О́ner • 16 Maýsym, 2021

Aıtbaevtyń «Baqyty»

1320 ret
kórsetildi
6 mın
oqý úshin

О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary ulttyq beıneleý ónerine teńizdeı býyrqanǵan talantty bir býyn keldi. Osy býynǵa ónertanýshylar «Qatań stıl» ókilderi dep baǵa bergen. Sol  úrkerdeı shoǵyrdyń ishinde daryndy qylqalam sheberi Salıhıtdın Aıtbaevtyń  eshkimge  uqsamaıtyn qoltańbasy anyq baıqaldy. Ásirese, avtordyń 1966 jyly salǵan «Baqyt» degen kartınasy  beıneleý ónerin joǵary baǵalaıtyn talǵampaz jurttyń kóńilinen shyqty. Bul kezeń keńestik dáýirdiń dúbirlep turǵan shaǵy bolǵandyqtan,  qazaqtyń bıik bolmysyn bederlegen  týyndy  «Molodaıa gvardııa» jýrnalynda synalyp, avtorǵa «ultshyl, túrikshil» degen aıyp taǵyldy.

Aıtbaevtyń «Baqyty»

Salıhıtdın aǵamyzdyń bul eńbeginen Ábilhan Qasteev, Oral Tańsyqbaev, Moldahmet Ken­baev, Qanapııa Teljanov sekildi beı­neleý ónerindegi alyptar­dyń shyǵarmalaryndaǵy shynaıy­lyq­ty baıqaısyz. Endi osy kartınaǵa úńilip kóreıikshi. Qazaqtyń saıyn dalasy, arǵy jaǵynan túıeniń órkeshi sekildi taý jotalary kó­rinedi, eteginde shurqyrap jaıylyp júrgen jylqylar. Bir shoqy­nyń ústinde otyrǵan er tulǵaly jigittiń qolynda qamshy, oǵan janasyp turǵan jazyq mańdaı boıjetkenniń júzinen tazalyq pen izgiliktiń lebi esedi. Qys­qa­sy, jaımashýaq ómirdiń bir sáti aq ke­nep­ke tańǵy shyqtaı móldirep túse qalǵan.

Belgili qalamger Qalı Sársen­baıdyń «Men óz deńgeıimdi jaqsy bilemin» degen sýretshi jaıynda­ǵy maqalasynda Qazaqstan Sý­ret­shiler men Jýrnalıster oda­ǵynyń múshesi Salamat О́temisuly talantty tulǵa týraly: «1968 jy­ly onyń ózinen buryn «Baqyt» degen týyndysymen respýb­lı­kalyq kórmede tanysyp, úlken áser aldym.

Sol jyl­dary Almaty kórkemsýret ýchılı­she­sin­de kóbine maıly boıaý men syrshyraı jazatyn dekoratıvtik já­ne peda­gogtik bólimderde sabaq ber­di. Ol ónerde izdenýdi unatatyn, sol túrli táji­rıbe jasaý tásilin bolashaq sýret­shilerge darytýǵa tyrysty. Salıhıtdın áser­shildik – assasıatıvtik baǵytty us­tady. «Beıneleý ónerinde tym uıań bol­­mańdar, batyl – tenteksoqtaý (jaqsy maǵynasynda), izdengish bolyńdar», deıtin. Aınytpaı sa­lýǵa tyrysyp, beınelep otyrǵan dúnıeniń usaq-túıegin kóshirip otyr­ǵan shákirtine talaı oryndy úgit aıtyp otyrǵanyn kórgenmin. Onyń ózindik ereksheligi – qyl­qalammen tartýly kenep betin daýylpaz urǵan kisideı zirkildetip uryp salatyn. О́zi salyp turǵan jerden shym-shytyryqtaý kórin­genmen, sál sheginip qaraǵanda bári ornynda turady. Árıne, bul kúr­deli tásildi tek has sheberler ǵana ıgere alsa kerek», dep aıtypty.

Kórnekti qylqalam sheberiniń árbir týyndysynda tarıhı tanym men zaman tynysyn sheber úılestirgen kórkemdik aıryqsha kórinedi. О́nertanýshylar onyń zattyń nemese qubylystyń ishki mánine tereń boılap, sonyń anyq kórinýin talap etetin tujyrymdy ustanǵandyǵyn aıtady.

Máselen, sýretshiniń «Qonaq keldi» (1969) degen eńbegi qa­zaq­­tyń beıneleý ónerine so­ny sı­pat ákelgen. Sondaı-aq óner­taný­shylar onyń «Tereze al­dyn­­daǵy qyz» (1968) − ımpres­sıo­­nıstik shabytpen salynsa, «Aıgúl» (1968) kartınasyn oıly dúnıe dep baǵalady.

Ásirese Aıtbaevtyń shyǵarma­shy­­ly­ǵynda portret janry erekshe oryn alady. Ol osy týyndylarynda tulǵalar­dyń basqalar baıqamaǵan qyry men syryn óz­geshe óre bilgen. Aıtalyq, ony «Á.Álim­janov», «Ana», «Áke», «Abaı», «M.Áýezov», «Sáýletshi Súleımenovtiń portreti» sekildi eńbekterinen kórýge bolady.

Jalpy, Salıhıtdın Aıtbaev – ult­tyq beıneleý ónerinde bol­mysy bó­lek ózgeshe talant. Onyń P.Pıkasso men A.Matıss týyn­dylarynyń túp­nus­­qasymen tanysýy sýretshiniń shyǵarma­shy­lyǵyna aıtarlyqtaı yqpal etken. Sodan ba, onyń kartınalaryndaǵy boıaý­dyń qanyqtyǵy men kompozısııa qury­lymy eshkimge uqsamaıdy. Muny siz «Kitaptar» (1964) natıýrmorty, «Baqyt» (1966), «Jas qazaqtar» (1967), «Brıgada jınalysy», «Dala qosyndaǵy túski as» (1972), «Sýretshi sheberhanasynda» (1977-1978), «Shopannyń otbasy» (1977), «Qumyralar men músin» (1988), «Ana» (1982-1983) sekildi sýretshiniń negizgi shyǵarmalarynan kóresiz. Daryn­dy tulǵa kitap bezendirý isine de ara­lasyp, osy salanyń damýyna úles qosty. Kóptegen eńbegi oqýlyqtar men kitap­tarǵa endi. 1966 jyly «Meniń Ota­nym» atty sýretter toptamasy úshin Qazaq­stan komsomolynyń syılyǵy berildi.

Aıtpaqshy, sýretshiniń jaqyn týy­sy – úsh júzdiń basyn qosqan Abylaı hannyń sýretin salyp, ony 1943 jy­ly «Mıllaı Túrkis­tan» gazetinde jarııa­laǵan Má­jıt Aıtbaev.

Bul kisi 1939 jyly áskerge alynyp, batys sheka­ra­da azamattyq boryshyn ótep júr­­gende soǵys bastalyp, 1941 jy­ly tut­qynǵa túsedi. Sondaǵy Túrkistan ult­tyq birlik komıtetine múshe bolyp, «Jańa Túrkistan», «Mıllaı Túrkistan» gazet­terin shyǵarýǵa atsalysady. Asyl tekti babamyzdyń erlik jolyn zerdelegen «Han Abylaı» atty súıekti poema jazdy.

Bul shyǵarma 1943 jyly Berlınde jınaq bolyp, jaryq kórgen. Shyǵarmalaryn «Qobyzshy Qorqyt» degen búrken­shik esimmen jarııalaǵan ardaqty azamat 1945 jyly Drezdende bomba jaryqshaǵynan qaıtys bol­dy. Al Abylaı han sýretiniń kó­shirmesi 1963 jyly Nıý-Iorkten Almatyǵa retin taýyp jetkizilip, 1972 jyly ol alǵash ret Qazaq ensıklopedııasynyń 1-tomynda jarııalandy. Sonymen qatar 1993 jyly shyqqan tól teńgemizdiń júzdik kýpıýrasyna belgilendi.

Ulttyq beıneleý óneriniń asyl qazy­nasyn súbeli shyǵar­ma­larymen baıytqan Salıhıtdın aǵamyz ómirden erte ótse de, ósh­pes máńgilik izin qaldyra bildi. Búginde sańlaq sýretshiniń keskin­demelik jáne grafıktik týyndylary elimizdegi memlekettik óner mýzeılerinde saq­talyp tur.