Bul ústimizdegi jyldyń aqpan aıynda ótken «Azattyq jolyndaǵy aqtańdaqtar: Asharshylyq zardaptaryna shynaıy tarıhı kózqaras» taqyrybynda Parlament Senaty, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Memlekettik tarıh ınstıtýty, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýty birlese ótkizgen dóńgelek ústelde usynylǵan ıdeıa bolatyn.
Dóńgelek ústelde jasaǵan baıandamasynda Parlament Senatynyń Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev: «Bizdiń júrip ótken tarıhymyz – órlegen kezeńderimen birge taqsiretke toly tarıh. Sondyqtan onyń ashy-tushy taǵylymy mol. Osyǵan oraı ótkenimizdi tereń paıymdap, ozyq tusymyzdan ónege taýyp, qınalǵan sátterden qorytyndy shyǵarýymyz qajet. Tarıhymyzdy daýryqpa daý úshin emes, damylsyz damý úshin paıdalanýymyz kerek... Eń aldymen, tıisti arhıv derekterine qol jetkizý, olardy júıeleý jáne muqııat zerdeleý – basty maqsattardyń biri. О́ıtkeni ǵalymdarymyz kóptegen arhıv materıaldarynyń áli de bolsa ashylmaǵanyn aıtyp júr. Sonymen qatar óńirlermen jáne ondaǵy asharshylyq taqyrybyn zerttep júrgen ǵalymdarmen tyǵyz baılanys ornatýdyń mańyzy zor», degen bolatyn.
«Atamura» baspasynda jaryq kórgen kitaptyń sur túsi, bezendirilýi birden taqyryptyń aýyrlyǵy men salmaqtylyǵyn baıqatady. Redaksııalyq alqasynyń tóraǵasy – M.Áshimbaev. Músheleri – N.Ábdirov, D.Abdýkadyrova, B.Ábdiǵalıuly (jaýapty redaktor), M.Qul-Muhammed, M.Baqtııaruly, N.Júsip, A.Raıymqulova, E.Sydyqov, D.Qamzabekuly, Z.Kabýldınov, M.Qoıgeldıev, T.Omarbekov, E.Smaǵul.
Birinshi tom M.Áshimbaevtyń «Tarıhqa táýelsiz kózqaras» alǵy sózimen ashylyp, oǵan 267 qujat engizilgen. Olar – qaýly-qararlar, aqparlar, jabyq hattar, baıanhattar, sheshimder, dırektıvti hattar, sholýlar, aqparattar, baıandamalar. Osy tomdaǵy keıbir derekterdi oqyrmandar nazaryna usynýdy jón kórdim.
VKP(b) Qazaq ólkelik komıtetiniń 1928 jyly respýblıkanyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası ahýaly jónindegi sholýynan. «Qazaqtardyń qonystanýynyń nysandary, Aýyl sharýashylyǵy, aýyldy bólýi týraly saraptama jasaldy.
Aýyldaǵy orta sharýalar az jáne eshqandaı ról atqara almaıdy», delingen.
1925/26, 1926/27 jyldary aýyl sharýashylyǵynyń 60-65 paıyzy aýyl sharýashylyǵy salyǵynan bosatylǵan. Aýyl sharýashylyǵynyń 50 paıyzynyń maly, egisi bar, 13 paıyzy 50 shaqyrymǵa deıingi qashyqtyqtaǵy qystaýǵa kóship qonady. Olardyń qolynda búkil maldyń 40 paıyzy jınalǵan.
127-shi qujatqa nazar aýdaralyq. Qazaq KSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń Tóraǵasy Nurmaqovtyń 1928 jyldyń 28 qyrkúıektegi jedelhaty. Ol Ortalyq atqarý komıteti (SIK) pen Qazaq KSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń qaýlysynyń keıbir baptaryn túsindirýge arnalǵan. Mazmuny mynaǵan saıady. Baılardyń malyn sanaǵanda olardyń qazirgi kólemine emes, 1928 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaıyna sáıkes qaraý kerek.
№168 qujat VKP(b) Kazaq ólkelik komıtetiniń hatshysy, Qazaq KSR Memlekettik josparlaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Sarymoldaevtyń Goloshekınge jibergen jedelhaty.
Oral okrýgi boıynsha tárkileý qorytyndysynyń baıandamasy degen jedelhatta «Jumys 1 qyrkúıekte bastalyp,
1 qarashada aıaqtaldy.
... Tárkileýge 71 sharýashylyq engizildi. Birinshi kategorııaǵa – 56, ekinshige – 15 sharýashylyq engen. 10300 bas iri qara tárkilengen. 129 kıiz úı, 83 kilem, 147 kıiz, 215 shópshapqysh jáne t.b.». Tizim osylaı jalǵasyp kete beredi.
Ekinshi tomǵa 706 qujat engen. Bul da ártúrli aqparattan turady. Keıbirin atap ótkim keledi. VKP(b) Qazaq ólkelik komıteti jabyq bıýrosynyń «VKP(b) Ortalyq Komıtetiniń 1930 jylǵy
30 qańtardaǵy kýlaktardy tap retinde joıý týraly qaýlysynyń oryndalýy týraly qaýly;
Semeı OGPÝ-nyń bastyǵy S.A.Bakanyń VKP(b) Qazaq ólkelik komıtetine kýlaktardy jaýapqa tartý barysyndaǵy shekten shyǵý týraly 1930 jylǵy
19 aqpandaǵy jedelhaty. Osy sekildi derekterdiń barlyǵy da 1930 jyldardyń saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıyn kóz aldyńa ákeledi. Ár qujat – halyq ómiriniń ár sáti. Qurǵaq sıfrlardyń ar jaǵynda ulttyń aýyr tarıhy jatyr.
VKP(b) Qazaq ólkelik komıtetiniń hatshysy F.I.Goloshekınniń VKP(b) Ortalyq Komıtetiniń hatshysy I.V.Stalınge jazǵan «Qazaqstannyń saıası-ekonomıkalyq áleýeti jónindegi 1930 jylǵy 5 naýryzdaǵy jabyq hatyna» nazar aýdara ketken jón bolar.
«... Kýlaktardy joıý týraly.
Birinshi kategorııa boıynsha 5 naýryzǵa deıin 3113 adam tutqyndaldy. Olardyń qylmysy áli tekserilgen joq. Ekinshi kategorııa boıynsha 16 aýdanda tutastaı ujymdastyrý júrip jatyr. Osy 16-y aýdannyń 13-i taza eginshilikpen aınalysady. Al 3-i mal da ósiredi.
Mejeli sıfrǵa sáıkes ekinshi kategorııa boıynsha Qazaqstannan 2450 adam qýylýy tıisti». Osyndaı derekter Qazaqstandaǵy ujymdastyrý barysynyń I.V.Stalınge únemi jetkizilip otyrǵandyǵyn kórsetedi.
Úshinshi tomǵa 1126 qujat engizilgen. Solardyń keıbireýlerin ataı ketpekpin. VKP(b) Qazaq ólkelik komıtetiniń ókiletti ókili A.A.Rozybakıevtiń VKP(b) Qazaq ólkelik komıtetiniń ekinshi hatshysy I.M.Quramysovqa Pavlodar aýdanyndaǵy ashtyq týraly jedelhaty;
VSIK Tóralqasynyń ulttar bóliminiń meńgerýshisi N.Nurmaqovtyń VSIK Tóraǵasy M.Kalınınge 1932 jylǵy 17 aqpandaǵy qazaqtardyń jappaı shetelge kóship ketýi týraly aqparaty.
Bul tomnan 819 nómirmen berilgen VKP(b) Qazaq ólkelik komıtetiniń birinshi hatshysy F.I.Goloshekınge 1932 jyly shilde aıynda jazǵan Ǵ.Músirepovtiń, M.Ǵataýlınniń, M.Daýletǵalıevtyń, I.Altynbekovtyń, K.Qýanyshevtyń hatyn oqı alamyz. Ol tarıhta «beseýdiń haty» dep atalady. Bul hatta bes qaıratker Qazaqstandaǵy maldyń kúrt azaıýyna alańdaýshylyq bildiredi: «1930 jylǵy F.Goloshekınniń maqalasyna sáıkes Qazaqstanda 40 mıllıon bas mal bolǵan. Ol 160 mıllıon somdy quraıdy eken. Al eki jyldan keıingi jaǵdaı qandaı? 30 mıllıondaı maldyń 5 mıllıony ǵana qalypty.
...Qazaq aýylyndaǵy kıimniń jaǵdaıy da aýyr. Olar ózderiniń ótkizgen maldary, astyǵy, terisi, júni, maıy úshin aqshalaryn ala almaı otyrǵanyn jetkizedi».
1060 nómirmen berilgen K.Qýanyshevtyń Qazaq KSR Halyq Komıssarlar Keńesiniń Tóraǵasy O.Isaevqa jazǵan 1932 jylǵy 26 aqpandaǵy haty eshkimdi beıjaı qaldyrmaıdy dep oılaımyn. Qýanyshev mynandaı derek keltiredi.
«1.15 (aqpan - B.J.) kúni mılısııa bastyǵyna qala men onyń mańyn qarap shyǵýdy tapsyrdym. Ol 30 ólik taýypty. 16-y kúni taǵy 11 ólik kómildi.
- Aýdan ortalyǵynda kúp bolyp isip ketken 200 adam meniń aldymdy bosatpaıdy. Nan suraıdy (jaǵdaıy nasharlar tipten kóp).
- Predrıka jańa ǵana kolhozdardy aralap keldi. Onyń aıtýynsha, aýdanǵa deıingi jol ólikke toly. «Qansha?» dep suraǵanymda, ol: «60-70 shaqty» dep jaýap berdi».
Úsh tom kitap myń danamen ǵana shyqqan eken. Árıne, bul azdyq etedi. Sondyqtan da kitaptyń elektrondy nusqasy barlyq memlekettik organnyń saıttaryna, joǵary oqý oryndarynyń kitaphanalaryna, gýmanıtarlyq saladaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń saıttaryna ornalastyrylýy tıis. Sondaı-aq ol bolashaq magıstranttar men doktoranttardyń zertteý nysanyna aınaldyrý qajet.
Qolymyzǵa óte qymbat ta qundy qazyna tústi. Bul arhıvterden alynǵan, jan-jaqty iriktelgen tarıhı qujattar. Asharshylyqty saıasattandyrýdyń qajettiligi bar ma? Onyń jaýabyn ár oqyrman osy kitaptardan tabady.
Tarıh bárin túgendeıdi, ýaqyt bárin bútindeıdi. Iá, solaı bolǵanymen, halyqtyń taýqymetti ómiri aıtylýǵa, ekshelýge tıis. О́ıtkeni qazaq halqy osyndaı aýyr synnan kóp joǵaltqanymen, saǵyn syndyrmaı shyqty.
Tarıh sabaǵy – ótkenge salaýat, bolashaqqa amanat!
Baqytjan JUMAǴULOV,
Parlament Senatynyń depýtaty, UǴA akademıgi
