerdiń álsireýi saparlar men saıah­at­taý­lar­ǵa qatysty ke­ıin­ge qa­l­dy­rylǵan týrıstik sura­nys­ty iske asyrýǵa múmkindik beredi.

Apta saıyn kommersııalyq munaı qorlarynyń ózgerýi jó­nin­degi derekterdi jarııalaıtyn AQSh energetıka aqparattyq agenttiginiń (EIA) derekteri bo­ıynsha, sáýirde AQSh-taǵy munaı qorynyń netto tómendeýi shamamen 8,7 mln barrel boldy, al ótken aptada taǵy 8 mln barrelge tómendedi, bul sarapshylardyń kútkeninen jaqsy boldy jáne otynǵa suranystyń qalpyna kelýin kórsetedi. Mamyr aıynyń basynan beri munaı baǵasy bir barrel úshin 68,8 dollarǵa de­ıin 2,3%-ǵa ósti. Soǵan qaramas­­tan, munaı baǵasyn tómendetetin qaýip faktorlary áli de saqtalyp otyr. Sáýir aıynyń sońynda, aı saıynǵy otyrysta OPEK+ elderi aı basynda mamyr-shilde aılarynda óndiristi birtindep arttyrý týraly sheshimin saqtap qal­dy. Álem boıynsha óńdelmegen mu­naı­dy ımporttaýshy úshin­shi alyp el – Úndistandaǵy qazir­gi epı­demııalyq ahýal da edáýir qaýip týdyryp otyr. AQSh pen Iran arasyndaǵy ıadrolyq baǵ­dar­lama boıynsha mámileni ilgeri­letý shamasyna qaraı Iran tara­pynan eksportty áleýetti ulǵaı­tý da naryqqa qosymsha qysym kórsetti.

Ulttyq valıýtanyń dınamıkasy týraly

Teńge baǵamyna munaı baǵa­syn belgileýden bólek AQSh dollarynyń jahandyq quny, Qazaqstannyń saýda áriptesteri elderiniń valıýta baǵamdary, rezıdent emesterdiń táýekel dárejesi, sondaı-aq ishki faktor­lardyń ózgerýi yqpal etedi. Osy faktorlardyń jıyntyǵy teńge baǵamyna qysym kórsetip, ol munaı baǵasy ósýiniń oń áserin teńestirdi.

Teńge baǵamynyń álsireý úr­disi sáýirdiń basynda qalyp­tas­ty jáne beırezı­dentterdiń QR MBQ-ǵa ınvestısııalarynyń qys­qarýyna baılanysty boldy. Eger naýryzda MBQ-ǵa ja­ńa ın­ves­tısııalardyń kólemi ǵana qys­qarsa, sáýirde netto-áke­tý­di baı­qadyq jáne beırezı­dent­terdiń QR MBQ jalpy pozısııalary 248 mln AQSh dollaryna qysqardy.

Aıdyń birinshi jartysynda munaıǵa baǵa belgileý men Reseı rýbliniń qubylmalylyǵy qo­sym­sha qysym kórsetti. AQSh-tyń RF-ǵa qatysty sanksııalyq rıto­rık­asynyń kúsheıýi Reseı rýbli baǵa­mynyń 77,4 belgige deıin álsi­reýine áser etti. Nátı­jesinde, sáýir­diń ortasynda teń­ge baǵamy 2%-ǵa álsirep, bir dol­lar úshin eń jo­ǵa­ry deńgeı – 433,55 teńgege jetti.

Aıdyń ekinshi jartysynyń qorytyndysy boıynsha, teńge 428,75-ke deıin nyǵaıyp, aldyń­ǵy shyǵyndardy ishinara ótedi. Munaıǵa baǵa belgileýdiń ósýi jáne eksporttaýshylardyń aı­dyń sońyndaǵy salyq tólem­deri ulttyq valıýtanyń oń serpinine áser etti.

Bıýdjetke transfertter bólý aıasynda Ulttyq qordan valıýtany satý jáne kvazımemlekettik sektor tarapynan eksporttyq túsimdi satý – valıýta naryǵyna qoldaý kórsetýin jalǵastyrdy. Sáýir­de kvazımemlekettik sek­tor­­dyń satylymy 175 mln AQSh dol­laryn qurady. Ulttyq bank tara­py­nan ıntervensııa bolǵan joq.

Ekonomıkalyq belsendiliktiń qalpyna kelýi aıasynda Qazaqstan bırjasyndaǵy teńge-dollar ju­by boıynsha saýda-sattyq kóle­mi óse túskenin aıtyp ketken jón: eger qańtarda saýda-sattyq kóle­mi 2,2 mlrd dollardy qurasa, sáýir­de ol 2,84 mlrd dollarǵa deıin ósti.

Mamyr aıynyń basynan bas­tap munaı baǵasynyń ósýi aıasynda teńge bir dollar úshin 426,14 teńge deńgeıine deıin 0,6%-ǵa nyǵaıdy.

Altyn-valıýta aktıvteriniń jaǵdaıy týraly

Aldyn ala derekter boıynsha, altyn-valıýta rezervteri bir aıda 690 mln dollarǵa ulǵaıyp, bıylǵy 30 sáýirde 34,2 mlrd dollardy qurady.

Altyn portfeli 1,3 mlrd dollarǵa óskende rezervter de molaıa tústi. AQSh qazynashy­lyq oblıgasııalary kiristiliginiń quldyraýy esebinen baǵaly metall qunynyń ósýi qalpyna keldi, sáýirde baǵa bir ýnsııa úshin 1 685 dollardan 1 769 dollarǵa deıin nemese 5,0%-ǵa artty.

Altyn baǵasy tym qubylma­ly ekenin áli de kórsetip keledi. Mamyrdyń basynan bastap AQSh-taǵy eńbek naryǵy boıynsha álsiz derekterdiń shyǵýy jáne dollardyń álsireýi aıasynda altyn baǵamy bir ýnsııa úshin 1 840 dollardan asty.

Erkin aıyrbastalatyn valıý­ta­daǵy aktıvter 635 mln dol­larǵa tómendedi, oǵan EDB-nyń Ulttyq banktegi salym­dary­nyń 472 mln dollarǵa azaıýy jáne 88 mln dollarǵa memle­kettik qaryz­dy tóleýi negizgi sebep boldy.

Ulttyq qordaǵy aktıvterdiń dınamıkasy týraly

Ulttyq qordyń valıýtalyq ak­tıv­teri, aldyn ala derekter bo­ıyn­sha, bir aıda 530 mln dol­lar­ǵa ulǵaıyp, 57,6 mlrd dollardy qurady.

Investısııalyq kiristiń nátı­jesinde Ulttyq qordyń kóle­mi de eselene tústi. Oblıga­sııa­­lar na­ryǵynyń qalpyna kelýi men ak­sııalar naryǵynyń úzdik­siz ósýi arqyly ol sáýir aıy­nyń ná­tı­­je­leri boıynsha 1,1 mlrd dol­­larǵa jetti. Máselen, sáýir­de ak­sııalar portfeliniń ósýi sha­ma­men 700 mln, oblıgasııalar portfeli 300 mln jáne altyn portfeli 100 mln dollardy qura­dy. Sonymen birge Ulttyq qor ak­tıv­teriniń ósýine qorǵa túse­tin túsimder yq­pal etti, olar sáýir­de 122 mlrd teń­ge­ni, onyń ishinde shet­el­dik valıý­ta­da shamamen 200 mln dol­lar­­ǵa sha­ma­lasty. Jyl basynan bas­­tap qorǵa kelip túsken qara­jat kó­le­mi 394 mlrd teńgege teń boldy.

Ulttyq qordan bıýdjetke kepil­dendirilgen jáne nysanaly transfertter kólemi 333 mlrd teńgeni qurady. Ony júzege asyrý úshin valıýta naryǵynda Ulttyq qordan 788 mln dollarǵa aktıvter satyldy.

Bıyl ulttyq valıýta úshin saqtalatyn syn-qaterler týraly

Syrtqy syn-qaterlerge kelsek, damyǵan elderdegi aqsha-kredıt talaptarynyń kúsheıýi – damýshy elderden shyǵatyn beı­rezıdentterdiń portfeldik ın­ves­tısııalaryn áketýi múmkin. Qazaqstan qarjy naryǵynyń álem­dik kapıtal aǵynyna qatysýy da ınvestorlar sentımentiniń kúrt ózgerýi, ıaǵnı QR MBQ-ǵa beı­re­zıdentterdiń kelýi men ketýi jaǵ­daıynda teńge baǵamy úshin syn-qaterler týǵyzady. Qazirgi ýaqyt­ta halyqaralyq ınvestorlardyń nazary AQSh-taǵy jeńil mone­tar­lyq talaptardyń qysqarý sátin baǵalaýǵa baǵyttalǵan. Bul rette AQSh FRJ-nyń keıbir ókilderi bul máseleler halyqty vaksınalaý 75%-ǵa jetkende qarala bas­taýy múmkin dep sanaıdy.

Sondaı-aq teńgeniń aıyrbas baǵamyna áser etetin negizgi syrtqy syn-qaterlerge – birqatar iri damýshy eldegi koronavırýs ınfeksııasynyń taralýyn, sonyń saldarynan álemdik eko­nomıkalyq ósimniń qalpyna kelý­degi turaqsyzdyǵyn, munaı baǵa­synyń qubylmalylyǵyn jáne eń iri saýda seriktesi – Reseı­ge qatys­ty sanksııalardyń qaý­pin jat­qyzýǵa bolady.

Teńge baǵamy úshin ishki syn-qaterlerge – tólem balan­sy­nyń aǵymdaǵy shotynda saq­talyp otyrǵan tapshylyqty jat­qyzýǵa bolady. Shetel valıýta­syna qo­symsha suranys eksport­tyń ósýi­ne, sondaı-aq syrtqy min­det­te­melerdi óteý qajettili­gine baıla­nysty bolýy múmkin.

Jalǵasyp jatqan vaksınalaý men álemdik ekonomıkany qalpyna keltirý – energııa resýrstaryna ornyqty suranysty qalyptastyrýdyń negizgi alǵy­shart­­tary, bul óz kezeginde teńge­niń budan bylaıǵy serpini úshin aıqyndaýshy faktorǵa aınalmaq.