Tarıh • 27 Mamyr, 2021

«Halqym!» dep ótken Halıda

200 ret kórsetildi

Bilikti dáriger, Aqtóbe memlekettik medısına ınstıtýtynyń professory, medısına ǵylymdarynyń doktory, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardageri Halıda Esenǵulqyzy Mamanova (1918-1977) – qabiletin jarqyrata asha almaı ketken jan. Soǵystan keıin doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaýǵa, shetelderge shyǵýǵa tyıym salynyp, Almatyda qyzmet isteýge tosqaýyldar jasalynǵan. 1977 jyly Aqtóbe memlekettik medısına ınstıtýtynan jazǵy demalysyn alyp, Bolgarııada demalýǵa ketkende, jumbaq jaǵdaıda qaza tapqan.

Qaıtys bolǵannan keıin týystaryna eskertilmesten, páteri memleket ıeligine alynyp, úıdegi monografııalary, jaryq kórmegen ǵylymı jazbalary ushty-kúıli joǵalǵan. Medet Ejenuly osy jazbalardy qanshama jyldan beri taba almaı júrdi. Jeti jasynan bastap Halıda kókesiniń tárbıesinde bolǵan Medet ótken jyldyń jazynda kóz jumdy. Osynyń aldynda kezdeskenimizde, Halıda kókesiniń medınstıtýttyń jaǵdaıy tómen stýdentterine qalaı qamqorlyq jasaǵanyn uzaq áńgimelegen. Jaǵdaıy tómen stýdentterdi úıine ertip kelip tamaqtandyryp, kıim tigip berip qamqorlyq kórsetken. Qarjydan qysylǵan aýyl balalaryna jalaqysynan bólip berip otyrady eken.

«Halıda kóke meniń ákem Ejenmen birge týǵan. Olar úsh aǵaıyndy edi. Eń úlkeni Ibragım aǵa – soǵys jyldarynda qazaq mektepterine arnap oqýlyqtar jazǵan kisi. Odan keıingisi Halıda kóke. Meniń ákemdi bala kezinde kene shaǵyp, múgedek bolyp qalǵan. Keremet ánshi edi. Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatrynda jumys istedi. Men 1959 jyly dúnıege keldim. Ata-anam jeti jasymda kókemniń qasyna Aqtóbege jiberdi», degen Medet marqum.

Bulardyń ákesi qazaqtyń alǵashqy mesenattarynyń biri – Esenǵul qajy. Isi qazaqqa belgili «Mamanııa» mektebiniń negizin qalaǵan azamat Alash kósemderimen baılanysy úshin 1928 jyly sottalyp, úsh jylǵa jer aýdarý jazasyna kesilgen. Jalpy, qýǵyn-súrgin jyldary Maman áýletinen 15 adam atylyp, 35 áýlettiń dúnıe-múlki tárkilenip, Sibirge jer aýdarylady.

1928 jyly Esenǵul Mamanov otbasymen Permge jer aýdarylyp, jazany qara jumyspen óteıdi. Reseıdiń qara sýyǵy men úskirik aıazynda Esenǵul qajy úlken balasy Smaǵulmen birge kómir shahtasynda jumys isteıdi. Katorganyń qara jumysynda álsiregen Smaǵul týberkýlezge shaldyǵyp qaıtys bolady. Kóp keshikpeı qajynyń Halıdadan keıingi balasy Jajas da aýyryp kóz jumǵan. Bul kezde 52 jastaǵy Esenǵul da ókpe dertine shaldyǵyp, kúnnen-kúnge álsirep kele jatty. 1932 jyly jaza merzimi aıaqtalǵanda eki balasyn joǵaltqan Esenǵul men jubaıy Mahtýha elge bet túzep, Permnen Orynbor qalasyna jetkende Esenǵul qajy qaıtpas saparǵa attanǵan. Ony qala shetindegi musylmandar zıratyna jerleıdi. Bas kóterer azamatynan aıyrylǵan Mahtýha elge bara almaı, Orynborda tiginshilikpen aınalysyp kún kóredi. 2000 jyldardyń basynda Aqtóbede turatyn Medet Orynborǵa baryp, qalanyń eski kartasy boıynsha Esenǵul atasy jerlengen musylman zıratyn izdep taba almaı qaıtty. Sebebi 1957 jyly zırat súrilip, ornyna oblystyq aýrýhana salynǵan.

 

 Mesenattar áýleti

Jetisý jerinde jármeńkeler jelisin quryp, saýda kórigin qyzdyrǵan Maman áýleti Qytaımen arada saýda kerýenderin júrgizip, keden beketterin ornatyp, Qapalda medreseler jelisin ashyp, halyqty oqý-bilimge, eńbekke jumyldyrady. Áýlet «Mamanııany» úzdik bitirgen talantty jastardy Reseıdiń joǵary oqý oryndaryna jiberip, barlyq shyǵynyn ózderi kótergen. Máselen, úzdik oqyǵan árbir stýdent Maman áýletinen jylyna 300 rýbl stıpendııa alǵan. «Mamanııany» úzdik bitirgenderdiń qatarynda Muhamedjan Tynyshbaev, Ilııas Jansúgirov, Bilál Súleev, Dúısetaı Bekejanov, Jáken Qalıuly, Ońalsyn Jumabekov, Muhtar Aryn bar.

Osy áýlettiń oqý-aǵartýshylyq jolǵa bet burýyna áýel basta Shoqan Ýálıhanov yqpal etti. Jońǵarııaǵa attanyp bara jatqanda Jetisýǵa Chernıaev polkimen kelgen Shoqan qazirgi Aqsý aýdanynyń Qaraǵash aýylynda otyrǵan Ábdirası Mamanulynyń aýylyna aıaldapty. Mataı eliniń yqpaldy tulǵasy, qara qyldy qaq jarǵan Qydyraly bı –Mamannyń uly atasy bolsa, keıingilerge onyń bir urpaǵy Táneke batyrdyń da sózi júrgen. Jetisýda erkin basqan Chernıaev otrıadyna Táneke batyr sarbazdarymen aıqasqa shyqsa da, kúsh teń bolmaı, olar Balqashqa qaraı sheginedi. Keıin Shoqannyń kómegimen Táneke batyr Aqsý-Qapal boıyn qaıtarýdy surap, orys ımperatoryna hat jazady. Sankt-Peterbýrgten kelgen jaýapta qazirgi «Qapal-Arasan» shıpajaıy ornalasqan aýmaqty Jetisý general-gýbernatory satyp alatyny jazylǵan. Aqsaqaldar «jerdi birlesip ıgeremiz» degen talap qoıyp, turǵyn úı, jol qurylysyna belsene aralasty. Táneke batyr Shoqannyń jergilikti qazaqtarǵa arnalǵan zamanaýı mektep salý usynysyn birden qoldaǵan. Mamannyń úsh uly – Turysbek, Esenqul, Ábdirası birigip, 30 myń rýbl shamasynda qarjy shyǵaryp, medrese qurylysyna belsene kirisken. Qapalda Maman áýleti orys kópesteri, tatar saýdagerlerimen birlesip eki meshit, bir shirkeý, qazaq balalaryna arnalǵan medrese, «Iаkobı» tatar áıelderi mektebin, orys mektebin turǵyzdy. Maman uldary Qytaımen saýdany kúsheıtip, Qapaldan Sháýeshekke, odan Úrimshige baratyn kerýen jolyn saldy. Jol boıynda turǵyzylǵan keden beketteriniń jumysyn aǵaıyndylar baqylaýda ustady, bankten nesıe alyp, túrli kásip ashty. Keıin Jetisý gýbernatorynyń pármenimen Turysbek Mamanov bolystyqqa taǵaıyndalyp, ımperatordan graf ataǵy men altyn medal alady. Ol 1903 jyly ómirden ótken.

«1913 jyly Sankt-Peterbýrgte ótken Romanovtardyń 300 jyldyq saltanatyna Qudaıbergen Turysbekuly qatysqan. Qudaıbergen ákesiniń altyn medali men graf ataǵy jazylǵan qujattardy Esenǵul atamyzǵa tapsyryp ketse de, 1928 jyly kámpeskede qoldy bolǵan. Esenǵul atamnyń tórtinshi áıeli Mahtýha áje – Halıda kóke men meniń ákemniń sheshesi. Mahtýha áje 1958 jyly qaıtys bolǵan. Kókemniń aıtýynsha, ol kúnde tańerteń ystyq nan pisirip, ár balasy úshin arnaıy daıyndaǵan kishkentaı qorjynǵa salyp otyratyn ádetin óle-ólgenshe tastamapty. Kúnde aıdap jiberedi degen úreımen ómir súrgen», degen Medet Ejenuly.

Halıda Esenǵulqyzynyń jeke is paraǵynda qazaq, tatar, ózbek jáne basqa da musylman halyqtarynyń tilderimen qosa, orys, nemis, latyn tilderin de jetik meńgergendigi jazylǵan.

 

Aıyptylar rotasy

Aıdaýda adam tózgisiz qıyndyqtardy bastan keshirip, úsh adamynan aıyrylǵan otbasy Almatyda turaqtamaqqa bel baılaıdy. Biraq olarǵa Almatyda turýǵa ruqsat joq, joǵary oqý oryndaryna túsýge de bolmaıdy. 1934 jyly Halıda Semeı pedagogıkalyq ýchılıshesindegi farmasevt mamandyǵyna oqýǵa túsip, baı tuqymynan ekenin jasyryp, komsomolǵa ótken. 1935 jyly ony bitireıin dep jatqanda oqýdan shyǵarylady. Halıda qaıtadan Almatyǵa kelip rabfakta oqyp, 1937 jyly Almaty memlekettik medısına ınstıtýtyna oqýǵa túsip,1941 jyly dárigerlik dıplomyn aldy. 1940 jyly Almatyǵa Máskeýden Fızıologııa jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýty ǵalymdary kóship kelip, Almaty medınstıtýty bilikti professorlyq qurammen tolyqty. Olardyń qatarynda medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Osıp Glozman, ataqty patofızıolog, kafedra meńgerýshisi Lına Shtern boldy. Halıdanyń dıplomdyq jumysyna osy eki professor jetekshilik etti. Sol jyldary Almaty medınstıtýtyn bitirgenderge dıplommen qosa, áskerı medısına qyzmetiniń kýáligi de qosa beriletin. Alaıda dıplom alý kezinde NKVD qyzmetkerleri kelip, Halıdaǵa áskerı-medısına qyzmetiniń kýáligin bergizbeı tastaıdy. Osy kedergilerge qaramastan, Lına Shtern ózi basqaratyn Fızıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna Halıdany assıstenttikke jumysqa alady. Soǵys bastalǵanda, maıdanǵa suranyp hat jazyp, 1942 jyly Ońtústik Stalıngrad maıdanyna jiberiledi. Soǵysqa attanǵan kezde áskerı bıletinde «mamandyǵy dáriger, biraq halyq jaýynyń qyzy bolǵandyqtan, dárigerlik jumysqa ruqsat joq» dep kórsetilgendikten, ony bastapqyda urys kezinde qaza tapqandardy jerleıtin rotaǵa jiberedi. Osy qyzmet ólgenderdi jerlep qana qoımaı, aldyńǵy shepte okop qazý jumystarymen de aınalysty. Bul jerde komandırler tıisip júrgizbegen soń Halıda aıyptylar batalonyna suranyp, Stalınge hat jazady. «Halyq jaýynyń» qyzy ekenin ashyq kórsetken ol tiri qalar bolsa, ózi men týystaryna taǵylǵan aıypty alyp tastaýdy suraıdy. Kalınınniń qolyna túsken ótinish birden maquldanady. Biraq aıyptylar batalonynan aman shyǵý ekitalaı. Munda óz erkimen kelgen jaýynger úsh aı boıy soǵysady. Osy merzim ishinde aıypty bola qalsa, jaza merzimi ulǵaıady. Tiri qalǵan jaǵdaıda barlyq aıyptan qutylady. Soǵys kezinde aıyptylar rotasynda saıası tutqyndarǵa qaraǵanda kánigi qylmyskerler kóp bolsa da, oǵan jerleý rotasynan góri aıyptylar rotasy qaýipsizdeý boldy. О́ıtkeni kánigi qylmyskerlerdiń aq halattylarǵa tıispeýi – jazylmaǵan zań bolatyn. Halıda talaı aýyr jaralyny aldyńǵy shepten jalǵyz ózi alyp shyǵyp júrdi. Oǵan rota jaýyngerleri qorǵan bolǵan. «Qansha adamnyń men úshin qurban bolǵanyn bilmeımin, biraq olar men úshin Qudaıdan kem emes» dep kúndeligine jazyp qaldyrǵan. Biraq úı ishine shyndyqty eshqashan da jazbaǵan.

Nege ekeni belgisiz, soǵystan keıingi jyldary qansha suratsa da, 1942-1948 jyldar arasyndaǵy áskerı qujattary «qupııalylyǵy bar» degen syltaýmen qolyna berilmepti. 1943 jyly aıyptylar rotasynan bosaǵan Halıda medısına qyzmetiniń aǵa leıtenanty shenimen 2-shi Áýe kúshteri armııasynyń 821-polkinde medısına batalonyn basqardy. Bir tańǵalarlyǵy, qansha qyrǵynnyń ortasynda júrse de, birde-bir ret aýyr jaraqat almaǵan. Bar jaraqaty – qolyna tıgen snarıad jarqynshaǵy ǵana.

 

«Baı qyzynyń isi»

1946 jyly Almatyǵa qaıtyp kelip, medısına ınstıtýtynda jumysyn jalǵastyrady. 1948 jyly ǵylymı jumysyn bekitýge ótinish jazyp, kandıdattyq mınımýmdaryn tapsyrýǵa daıyndalyp jatqanda soǵystan oralǵan jas dárigerdiń ústinen Densaýlyq saqtaý mınıstrine aryz boraıdy. Aqyry dıssertasııa taqyryby bekitilmedi, kandıdattyq mınımýmdar tapsyrýǵa ruqsat etilmedi. Ol densaýlyǵyna baılanysty jumystan bosatýyn surap, «Qapal-Arasan» shıpajaıyna qatardaǵy dáriger bolyp jumysqa ornalasty. Bul kezde Máskeýden professor Glozman hat jazyp, odan Almatydan alysyraq ketýin suraıdy. Onyń aqylymen Frýnze qalasyna kelip, Medısına ınstıtýtyna jumysqa ornalasyp, osy jerde kandıdattyq mınımýmdaryn tapsyrǵan.1953 jyly Máskeýden kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵap elge oralady. Bul kezde Qaraǵandy medısına ınstıtýty ashylyp, onyń professorlyq quramy Karlag-ta jazasyn ótegen dárigerlerden jasaqtalyp jatqan edi. Qaraǵandy medısına ınstıtýtyna kelip, Lev Gýmılevpen birge Karlag-ta jazasyn ótegen bilikti dáriger, fızıolog Iаkov Lazarıs jetekshilik etetin kafedraǵa jumysqa qabyldanady. Biraq bul jerde de «baıdyń qyzy» isi qaıta kóteriledi. Sodan 1957 jyly ashylǵan Aqtóbe medısına ınstıtýtyna jańadan taǵaıyndalǵan rektor Álmaǵambet Daıyrovtyń shaqyrýymen osy jaqqa keledi. 1968 jyly osy oqý ornyna rektorlyqqa Tóregeldi Sharmanov taǵaıyndalady. 1971 jyly qyzmetin aýystyrǵan onyń ornyna Ájmaǵı Smaǵulov rektor bolyp kelgen soń ınstıtýttaǵy jaǵdaı kúrt ózgeredi.

«Kókem ustamdy, artyq sóılemeıtin adam bolǵanymen, ádiletsizdikke múlde tózbeıtin jan edi. Ájmaǵı Smaǵulovtyń kezinde qazaq stýdentterine ınstıtýtta qazaqsha sóıleýge tyıym salyndy, kókem oǵan qarsy shyqty. Tóregeldi Sharmanov kezinde qurylǵan dombyra orkestrin Smaǵulov jappaqshy bolǵanda kókem taǵy qarsy shyqty. Smaǵulov kókemdi ultshyldyǵy úshin jek kórdi», dedi Medet baýyry. Aqyry 1972 jyly Halıda Mamanova jetekshilik etetin patologııalyq fızıologııa kafedrasy jabylyp, onyń shetelge shyǵýyna tyıym salyndy.

Medettiń aıtýynsha, Halıda Mamanovany partııadan shyǵarýǵa ınstıtýt oqytýshylary qarsy shyqqan. Máselen, Salamat Ahmetqalıev: «Baıjigitov pen Smaǵulovqa Halıda Mamanova qandaı jamandyq jasady? Eger ony dombyra orkestrin uıymdastyrdy dep aıyptasańyzdar, onda Almatydaǵy Qurmanǵazy orkestrin japtyryńdar», deıdi. Instıtýt ustazdary Halıda Mamanovany qansha qorǵasa da, olardyń bul áreketi ózderine qarsy oq bolyp atyldy. Kóp keshikpeı Salamat Ahmetqalıevtiń ınstıtýt bergen úıi tartyp alyndy. Bala-shaǵasymen dalada qalǵanda Salamat Ǵumarulynyń áıeli qaıǵyǵa shydaı almaı, qaıtys bolǵan.

Osyndaı adam tózbes jaǵdaıda jumys istep júrgen ǵalym 1977 jyly shildede Bolgarııaǵa demalýǵa attanady. Medet bul kezde stýdenttik qurylys otrıadymen Komsomol aýdanyna bara jatqanyn esine alady. Kókesi Bolgarııadan oralǵan boıy Medetke kostıým tigip berýge ýáde etken. Biraq Bolgarııada qaıtys boldy degen habar jetken. Medettiń aıtýynsha, kókesin tańerteńgilik teńiz jaǵasynda ólip jatqan jerinen tapqan. Kýá joq. «Kókem qonaqúıde jalǵyz ózi turǵan, uzyn dálizdiń bir shetinde teńizge shyǵatyn eleýsizdeý esik bolǵan. Ákelgende kórgenim, denesiniń kindik tusynda kógergen daq boldy. Denesi qurǵaq, sýǵa batqan adamdikine uqsamaıdy. Kókemdi jerlep bolǵan soń týystarymyz Almatyǵa qaıtyp ketti. Meni áskerge shaqyrtty. Sodan turǵan úıimizde eshkim bolmady. Áskerden oralǵan boıy birden Aqtóbege kelgenimde, biz turǵan úıde basqa adamdardyń turyp jatqanyn kórip, eshteńe isteı almadym. Biz joqta úıdi alyp qoıǵan. Zattarymyz joq. Kókemniń ǵylymı jazbalary, referattary, halyqaralyq sımpozıýmdaǵy baıandamalary, dıplomdary, ǵylym doktory ataǵy iz-túzsiz joǵaldy. Osy qujattardy áli kúnge deıin tappaı júrmiz. Dosenttik attestaty, medısına ǵylymdarynyń doktory dıplomy, professorlyq kýálikteri tabylmady», degen edi Medet Ejenuly.

Ǵylymda baǵy janbaı ketken qazaqtyń aıaýly qyzynyń taǵdyry osylaı aıaqtaldy. Zamannyń tarlyǵy óz aldyna, tar pıǵyldy adamdardyń arasynda ómir súrýge májbúr bolǵan aıaýly ǵalym ózi 18 jyl eńbek etken Aqtóbe Medısına ınstıtýtynda qazaq rýhynyń ólmeýi men qazaq tiliniń saqtalýy úshin kúresti, qazaq balasynyń saǵy synsa jany shyqty. Jalǵyz ózi myńmen alysty. Sharshady. Jeńilmedi. Biraq qaptaǵan jaý almaı qoımaıdy emes pe? О́miri de jumbaq jaǵdaıda úzildi. Medet Ejenuly kókesimen birge qyzmet etken azamattardyń qoldaýymen Halıda Mamanovany «Halyq Qaharmany» ataǵyna usynyp júrgende, byltyr jazda aıaq astynan ómirden ótti. Boıyndaǵy ǵalymdyq talantynyń sharapatyn halqyna tolyq tıgize almaı ketken qazaqtyń aıaýly qyzynyń izdeýshisi de joǵaldy...

 

Aqtóbe oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Bıyl mektep formasy ózgermeıdi

Bilim • Búgin, 16:14

Dollar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 15:54

Jetisý oblysynyń TJD basshysy taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 15:08

Aralda jol apatynan bir adam kóz jumdy

Oqıǵa • Búgin, 11:35

Qazaqstannyń eksport kólemi artty

Ekonomıka • Búgin, 09:52

Uqsas jańalyqtar