Kisi aqysyn jeý – joly zil batpan, aýyr kúnálardyń biri. Bireýden qaryz alyp, ony qaıtarmaı ketý de kisi aqysyn jegenge jatady. Qaryzy bar adamnyń bergen sadaqasy da qabyl bolmaıdy deıdi ıslamda. Biraq moraldyq turǵydaǵy mundaı yrym-tyıymdardan taısalmaı, bereshekke belshesinen batyp júrgender barshylyq. О́tkende áleýmettik jelide bir azamat «aqshalaı qaryzymdy qaıtarmaǵandardyń janazasyn kútip júrmin, ólgennen keıin arnaıy baryp, «bul kisi maǵan qaryz» dep týǵan-týystarynan óndirip alamyn» dep jazypty. Júregińdi osyp ótetin-aq sóz. Biraq avtor qaıbir jetiskennen jazdy deısiz. Aqshasyn qaıtaryp ala almaı, ábden kúıingennen keıin aıtqany anyq.
Qazaqta «qaryz kúlip baryp, jylap qaıtady» degen sóz bar. Biraq sońǵy kezde qaryzdar «jylap ta» qaıtpaıtyn bolǵan syńaıly. Statıstıkaǵa súıensek, qaryzǵa alynǵan aqshanyń 50%-y ıesine qaıtarylmaıdy eken. Sondyqtan dos-jaranǵa, týǵan-týysqa qaryzǵa aqshany oılanyp bergen artyq bolmaıdy.
Zańger Aıshat Ýálıollanyń aıtýynsha, qaryz jaqyndardyń, etene tanys jandardyń, áriptesterdiń arasynda júredi. Biraq bir-birimen aralas-quralas bolyp júrgen jaqyndardyń qarjylyq mindettemeleriniń ózi kútpegen jaǵdaımen aıaqtalýy múmkin. О́ıtkeni adamnyń kóbi jaqyndarynan qaryz alǵanda ony qaıtarýǵa asyqpaıdy. Tipti «qaryz qaıda qashady deısiz, bir aqsha túskende beremin ǵoı» dep, dostyǵyn, týystyǵyn buldap júre beredi eken. «Zertteýlerge súıensek, qaryz alǵan dostardyń 75%-y arazdasatyn kórinedi. Ásirese jigitter alǵan aqshasyn qaıtarmas úshin dostarynan qol úzgenin aıtady. Sondyqtan bireýge qaryz bermes úshin aldymen sol aqsha arazdyqqa ákelmeı me, qaryz qaıtarylmaǵan jaǵdaıda dostyqqa syzat túspeı me?» degendi oılanyp alǵan jón», deıdi A.Ýálıolla.
Zańgerlerdiń keńesine júginsek, basqaǵa, meıli ol jaqyn týysyń, dosyń bolsa da qaryzdy qaı kúni qaıtaratynyn naqtylap alǵan abzal. Bul qaryz berýshige ýádeli kúni aqshasyn suraýǵa jeńil bolady. Áıtpese kóbi etene aralasatyn adamyna aqshany qaryzǵa berip alsa da suraýǵa yńǵaısyzdanyp, ýaqytty sozyp alady. Al qaryz alýshy da ony merziminde qaıtara qoımaıdy. Osydan kelip, arazdyq týyndaıdy.
Zańgerler notarıýs rastaǵan qolhat alý kerek deıdi. Biraq bul – ýaqytty jáne shyǵyndy talap etetin jumys. Onyń ústine dosyńa nemese týysyńa notarıýsty aıtyp, senimsizdik tanytý taǵy yńǵaısyz. Qaıtarmaıtyn adam sotqa júginseń de qaıtarmaıdy. Aqshaǵa bola arazdasyp, istiń sońy nasyrǵa shaýyp, sotqa deıin jetken oqıǵalar barshylyq. Biraq sottyń sheshiminen keıin birden bereshegin bergen adam az. Sot qaryz alýshynyń da quqyn eskeretinin esten shyǵarmaǵan jón. Onyń qaryzyn ár aıǵa bólip tastasa, aı saıyn mardymsyz soma alyp otyrýǵa týra keledi.
Al psıhologtardyń aıtýynsha, eń durysy – eshkimge qaryz bermeý eken. Bergen kúnniń ózinde moraldyq turǵydan qoshtasa alatyndaı, ókinip qalmaıtyndaı somany ustatý qajet. Az mólsherdegi aqshany týysyńyzǵa bererde «suraýy joq» dep, óz-ózińizdi ishteı daıyndap berseńiz, uıqyńyz da, júıkeńiz de tynysh bolady, deıdi mamandar. Al bireýge bergen azdy-kópti qaryzyn kúndiz-túni oılap, júreginen ótkizip, qınalatyn adamdar meılinshe qaryz bermeýge tyrysýy kerek.
Keıde suraǵan adamǵa qaryz bere beretin aqkóńil adamdar da bolady. Bireýdiń kóńilin qımaı, qaryz bere beretin mundaı jandar «psıhologııalyq jaǵynan álsiz adamdar tobyna» jatqyzylady eken. «Suraǵan adam» demekshi, qazir áleýmettik jeliler arqyly qaryzǵa aqsha suraıtyndar kóbeıip ketti. Bettiń aryn belge túıip, beıtanys adamnan aqsha suraıtyn mundaı jandardyń da kóńilin qımaı, aqsha beretinder bar. Adam qalaı kózimen kórmegen, bilmegen adamnyń sózine ılanyp, qaryz bere salady?! Ári qazir adamnyń aıaýshylyq sezimin asyra paıdalanyp, aldap ketetin nebir qýlar bar, sony da eskerý kerek.
Sondyqtan árkim oń men solyna qarap, qaryz ben paryzǵa abaı bolǵany jón. Álbette, materıaldyq turǵydan da, adamgershilik-moraldyq jaǵynan da eshkimge qaryz bolmaǵan jaqsy-aq.
