Atalmysh kezeńdegi qalamger bitkenniń barlyǵy derlik shyǵarmashylyǵyna arqaý etken, sol tusta jazýshylyq álippesine aınalǵan áıel teńsizdigi taqyrybynyń ádebıetimizdiń burynǵy tarıhynda kórinis bermeı kelýin qalaı túsinýge bolady? Aýyz ádebıeti úlgilerindegi ult diliniń tabıǵatyn, salty men turmysynyń, ádet-ǵurpy men dástúriniń arǵy-bergi tarıhyn zerdelesek, qazaq halqynyń áıel zatyna degen yqylas-meıiriminiń erekshe ystyq bolǵandyǵyn kóremiz. Bul endi bólek áńgime, al bizdi tolǵandyratyny – HH ǵasyrdyń basyndaǵy ádebıet ókilderi qazaq áıeliniń jasampaz beınesin jasaı aldy ma degen másele.
Bul kezeńdegi ádebıette qazaq áıeliniń tolyq mánindegi ulttyq kórkem beınesin jasaǵan birden-bir jazýshy – Smaǵul Sádýaqasuly. Qalamger ózi ómir súrgen kezeńniń talap-suranysyna saı qazaq áıeliniń qoǵamdaǵy orny men qyzmeti, áıel teńdigi taqyryptaryna sol dáýirde qalyptasqan taptyq, partııalyq kózqaras turǵysynan emes, taza halyqtyq, ulttyq kózqaras turǵysynan paıym jasaı bildi.
Smaǵuldyń 1922 jyly jazylǵan «Sársenbek» atty aıaqtalmaǵan shyǵarmasy – HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ádebıetiniń ishindegi shoqtyǵy bıik kórkem týyndylardyń biri. Shyǵarmadaǵy negizgi taqyryp – qazaq halqynyń 1916 jylǵy ult bostandyǵy úshin kúresi. Alashtanýshy-ǵalym Dıhan Qamzabekuly bul shyǵarmany roman janryna jatqyzady. Atalmysh romannyń qaharmandary – Sársenbek, Qabdesh, Amantaı, Jupar, Sálımalar – 1916 jylǵy patsha jarlyǵyna qarsy túrli áreketterimen kórinedi.
«Sársenbek» romanynyń bas keıipkerleriniń biri – Jupar. Smaǵul Sádýaqasuly somdaǵan Jupar beınesi HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ádebıetindegi basqa qalamgerler somdaǵan áıelder obrazynan óziniń taza ulttyq beıne ekendigimen birden erekshelenedi. Jupar B.Maılınniń Shuǵasy («Shuǵanyń belgisi» povesi) nemese M. Dýlatulynyń Jamaly («Baqytsyz Jamal» romany), S.Kóbeevtiń Ǵaıshasy («Qalyń mal» romany), S.Toraıǵyrovtyń Qamary («Qamar sulý» romany) sekildi tragedııalyq beıne emes. Kerisinshe, qıyn-qystaý kezeńde alashtyń er-azamattarynyń basyn qosyp, birlikke úndep, patsha áskerine qarsy kúreske bastaǵan qaharman beıne.
Jupar – qyrdaǵy qazaq aýylynyń basyna aýyr kún týǵan shaqta basqa áıelder sııaqty otbasy, oshaq qasynda qusaǵa berilip sharasyz otyrmaıdy, eńsesi túsken eldiń er-azamattarynyń namysyn oıatar jalyndy uran tastap, qol jınaıdy, kúshke kúsh, qysymǵa qysym kórsetip, naızanyń ushy men bilektiń kúshimen el namysyn qorǵap qalý jolyn oılaıdy. Mysaly, romanda Jupar beınesi «Sálıma kelgende, úıdiń ishi tolǵan bala-shaǵa eken. Jupardy tanymaı qaldy. Erkekshe kıinip alypty. ...Boıy tik. Naǵyz bozjigit dersiń» dep sýretteledi. Jazýshy Jupardyń syrtqy beınesin berýde uzaq, shubalańqy sýretteýge barmaıdy, erke ósip, qıyn-qystaý kezeńde erdiń júgin arqalaǵan jas qyzdyń beınesin qysqa ári nyq, nanymdy etip kórsetedi.
Jupar beınesin ashýda sýretker qysqa qurylǵan dıalogtardy sheber paıdalanady. Kórkem shyǵarmadaǵy dıalog qaharman beınesin berýdiń eń tıimdi ári keńinen taralǵan tásilderiniń biri ekeni belgili. Sýretkerdiń Jupar bolmysyn ashýda kóbine kóp qoldanatyn tásili de osy – dıalog. Mysaly, ózin ot basyna qaraılap qalǵan áıelderdiń qasynan alysqa jibergisi kelmegen Sálımaǵa Jupar: « – ...Qazir er jigittiń basyna asqar taý túsip tur. Solarmen birge bolmaǵanda, azamat basymmen ot basyndaǵy sendermen bolǵanym uıat emes pe!!!», deıdi. Munda Jupar ózin áıel zatymyn dep turǵan joq, er azamattyń sózin sóılep tur. Jáne bul oqyrmandy birden ılandyratyndaı asa nanymdy, shynaıy berilgen.
Shyǵarmadaǵy Jupar beınesiniń somdalý erekshelikterin jan-jaqty, tolyq ashý úshin birqatar úzindiler keltireıik. Jupar shyǵarmada sheber uıymdastyrýshy, qol jasaqtaýshy, eldiń er-azamattaryn patsha ókimetine qarsy bastaýshy bolyp kórinedi. Patshanyń qazaq aýyldarynan soǵysqa okop qazýǵa jas bozbalalardy alý týraly jarlyǵyn estisimen, aýyldyń bas kóterer er azamattaryn jıyp alǵan Jupar naǵyz el namysyn joqtaýshy, uıymdastyrýshy retinde kórinedi:
« – Orystyń aıdaǵanyna barmańdar! Zorlaıtyn bolsa, qarsy turyńdar! Soǵysyńdar, men de sendermen birge soǵysam!..».
« – Jupar, Jupar, jasa!», dep shýyldasty jastar jaǵy».
Bul kórinisterden biz Jupardy el senimin arqalaǵan, eldi namysqa shaqyryp, qolyna qarý alýǵa úndegen jaýynger, áskerbasy retinde tanımyz.
Batyrlyq pen ójettilikke, namys pen qaısarlyqqa úndeıtin Jupar beınesi romanda shyǵarmanyń bas qaharmany Sársenbektiń oı-pikiri túrinde de beriledi. Sársenbek – oqyǵan, kózi ashyq, el men ult múddesi jolynda tereń tolǵanysta júrgen azamat. Biraq Sársenbek qazaq jastarynyń qolyna qarý alyp, patsha áskerine qarsy shyǵýyn qoldamaıdy. О́zi tustas qazaq oqyǵandary sekildi ol da patsha áskeriniń qarýy qýatty, kúshi kóp ekenin jaqsy biledi. Az ǵana qazaq jıylyp qolyna qarý alǵanda zııan orysqa emes, qazaqqa tıetinin de túsinedi. Sondyqtan ol basynda Jupar bastaǵan qarýly kúres jolyn quptamaǵan. Keıin kúlli qazaq aýyldary Juparǵa erip, orys patshasynyń áskerlerine toıtarys bere bastaǵan tusta Sársenbek te túrli oıǵa qalady. Sársenbektiń Juparǵa degen kózqarasyn onyń Qabdeshpen bolǵan áńgimesinen tanımyz:
«– Men saǵan aıttym ǵoı keshe. Bárine basshy bolǵan qarǵadaı jalǵyz qyz. Alty Alashqa aty jaıylyp, qazaqtyń bostandyq týyn kóterip otyr. Áıel!.. Áıel!.. Qolyna shoqpar aldy. Biz kimbiz?..О́ńsheń sary túımeli tórelermiz. Biz jyly úıde otyrmyz! Bul degeniń – biz úshin baryp turǵan uıat, ońbaǵandyq. Bizge solar kórgendi kórip ólý de kerek. Nede bolsa sonda baramyz. Qazaqtyń kótergen týyn shama jetkenshe qulatpaı ustap qalý kerek».
Jupardyń jaýyngerlik bet-beınesi, azamattyq, erlik qasıetteri, asqan júrektiligi kóbine shyǵarmanyń bas qaharmany Sársenbektiń aýzymen sıpattalyp otyrady. Mysaly, Sársenbek pen Buqardyń suhbatynda bylaı delinedi:
«– ...Endi kóterilgen týdy qulatpaý kerek. Árıne, orys halqynyń kúshti ekendigine qaraǵanda, olarmen soǵysý – tekke qan tógý. Báribir jeńilemiz dedim. Basqa odan da mańyzdyraq boljamdar jasasań, múldem olaı emes eken. ...Onyń ústine bizdiń jaqtyń ishinde áıel bar. Men buǵan úlken maǵynaly mán beremin. Meniń oıymsha, bul bizge jiberilgen áýlıe. Sondyqtan biz ólmeımiz. ...Ony bizge «namysyńdy oıatyńdar» dep jaratýshynyń ózi jiberdi».
Bul jerde Jupar er-azamattardyń namysyn oıatýshy, jaratqannyń elshisi, áýlıe retinde kórinedi. Áıel balasyn bulaısha joǵary dáripteý sol kezeńdegi qazaq ádebıetinde sırek kezdesetin jaǵdaı ekenin de aıta ketý kerek. HH ǵasyrdyń basyndaǵy «áıel teńsizdigin» arqaý etken saıası-naýqandyq shyǵarmalar shoǵyryndaǵy áıelder beınesimen salystyrǵanda Jupar beınesi óziniń ómirsheńdigimen, romantıkalyq asqaqtyǵymen, halyqtyq ıdeıalarmen sabaqtasyp jatatyndyǵymen Sholpan juldyzyndaı erekshe jarqyraı kórinedi.
О́kinishtisi, Smaǵul Sádýaqasulynyń ómir joly, elge etken eńbegi, qaıratkerligi, maqalalary birshama zerttelgenimen, alash ardaqtysynyń ádebı murasy jalpylama, jadaǵaı ǵana aıtylyp, áli de durys mán berilmeı keledi. Jazýshynyń «Sársenbek» sııaqty rýhty romanyn mekteptegi oqý baǵdarlamasyna da engizýge bolar edi.
Qostanaı oblysy
