Izraıl memleketiniń Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Gıla Gamlıel zańǵa ózgeris engizilip, alty aıdan keıin kúshine enetinin habarlaı kele: «Teri ónerkásibi – álemde mıllıondaǵan janýardyń ólimine sebepshi. Bul zulymdyq desek, artyq aıtpaımyz», degen oı aıtty.
Bul bir kúnde qabyldanǵan sheshim emes. Izraıldegi ekobelsendiler máseleni 2019 jyly kótergen-di. Jalpyhalyqtyq daýysqa salyp, azamattardyń 86 paıyzy bastamany qoldaıtyny málim boldy. Janýarlarmen durys qarym-qatynas jasaý uıymy – RETA jańa zańdy «tarıhı qadam» dep baǵalady. Onyń ókilderi bul myńdaǵan túlki, qundyz, qoıan, qoltyraýyn jáne basqa da janýarlardyń ómirin saqtap qalady deıdi.
Jalpy, janýarlardy basqa maqsatta paıdalaný – álemdi alańdatqan másele. Belsendiler áleýmettik jarnama, oı salatyn sýretter daıyndap, taratady. Bıyl «Ralfti qutqarý» qysqa metrajdy mýltfılmi kórermenge jol tartty. AQSh-tyń Janýarlardy qorǵaý qoǵamdastyǵy daıyndaǵan fılmde Ralf atty qoıan túrli zerthanalardyń ony jáne basqa da janýarlardy óz ónimderin tekserý úshin aıaýsyz qoldanatynyn, odan keıin kóptegen janýar zardap shegip nemese tipti ólip qalatynyn aıtady. Ralftiń bir kózi kórmeıdi, qulaǵy estimeıdi. «Qulaǵymda birtúrli shý bar. Meniń otbasym, ıaǵnı ata-anam men baýyrlarym osy jolda qaıtys boldy. Meniń de jolym – osy. Biz osy úshin jaralǵan sekildimiz», deıdi baıǵus qoıan.
Sol sózdi aıtyp bolǵan qoıandy adamnyń qatygez qoly úıshiginen alyp jatqanyn kóremiz. Birazdan keıin Ralf qaıta oralady. Bul joly ol kór soqyr, onyń ústine terisi kúıgen bolyp keledi.
Mýltfılm avtorlarynyń oıy kópshilikti beıjaı qaldyrmady. Áleýmettik jelilerde qyzý talqyǵa túsip, mıllıondaǵan qoldanýshy óz paraqshasynda bólisti. Sán úıleri men opa-dalap jasaýmen aınalysatyn kompanııalardy belgilep, olarǵa janýarlardy óz taýarlaryńdy tekserýge qoldanbańdar degen úndeý tastady.
Janýarlardy tájirıbede qoldaný – áýelden qalyptasqan úrdis. Adamǵa tutynýǵa usynbas buryn, ónimdi janýar arqyly synap tekseredi. Ǵylym tilimen aıtqanda, «vıvıseksııadan» jylyna 100-150 mln-ǵa jýyq janýar óledi eken. Bul naqty statıstıka emes. О́ıtkeni tájirıbege qoldanylǵan janýarlar resmı tirkelmeıdi jáne arnaıy sanaq júrgizilmeıdi. Ádette tájirıbe aıaqtalǵannan keıin janýarlardy zerthanalarda máńgilikke «uıyqtatyp tastaıdy». Olardy arnaıy zerthanalarda ósirip, baǵatyny belgili, biraq tájirıbe maqsatynda arnaıy aýlanatyn janýar túri de bolady.
Janýarǵa jaqpaǵan elementterdiń adamǵa da jaqpasy belgili. Sondyqtan muny aldyn ala bilýdiń eń ońaı joly – janýarlarda synaý. Onyń ústine, tyshqandardyń DNK-sy adam DNK-syna 98 paıyz uqsaıdy degen tujyrym olardy tájirıbe úshin taptyrmas nysanǵa aınaldyrdy. Ǵalymdar janýarlar da adamdar sııaqty dıabet, júrek aýrýlary, onkologııalyq dertke shaldyǵatynyn aıtady. Bul keı kezde dári-dármekti de synaýǵa alyp keledi.
HII ǵasyrda bastaý alǵan bul úrdiske núkte qoıý ázirge múmkin bolmaı otyr. Tarıhqa úńilsek, janýarlardy osyndaı maqsatta qoldanǵan alǵashqy ǵalym – Ibn Zýhr (Avenzoar) eken. Degenmen, qalypty jaıtqa aınalýyna HH ǵasyrdyń basynda AQSh-ta halyqtyń kóbi dáriden jappaı ýlanýy sebep bolǵan. 1937 jyly «Sýlfanılamıd elıksıri» satylymǵa shyǵyp, onyń quramyndaǵy element adam úshin qaýipti ekeni anyqtalady. Dáriden ýlanýshylar sany artqanda Federaldyq zań dári-dármekti naryqqa shyǵarmas buryn janýardan synap alý kerek degen bappen tolyǵady.
Bylaı qarasańyz, adamnyń densaýlyǵy úshin ónimdi janýardy synaýdyń ne aıyby bar? Negizgi maqsat – adamnyń saýlyǵy emes pe? Biraq «Ralf» mýltfılminde baıandalǵandaı, janýarlardyń densaýlyǵyna úlken zaqym keledi. Belsendiler olar basqa maqsatta jaratylǵanyn, adamnyń óz qajettiligi úshin janýardy olaı qınaýy adamgershilikke jatpaıtynyn aıtady. Onyń ústine qazirgideı tehnologııa, jasandy ıntellekt damyǵan zamanda ótken ǵasyrdaǵy ádis-tásilderdi qoldaný uıat deıdi.
Bir pestısıdti tirkeý úshin 50 synaq kerek bolyp shyqty. Al synaqqa qatysatyn janýarlardyń jalpy sany 12 myńnan asyp túsetin kezder bolady eken. Alternatives to Laboratory Animals jýrnalynyń zertteýine súıensek, búginde janýarlardy kosmetıkalyq ónimderdi synaýǵa Eýropanyń birqatar memleketi, Izraıl, Ońtústik Koreıa, Jańa Zelandııa, Túrkııa, Aýstralııa, Taıvan, Gvatemala, Meksıka jáne Úndistan tyıym salǵan. Jaqynda Ýkraına da osy qatarǵa qosyldy.
Humane Society International mamandary janýarlardy synaý adamı moral men etıkadan bólek, tıimsiz degen pikir aıtady. «Bul ónimniń qaýipsizdigin anyqtaýdyń tıimsiz joly. О́ıtkeni janýar aǵzasy shyn máninde adam aǵzasynan bólek. Mysaly, hımıkattardy tekserý úshin tyshqan men qoıandardy qoldanady. Alaıda olardyń terisi jaǵylǵan dúnıeni adam terisine qaraǵanda tez sińiredi. Sol sııaqty júıke, júrek-qan tamyr júıesi men reprodýksııasy da alýan», deıdi sarapshylar.
Olardyń paıymdaýynsha, janýarda esh reaksııa bermegen ónim adam úshin qaýipti bola alady. Onyń ústine, synaq qysqa merzimdi ǵana qamtıdy. Al tis pastasy, sýsabyn sııaqty uzaq qoldanylatyn ónimderdiń ýaqyt óte qandaı áser bereri beımálim bolyp qalmaq.
Ekoqaýymdastyqtar janýarlardy synaqtan ótkizý qymbat ekenin habarlady. Oǵan qosa, ýaqyttyń jaýy eken. Mysaly, AQSh-ta pestısıdti synaqtan ótkizý úshin ǵalymdarǵa 10 jyl men 3 mln AQSh dollary qajet bolǵan. Qurban bolǵan janýarlar sanyn aıtpasaq ta túsinikti.
О́tinish pen talap aıtyldy, al endi oǵan tóte jol bar ma? Daýnıng lordynyń qory, Janýarlarǵa balama zertteý qory men birqatar kosmetıka óndiretin kompanııa ónimdi synaýdyń jańa jolyn áldeqashan taýyp qoıǵan. Álbette, álemge usynatyn ortaq sheshim joq. Ǵalymdar bul jolda túrli zertteýler júrgizip jatyr. Balama joldy ǵylymı ınstıtýt maquldap, ǵalymdar rastaýy kerek. Al bul da uzaq ýaqyt pen qyrýar qarjyny talap etedi.
Búginde jasýsha arqyly zertteý keńinen qoldanylyp júr. Ol úshin adam boıynan jasýsha alynyp, ony arnaıy qurylǵylarda «ósiredi», nátıjesinde tamyr ne teri sııaqty qajet zatyn alady. Bul kosmetıkalyq zattardy, dári-dármekti synaýǵa múmkindik beredi.
Tehnologııalar arqyly ónimniń adamǵa áserin aldyn ala boljaý da tájirıbege engen. Al eń qyzyǵy – synaqtan ótýge adamdardyń ózderi de kelisip jatatyn kórinedi. Iаǵnı kompanııalar ónimin synaýǵa nıetti ekenin habarlaıdy, erikti óz kelisimimen ónimdi tutynyp, qoldanyp, nátıjesin bólisedi.
Qalaı bolǵanda da álem buǵan nazar aýdardy. Ekologııanyń tutastyǵy úshin janýarlarǵa da zııan kelmeýi kerektigi ashyq aıtylýda. Qazaqstanda birqatar ekoqaýymdastyq tirkelgen. Alaıda el Úkimeti bul máselege áli nazar aýdarǵan joq.
