Imany – Aqıqat, Ilanymy – Tarıhat

Men Saqańnyń kórkem tilin jyǵa tanıtynmyn. Sonyń ózinde, qazaq baspasózinde – respýb­lı­ka­lyq, Jambyl oblystyq, Shymkent ól­kelik gazetteri men radıosynda jumys isteı júrip, talaı ocherk jazǵan, áýelden Saryarqanyń saf saý­malyn jutyp, halyq tilin zer­de­sine quıyp, qumaryn qandyrǵan jaqsy jazýshynyń qalam qarpýy men ustanǵan baǵyt-baǵdary unady. Saqań osydan biraz jyl buryn “Aqıqattyń joly alys” (shyǵar­ma­lar) degen jaqsy kitapty oqyr­man­dar nazaryna usyndy.

Bul – avtordyń estelikteri, ocherkteri, maqalalary men óleńderi. Búgingi áńgime ol kitap týraly emes, sondaǵy avtordyń qalamynan týǵan eleýli eńbekteri, Saqańnyń jýr­na­lıstik sheberligi, onyń shyǵar­ma­shy­lyq ómir joly týraly oqyr­mandarmen syr bólisý bolyp otyr. Esteliktiń de esteligi, estisi bar. Jazylý maqamy oqyǵan sátte ja­nyń­dy baýrap, jadyratyp jiberse, sol jaqsy. Qalaı deseńiz de, S.Ar­ynov ár esteliginde tarıhı oqı­ǵalar jáne ózi týraly, et-baýyr ja­qyn­dary, tarıhı tulǵalar jóninde suń­ǵyla bilgirlikpen, bilim­dar­lyq­pen qalam tartady. Avtor sonyń bárin kór­kem tilmen, jatyq stılmen baıan etken. Qalaı deısiz ǵoı? Ákesi men ana­sy týraly sol kisilerdiń zaman­das­ta­rynyń oı-pikirin, oı-oramdaryn aıta otyryp, sizdi ara-kidik óziniń ińkár adamdaryna, júregine uıalaǵan jandarǵa, olardyń adamı, rýhanı asyldyǵyna tánti etedi. Musyl­man­dyq, ımandylyq, ınabattylyq Saqańa sol kisilerden daryǵanyna kýá bolasyz. Estelik osylaı jazylý kerek. Avtor osyny meje etken.

Saqańnyń ákesi Aryn aqsaqal – elge syıly, elim, jerim dep eńirep ótken bekzat adam. Sheshendigi men saıatshylyǵynyń ózin avtor ádemi shtrıhtarmen bere otyryp, bir Qu­da­ıyna qulshylyq etken musyl­man­shylyǵy bar zerek te, erek adam bolǵanyn aıtady. Sol dindarlyǵy úshin stalındik zobalańnyń zor­lyǵyn da kórgen. Sonaý Jańa­a­r­qadan údere kóship, Sarysýdy betke alǵan Ta­raq­ty taıpasynyń talaı aza­mattaryn sońyna ertip, sol Sary­sýdy meken etken jylda­ryn­daǵy, talaı sha­rýa­shy­lyqty, eldi basqarǵan aza­mat­tarǵa aǵalyq aqyl-keńesiniń ǵıbraty da mol boldy. Arekeńniń aǵaıyny Baı­jannyń myna sózine qulaq túrińizshi: “... Meniń týystyǵym óz aldyna, ákeńmen túıdeı qurdaspyn. Kúni keshe Aryn ajaldan alyp qalǵan bolatyn. Bul uzaq áńgime, birde reti kelse aıtyp berermin. Jaryqtyq óte qanshyl edi. Sonyń arqasynda Ál­eý­ke-Kógedeıdiń jel jaǵyna pana bol­dy, aqyl-parasatymen úlken-kishi de­meı aǵa boldy, syrtqa aıbyn, bá­ri­miz­ge qundyz jaǵa boldy”, deýi álgi pi­kirimizge kýálikke júredi ǵoı deımin. Anasy týraly da saǵynysh sa­ryny, ińkárlik lebizi az emes. Bu­lar­dyń bári de etnografııalyq áserli áńgime.

Ǵabıt Músirepov jazatyn Ulpan sııaqty Úlken júrekti Ananyń sýretin kóz aldyńa ákeledi! “Imandy bolǵyr anam – Bıbi Aısha aqyldy, óte meıirimdi, aǵaıyn arasynyń dánekeri, jetim-jesirdi esir­kegish, abysyn-ajynǵa áste da­ýys kótermeıtin, alys-jaqynǵa birdeı qaraıtyn kópshil adam bolatyn. Qazaqtyń qol óneriniń aı­týly sheberi edi. Oıý-órnek salýda, kıim tigýde, syrmaq syryp, alasha toqýda, tuskıiz jasaýda, kıiz úıdiń ishin ásemdeıtin alýan túrli jipten toqylatyn, óriletin buıymdardy jasaýda, shym shı oraýda ábden she­ber-iskerligimen búkil aýyl-aımaqqa belgili boldy”, deıdi avtor. Bul ózi búgingi jastarǵa ónege, úlgi ǵoı. Sony jazý da ǵanıbet emes pe! Qazaqtyń aýyz ádebıetiniń injý-marjandaryn estip ósken Bıbi-Aıshanyń sýyrypsalma aqyndyǵy da bolǵan eken. Oǵan Arekeńniń inisi Máden qaıtys bolǵandaǵy uzaq jyr-joqtaýy dálel bola alady: Aıaýly meniń arysym, Alashqa jetken dabysyń. Amal bar ma, oı Alla-aı, Sabyrmen táýbe qylaıyn. Nurǵa tolyp qabiriń, Joldasyń bolsyn ımanyń! – degen joldardan analyq ińkárlik sezimi atoı salyp tur ǵoı! Saqańnyń el men jer týraly, ta­rıhı tulǵalar týraly asa bil­gir­lik­pen alǵan taqyrybyn taqaýsyz ıge­rip, jerine jetkizip jazatyndyǵy kóp­tegen ocherkterinen de ańǵa­ry­la­dy.

Endi Saqańnyń aqıqat jo­lyn­daǵy rııasyz adaldyǵyna toq­ta­la­ıyn. О́zi qazaq jýrnalıstıkasynyń aq jolynan ótip, ǵumyr boıy ádilet­tikti tý etken qalamger bol­ǵa­ny­na syrttaı rıza bolyp jú­re­tinmin. Qazir el tarıhy, til, dil, jer týraly áńgime árkimdi oılantady. Saqań bul turǵysynda týralyǵyn aıtady. Bul oraıda onyń asa súbeli ma­qa­lalaryna da tánti boldyq. Shyn­dyqty, aqıqatty aıtý úshin deg­dar­lyq, adal sóıleý kerek. Áste de qa­lamyn qolynan túsirmegen jazýshy-jýrnalıst aǵamyz myna zamannyń aǵymyna qaraı aq sóılep, adal­dyq­ty aıtýdan jasqanyp ta, jaltaryp ta kórmeı keledi. Tarıh – tanymdyq ǵylym. Qa­zaq tarıhyna abaı bolý kerek. Uly Muhtar, Sábeń men Ǵabeń jáne taǵy bas­qa da kórnekti jazýshylar bul jaǵyna jaǵypar bolatyn. Saqań qazaq tarıhyn jaqsy biledi. Qaı­sy­bir avtorlardyń tarıhı maqa­la­la­ryndaǵy qatelerin ilip, bilip aıtady.

Saqań “Qazaq ádebıeti” gazetiniń 1998 jyldyń basyndaǵy sanynda jarııalanǵan “Barys jylynda qan­daı boıtumar bolady?” degen bet­ash­ar­ynda Sáken men Mirjaqyp týraly “ǵasyrymyzdyń ǵajaıyp qalam­ger­leri edi” dep maqtanysh sezimimen jaza otyryp, belgili ǵalym, marqum S.Aqataıdyń (ol kezde avtordyń kózi tiri bolatyn) sol nómirdegi suh­bat­yn­da Sáken Seıfýllındi qazaq hal­qy­nyń “satqyny” dep aıyptap, klassık aqynymyzdyń arýaǵyna til tıgizetin adasýlaryn, qapersizdigin ádil áshkereleıdi. Ony Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń S.Seı­fýl­lınge bergen áıgili tarıhı ádil baǵa­syn keltirip, bárin de sabalaryna tú­siredi. Al Saqańnyń “Sálem de Kók­she­t­aý­dyń bıigine…” (Sákenniń týǵan elmen qoshtasqan sońǵy óleńi, “Qazaq” gazeti, 2-9 qazan, 2009 j.,) degen tanymdyq esse-esteligi búgingi oqyrmandar úshin uly aqynǵa asa qımastyq sezimin uıalatatyn umy­tyl­mas týyndysy bolyp qaldy. Sonda Saqań bylaı dep jazǵan edi: “…1959 jyly kúzde bizdiń úıge Jańaarqadan meniń úlken naǵa­shy­larymnyń biri Ábdiǵappardyń za­ıyby, naǵashy jeńgem Ádiken qo­naq­qa keldi… Apam ekeýiniń áńgimesi áste tolas­tamaıtyn…

Sodan oıyna kenet birdeńe túskendeı basyn shalqaıta kóterip: – Qyz-aý, – dep anama jalt qarap kúlip qoıdy. Sheshem jetpisten assa da ol baıaǵy ádetinshe bul kisiniń atyn atamaıtyn. – Sizge Sákenmen túrmede ne qıly azapty basynan keship, Sibirdiń bir meńireý qıyrynda on bes jyl aıdaýda júrip, Stalın opat bolǵan soń oralǵan ózimizdiń eldiń bir adamy jaqynda Atasýǵa kel­gende Sákenniń týǵan elmen qosh­tas­qan óleńin aıtyp beripti. Muny estigende Jańaarqada jyla­maǵan adam qalmapty. Qaıran erim, tozaq otyna kúıse de elin, jerin umytpaı qa­siretin óleńge aınaldyryp, sálem joldapty. Sony jattap alyp edim. Iá, bylaı: Sálem de Kókshetaýdyń bıigine, Baýyrynda oınaq salǵan kıigine. Ustalyp, “halyq jaýy” bop ketip baram, Qaıtyp kep oralam ba úıirime. Halqyma oq atqam joq, atpaımyn da, Halqymdy satqanym joq, satpaımyn da. Qamalyp, “halyq jaýy” bop ketip baram, Bilemin, bul sapardan qaıtpaımyn da. Jaýym dep halqym meni oılamasyn, Sákenin keıingi urpaq esine alsyn.

Keýdemde at basyndaı arman ketti-aý, Shirkin-aı, muny qaıtip umytarsyń?!.. О́leńdi aıtqanda Ádiken jeńe­shem shydaı almaı, egile jylap ji­berdi. Oǵan apam qosyldy. Meniń de ońyp turǵanym shamaly. Dereý qaǵaz ben qalamǵa jarmastym. Sáken na­ǵa­shymnyń etjúregi eljirep, el-jurt­qa qapastan joldaǵan qoshtasý óleńi osylaısha hatqa tústi”, dep avtor aqıyq aqynnyń adaldyǵy men aqylaqtyǵynyń tamasha jan syryn búgingi urpaqtyń, jańaǵy qaper­siz­derdiń esine salady. Bul – tájirıbeli jýrnalıstiń kókirek kózimen jazylǵan parasatty paıymdary. S.Arynovtyń “Ata-baba, záý­za­ty­myz kim?” deıtin shejire-ocherkiniń de ǵylymı-tarıhı tanymdyq júgi je­tip artylady. Olarda kóneniń kózi bol­ǵan, zamanynda batyrlyǵymen, sheshendigimen aty shyqqan atala­ry­nyń ómirlerinen mol derekter keltiriledi. S.Arynovtyń poezııadaǵy kesek shyǵarmalary da jeterlik. Onyń “Qaıran, meniń qazaǵym”, “Áke taǵy­ly­my”, “Aqyn men ákim”, “Qaıda júr, Sarysýdyń jaqsylary” deıtin tolǵaýlarynyń, balladalary men mysaldarynyń aıtar oıy, kórkemdik deńgeıi bıik. Bul oraıda, ardager aqyn Muzafar Álimbaevtyń: “Qaısy óleńiń bolsa da tebirenisten, úlken tol­ǵanystan týǵan eken. Álbette, ádemi aqyndyq tórkini – sol! Lek­sı­konyń baı, shuraıly eken. О́rnekti beıneler men tyń aıshyqtar aqyn­dyq qýatty tanytsa kerek”, degen lebizi de oıǵa qonady.

Meniń Saqań týraly jazýym kópten kókeıimde júretin. Jáne men onyń shákirti boldym, azamattyq, adamı qasıetterinen úlgi aldym. Or­talyq Komıtet meni úlken ju­mysqa shaqyrǵanda qımaı tursa da jas­ty­ǵymdy oılap, aýdandyq partııa ko­mı­tetine aıtyp, jaýapty qyz­me­timnen bosatyp jiberdi. Jas shaǵymda, qalam ustaǵan kezde aǵalyq-jaǵalyq jasap, óziniń qanatynyń astyna aldy. Bul oraıda men qalam ustaǵan uzaq jolymdaǵy Saqań, respýblıkaǵa belgili jýrnalıster Battal Jańabaev, Baıanjan Mádıev, Uzaq Baǵaev, Ábdilda Dúısenov sııaqty ustaz­da­rym­nyń da umytylmas ulaǵatyn, bel­gili ǵalym-jýrnalıst Ábdesh Qal­myrzaevtyń da shapaǵatyn kórdim. Muny myna zymyrap ótip jatqan zaman kóshinde, birazy baqılyq bolyp, kózi tirileriniń jastary ul­ǵaıǵan shaqta aqjaılaýym-aǵa­la­rym­dy eske alý da bir ǵanıbet degen nıetpen aıtyp otyrmyn. Saqańa búgingi seksenniń seńgirine shyqqan shaǵynda aıtar aq nıet te, aq adal tilek te: qaıyrly bastalǵan ómirlik Jelmaıańyz shaldyqpasyn, shabytyńyz shalqyp, qolyńyzdan qarymdy qalamyńyz túspesin, derekti prozanyń, ushqyr poezııanyń maı­tal­man maıdangeri retinde ómirińiz budan da uzaq bolsyn! О́zińiz jazǵandaı: Bilmekke bir aqıqat, Aqtardym kóp tarıhat, – degen muratyńyzǵa jete berińiz! demekpiz.

Myrzabaı KEŃBEIIL,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, “Egemen Qazaqstannyń” ardager-qalamgeri.

ASTANA.