О́ıtkeni rýhanı qylmys óristegen qoǵamda senimsizdik pen jalǵandyq ústemdik qurýyna jol ashylady. Sondyqtan kez kelgen rýhanı qylmys adamzat balasy úshin asa qaterli. Sonyń biri – ótirik aıtý. Orta ǵasyrda ómir súrgen Shyǵys ǵulamasy Ibn ál-Qaıım «О́tirik aıtý arsyz, jaǵymsyz qylyq ekenine eshqandaı kúmán joq. Ol ekijúzdilik belgilerine jáne kúpirliktiń bastaýyna jatady» degen eken.
Aıtalyq, keshegi keńestik dáýirde ótirik aıtý, ásirese qoǵamdyq-ekonomıkalyq kórsetkishterdi asyra baǵalaý, saıası naýqandardy tek maqtaý-madaqtaý aıasynda jalǵan uran astynda ótkizý kúndelikti tirshiliktiń ómir súrý daǵdysyna aınalǵany shyndyq. Sóıtip ýaqyt óte kele jalǵandyq ústemdik qurǵan qoǵamdyq saltqa adamdardyń eti úırendi de, jalǵan men shynnyń arajigin aıyra almaıtyn kembaǵal uǵym qalyptasty.
Eń soraqysy, ótirik aıtý – buqaranyń uzaq jyldar boıy qalyptasqan rýhanı qazynasyn, ǵasyrlar qoınaýynan buzylmaı jetken saf altyndaı shynshyl dástúrin, bir-birine degen senimdilik pen ýádege beriktik sııaqty tutas uǵymdaryn kúıdirip ketedi. Ábý Hanıfa «О́tirik – ol jalyn. Jalǵandyq bılik qurǵan jerde tek onyń kúli qana qalady» dese, Abaı atamyz:
Ynsap, uıat, ar, namys, sabyr, talap,
Bulardy kerek qylmas eshkim qalap.
Tereń oı, tereń ǵylym izdemeıdi,
О́tirik pen ósekti júndeı sabap deıdi. Dana babamyzdyń osyndaǵy bir shýmaq ǵaqlııasyn tápsirlep kóreıik: – Joǵaryda aıtqanymyzdaı, jalǵandyq qanat jaıǵan jerde jaqsylyq, ıaǵnı «Ynsap, uıat, ar, namys, sabyr, talap» joıylady. Mundaı qundylyqtardy eshkim de kerek qylmaıdy, óıtkeni jalǵan tirlik, ótirik ómir, aldamshy ǵumyrǵa eti úırengen qaýymnyń ómir súrý ádebi jeńildeıdi. Abaı aıtqandaı «tereń oı, tereń ǵylym izdemeıdi» tek ótirik pen ósekti júndeı sabasa boldy, odan lázzat alady, eń jamany pende balasyna jaratqan táńirisi – úırensin, uǵynsyn, parasat kókjıegin keńeısin dep syılaǵan rýhanı fıtrasy (jany) ósek pen ótirikke sýarylady. Iаǵnı pende rýhanı shólin – jalǵandyqtyń shyrynymen qandyrady. Mundaı qoǵamda eshqashan rýhanı kemeldený bolmaıdy. Sol sııaqty ótirikshi adamnyń bir sıpaty – jasqanshaqtyq. Al jasqanshaqtyq – rýhanı quldyqqa alyp baratyn kúrejol.
Rýhanı quldyqqa ushyraǵan qaýymda bir-birine degen janashyrlyq bolmaıdy. Bul – buljymaıtyn aqıqat. Áıgili sahaba Ábý Hýraıradan (r.a) jetken bir ósıette «О́tirik ústemdik qurǵan jerde – adamdardyń rızyq-nesibesi qysqarady, olar qatygezdenedi» dese, adamzattyń kemeli – paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Eı, Jaratqan ıem, júregimdi eki júzdilikten jáne tilimdi ótirik sóıleýden saqtaı gór!» dep únemi duǵa etetin bolǵan.
Dana Abaıdyń úshinshi qarasózindegi «Qazaqtyń biriniń birine qaskúnem bolmaǵynyń, biriniń tileýin biri tilespeıtuǵynyń, ras sózi az bolatuǵynyń, qyzmetke talasqysh bolatuǵynyń, ózderiniń jalqaý bolatuǵynyń sebebi ne? Hámma ǵalamǵa belgili danyshpandar áldeqashan baıqaǵan: árbir jalqaý kisi qorqaq, qaıratsyz tartady; árbir qaıratsyz qorqaq, maqtanshaq keledi; árbir maqtanshaq qorqaq, aqylsyz, nadan keledi; árbir aqylsyz nadan, arsyz keledi; árbir arsyz jalqaýdan suramsaq, ózi toıymsyz, ónersiz, eshkimge dostyǵy joq jandar shyǵady», degeni joǵarydaǵy aıat-hadıs úkimimen úndesip jatqan joq pa?!
Joǵarydaǵy Qunanbaıulynyń tujyrymynan keıin, qoǵamnyń quldyraýy, júgensizdik pen jónsizdiktiń, páleqorlyq pen jemqorlyqtyń, ádiletsizdik pen álimjettiliktiń túp-tamyry qaıda jatqanyn, mundaı qasıetsiz qubylystardyń órkendeýine, ómirimizge ornyǵýyna ne sebep bolaryn baǵamdaı alasyz.
О́tirik pen jalǵan maqtan qanat jaıǵan jerde «О́tirik pyshaq qynǵa qas, О́tirik sóz ımanǵa qas» dep, Buqar jyraý aıtqandaı, adamnyń ımanyn buzatyn mundaı qylyqtan saqtanbasa bolmaıdy.
Osy oraıda, adamdardyń jalǵanshyldyqty ádetine aınaldyryp, shynshyldyqtan bet burýyna ne sebep degenge kelsek, taǵy da Abaı atamyzǵa júginemiz: Ol aıtady: «Munyń bári tórt aıaqty maldy kóbeıteminnen basqa oıy joqtyǵynan, ózge egin, saýda, óner, ǵylym – solar sekildi nárselerge salynsa, bulaı bolmas edi» deıdi. Sol sııaqty atamyz qazaq «О́tiriktiń quıryǵy bir-aq tutam» degen joq pa. Endeshe, osy bir-aq tutam «nársemen» álemdi qalaı tańǵaldyrmaqpyz!
