«Halyq jaýyn» anyqtaý saıasatynyń nátıjesinde kóptegen adamdar zardap shekti. 1921-1954 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda 100 myń adam sottaldy, olardyń 25 myńyna eń joǵary jazalaý sharasy – atý jazasy qoldanyldy.
GÝLAG qurylymyndaǵy eń iri lagerler – ALJIR, Steplag, Karlag Qazaqstan aýmaǵynda bolǵany belgili. Qýǵyn-súrgin jyldary Qazaqstan lagerlerine 5 mln-nan astam adam jer aýdaryldy.
1930-1940 jyldary Qazaqstan mıllıondaǵan keńes azamattary úshin jer aýdaratyn aımaq boldy. 1937 jyldyń kúzinde respýblıkaǵa júzdegen myń koreıler, túrikter, ırandyqtar, kúrdter jáne ázirbaıjandar qonys aýdardy. Sondaı-aq Uly Otan soǵysy jyldarynda elge nemister, grekter, sheshender, ıngýshter, qarashaılar, balkarlar, Qyrym tatarlary jáne basqa da halyqtar jer aýdardy. Olardyń sany 1 mln 200 myń adam dep baǵalanýda.
«Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna sáıkes, negizsiz qýǵyn-súrginge ushyraǵan jáne zańǵa sáıkes aqtalǵan adamdarǵa kórsetilgen jerlerde bolýynyń ár aıy úshin, áleýmettik qorǵaý organdaryna júgingen kezde qoldanylatyn aılyq eseptik kórsetkishtiń (budan ári – AEK) tórtten úsh bóligi, biraq 100 AEK-ten aspaıtyn mólsherde aqshalaı ótemaqy tólenedi.
2003-2020 jyldar aralyǵynda respýblıkalyq bıýdjetten 2,9 mlrd teńge somasynda birjolǵy aqshalaı ótemaqy tólendi. О́temaqy mólsheri 2 188 teńgeden (3/4 AEK) 291 700 teńgege (100 AEK) deıin quraıdy. 2021 jylǵa respýblıkalyq bıýdjette atalǵan maqsattarǵa 796 myń teńge kózdelgen.
Sonymen qatar saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna, sondaı-aq saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan, múgedektigi bar nemese zeınetkerler bolyp tabylatyn adamdarǵa áleýmettik tólemderdiń basqa túrlerine qaramastan, 1,07 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde arnaýly memlekettik járdemaqy (budan ári – AMJ) tólenedi (2021 jyly – 3 122 teńge).
2005 jyldan bastap 2020 jylǵa deıingi kezeńde AMJ 12 mlrd teńge somasynda tólendi. 2020 jyly MBK tólemi 1 mlrd 180 mln teńge somasyna júrgizildi. 2021 jyly AMJ tóleýge 1 mlrd 259 mln teńge bólý josparlanǵan. Aǵymdaǵy jyldyń 1 mamyryna jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandary jáne saıası qýǵyn-súrginnen zardap shekkender qatarynan AMJ alýshylar sany 32 229 adamdy qurady.
Sonymen qatar aqtalǵan azamattar, sondaı-aq saıası qýǵyn-súrgin qurbany dep tanylǵan, múgedektigi bar nemese zeınetke shyqqan adamdar:
- bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda ustalǵan, jazasyn ótegen, basqa eldi mekemenderge jiberilgen, arnaıy eldi mekenderde erkindigi shektelip, májbúrli eńbekpen aınalysqan jáne májbúrlep psıhıatrııalyq mekemelerde emdeýde bolǵan ýaqytynyń úsh ese mólsherde zeınetaqy alý úshin qatysý ótiline eseptelýine;
- kezekti eńbek demalysyn ózderi úshin yńǵaıly ýaqytta alýǵa, sonymen qatar jylyna eki aptaǵa deıin jalaqy saqtamaıtyn qosymsha demalys alýǵa;
- birinshi kezekte telefon ornatýǵa;
- qarttar men múgedekterge arnalǵan ınternat-úılerge birinshi kezekte ornalastyrýǵa, olarda tolyq memlekettik qamtamasyz etýde turýǵa;
- protezdik-ortopedııalyq buıymdarmen jeńildikpen qamtamasyz etilýge;
- ońaltýǵa baılanysty máseleler boıynsha advokattardyń tegin konsýltasııasyn alýǵa quqyly.
Jergilikti atqarýshy organdar jergilikti ókildi organdardyń sheshimi boıynsha saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan jáne zańnamaǵa sáıkes aqtalǵan adamdarǵa materıaldyq jáne basqa da kómek túrlerin kórsetý jónindegi sharalardy jergilikti bıýdjetter esebinen qosymsha belgileýge quqyly.
Máselen, jyl saıyn Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnine oraı jergilikti atqarýshy organdar saıası qýǵyn-súrgin qurbandary men zardap shekkenderge birjolǵy materıaldyq kómek beredi.
2021 jyly jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen 10 230 azamatqa 5 834 (2 AEK) bastap 43 755 teńgege (15 AEK) deıingi mólsherde 198,4 mln teńge somasynda birjolǵy materıaldyq kómek kórsetiletin bolady.
