Qýanaı hazirettiń asasy qalaı tabyldy?

Qýanaı haziret degen kim?

Qýanaı haziret jaıly jazǵan tarıhshylardyń biri – jazýshy, ólketanýshy Qaıyrjan Hasanov. О́ńirimizde shyǵatyn Dana.kaz jýrnalynyń 2020 jyldyń 21 jeltoqsanynda jaryq kórgen №50 sanynda Qaıyrjan Hasanovtyń «Qaratóbe – ónerli ólke», «Qa­ratóbe. Alashorda sıezi», «Hazi­ret Qurbanǵalı», «Tólegen Iman­ǵazıev» atty eńbekteriniń negizinde daıyndalǵan «Qýanaı haziret» atty maqala jarııalandy. Qýanaı haziret kim degen saýalǵa osy maqalada tolyq jaýap bar.

«Jympıtydaǵy Batys Alashor­danyń dinı basshysy Qýanaı Qosdáýletov kim? Qýanaı Qosdáý­letov – 1859 jyly Oral okrýgi, Jympıty ýezi №8 aýylda (Qosoba) orta sharýasy bar otbasynda dú­nıege kelgen. Rýy – baıbaqty, tú­kish. Ákesi Qosdáýlet baı boldy degenniń ózinde jeke malyn 20 bas iri qaradan artyq ustamapty. 1929 jyly 29 qańtarda tergeýshige bergen jaýabynda aıtylǵandaı, Qýanaıda 1917 jyly 40-50 shamaly iri qara bolǵan. 1928 jyly 28 tamyzdaǵy QazSIK-tiń dekreti aldynda jekemenshiginde 93 qoıy, 11 jylqysy, 16 iri qarasy, 2 túıe­si bolǵandyqtan, mal-múlki tárkilengen. Osy kezde onyń eki qystaýy, eki qatyny bolǵan. Eki kıiz úıin báıbishesi men toqaly paıdalanǵan. Baı retinde, Qýanaı Jetisý jaqqa jer aýdarylǵan.

Qýanaıdyń bilimi qandaı desek, bala kezinde ákesi Qosdáýletten sabaq alǵan. Dinı kitaptar men Quran oqıtyn dárejege jetkende, aýyl moldasynan bilimin júıeli túrde jalǵastyryp otyrǵan. Odan soń Oral qalasyndaǵy Ǵabra­faqov degen halfeden oqýyn jetil­dirgennen keıin ári qaraı Áli halfeniń kýrsynda bolady. Keıin Buqarada medresede oqı­dy. 10 jyldaı ómirin dinı oqýǵa arnaıdy. 25 jasqa tolǵan soń, moldalyq jolǵa túsedi. 20-25 jas aralyǵynda qazaq balalaryn aqy alyp oqytady. Keıin ony óziniń kindik qany tamǵan №8 aýyl Qoso­badaǵy meshitke ımam etip saılaıdy.

1914 jyldan bastap 3 jyl qa­tarynan Mádına men Mekkege qajylyqqa barady. Ystanbuldaǵy «Aıa-Sofııa» meshitinde ımam halfe bolady. 1928 jyly Ýfadaǵy SDÝM-nyń uıǵarymy boıynsha, onyń Jympıtydaǵy ókili bolyp saılanady», dep jazady Qaıyrjan Hasanov.

О́lketanýshy, jýrnalıst, «Ege­men Qazaqstan» gazetiniń Batys Qazaqstan oblysyndaǵy menshikti tilshisi Qazbek Quttymuratuly haziret Ystanbulǵa Mekkege saparynda barǵan bolýy kerek deıdi.

Qýanaıdyń esimin Sáken Seı­fýllınniń «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynan da kezdestiremiz.

Allasyna qulshylyq, Ala­shyna qyzmet qylǵan Qýanaı 1937 jyly ulymen birge atyldy.

Asataıaq qalaı tabyldy?

Týǵan jeri bolǵandyqtan ári sanaly ǵumyry ótkendikten Jym­pıtyda Qýanaıdyń izi qalmaýy múmkin emes. Ol – ańyzdaǵy keıip­ker emes, kúni keshe ómir súrgen tulǵa. Sondyqtan izi túgili, kózi de qalýy yqtımal.

Osyndaı úmitpen júrgende «Qýanaı hazirettiń asasy saqta­lypty. Jádiger Jympıtyda S.Seı­fýllın kóshesinde turatyn Má­dına Hasanova apamyzdyń qolyn­da kórinedi» degendi estip, alyp-ushtyq.

Mádına apamyzdyń anasy Aıman Kóbenǵalıqyzy Dat­tyń Adam­baıynan taraǵan. О́zi sóz ustaǵan, shejire kisi bolyp­ty. Aıman shesheıdiń ákesi Kóben­ǵalıdiń Kenjeǵalı degen inisi bolǵan eken. Sol Kenjeǵalıdan týǵan Ǵabdelqudes bes paryzyn túgendep, Quran ashyp, sha­rıǵat jolymen júripti. Ol keıin Jympıtyǵa Qudys molda retinde belgili bolǵan. Qudys molda ómi­rinde Qýanaımen birneshe ret kezdesken. Onymen júzdesý úshin túr­mege de kirgen. Qýanaı da ony shá­kirt dep jaqyn tartqanǵa uq­saı­dy. Toqeteri, sondaı kez­de­sý­lerdiń birinde Qýanaı hazi­ret Qu­dys moldaǵa asataıaǵyn amanat­taǵan:

– Asa týraly bala kúnim­de estidim. Maısara Habıbolla­qy­zynyń sabaǵy bastalaıyn dep jat­qan. Medbıke kelip, ekpe salady degen áńgime kelip jetti kabınetimizge. Balamyz ǵoı, ıneden qorqamyz. Sabaqtan qashyp, Qudys atanyń úıine keldim. Kereýettiń ústine shyǵyp oınap júrgenimde qatty nársege aıaǵym tıdi. Ustap qaradym, kórpeniń astaryna uzyn birdeńe tigilip, jasyrylypty.

– Mynaý ne ata? – dep suradym.

– Oıbaı, bul taıaq. Tıme, bylaı tús! – dep qart meni kereýettiń ústinen túsirip jiberdi.

Arada ýaqyttar ótti. Qupııa taıaq oıdan ketpedi. Bir kúni baryp, Qudys atadan ony nege jasyryp júrgenin suradym:

– Bul – Qýanaı hazirettiń asasy. Haziretpen aralasqan, tipti amandasqan adamdar qýdalandy, atyldy. Al maǵan onyń taıaǵyn saqtaý buıyrdy. Ár kúnim terezege qarap, «NKVD meni qasha alyp ketedi eken?!» degen alańmen ótti.

– Haziretti qashan kórdiń? – degen suraq qoıdym bir kúni.

– Qýanaı tutqyndalypty. Jym­pıtyǵa alyp keledi degen habar tarady. El ishindegi bilimdi, oqyǵan azamatynyń qolyna kisen salǵan qandy júıeniń kesapatyna qarsy halyqtyń jasaıtyn amaly bolmady. Degenmen, el qoldan keler qurmetimiz dep, hazirettiń jolyn tospaq boldy.

Alystan qara kórindi. Jaqyn­daǵan saıyn sulbalary anyǵyraq bola bastady. Ortada iri, uzyn adam kele jatyr. Jan-jaǵynan vıntovka asynǵan ásker qorshaǵan. Ortadaǵysy – jaryqtyq Qýanaı haziret eken. Alyp tulǵaly. Áskerılerdiń ózi ıyǵynan keledi-aý, áıteýir janynda shubyrǵan balapandaı kórinedi.

Jendetter jetektegen haziret ja­nymyzǵa taıady. Eki qolyn artyna qaıyryp, kisen salǵan. Ústindegi jeıdesiniń jaǵasy ǵana qalypty. Qos óńiri órim-órim. Arqasynyń kóretin jeri joq. Dúre tilip tastaǵan. Qany shyǵyp tur. Soǵan qaramastan, eńsesi tik, mańǵaz basyp keledi. Qýanaıyn kózimen kórgen halyq qaýmalaı jóneldi. Biri sózimen kúsh berip, biri nanyn, biri sýyn usynyp álek.

Osy qaýymnyń arasynda men de boldym, dep aıtypty Qudys molda.

Túrmedegi júzdesý

Qýanaı – Allaǵa taǵat qylǵan, qulshylyǵyna qushyqty adam bolǵan. Uryp-soǵyp, túrmeniń túbine tyqqanda da ol Allaǵa degen mahabbatynan aınymaǵan. Namaz ýaqyty bolǵanda abaqtydan erkin shyǵyp, meshitke ketip qa­la beredi eken. Namazyn oqyp bol­­ǵannan keıin túrmege qaıta oralatyn kórinedi. Kúzetshiler onyń qulyptaýly temir esikterdi qalaı ashqanyn, qalaı shyǵyp ketkenin bilmeı dal bolady. Oqıǵa qaıtalana bergesin, kúzetshiler haziretke qol da kótergen. Amaly quryǵan bireý:

– Shyqqan ekensiz. Mazaq qyl­ǵandaı qaıta kelgenińiz ne? Ne­ge qashyp ketpeısiz? – dep suraı­dy.

Haziret:

– Meniń qylmysym joq, kinám joq. Nege qashamyn? Túbi ádilet jeńedi, degen kórinedi.

Qudys molda as-aýqatyn alyp, Qýanaıǵa jolyqpaq nıetpen túrmege birneshe ret barady. Biraq betpe-bet jolyǵa almaıdy. Túrme qabyrǵasynda olar tek bir ret júzdesip, tildesedi.

– Sen maǵan alańdama. Zaman­nyń jaıy qıyndady. Bizge de aqyrǵy sát taıap keledi. Meni tanıtyn, kezdesken, amandasqan adam­nyń bári nazarǵa alynyp jatyr. Tizimge sen de iligipsiń. Aýyldan 30 úı ish jaqqa júreıin dep otyr. Sen sol kóshke ilesip, birge ket! Barǵannan keıin de, ajyramaı, eldiń qazaqtarynyń qasynda bol! Amanat! – depti. Bul haziret pen Qudystyń sońǵy kezdesýi edi.

Kózildirik kimdiki eken?

Amal meıramy kúni aýyl­dyń aq­saqaly, aqyn Esen Baı­muham­be­tov­ke sálem berýge barǵan Mádına Ha­sanova apamyzǵa Esen qart:

– Qýanaı hazirettiń aty atala bastady. Ony joqtaýshylar da kóbeıdi. О́zi aıtqan ádildiktiń tańy týdy. Qudys moldanyń úıinde haziretten eshteńe qalǵan joq pa eken? Bolsa, jaryqqa shyǵaratyn ýaqyt keldi, degen aqyl aıtady. Sol kezde apamyzdyń esine qupııa taıaq túsedi.

Qýanaı hazirettiń asasy osy kúnge deıin Qudys moldanyń uly Oraz aǵamyzdyń úıinde saqtalyp kelgen. Moldanyń uly Oraz aǵa­myz­dyń ákeniń amanatyna berik bolǵany sonshalyq, úıinde baǵaly tarıhı jádigerdiń bar ekeni jaıly jan balasyna tis jarmaǵan. Urpaqtarynyń qolynda Qudys moldanyń neke týraly kýáligi bar eken. Ol jerde «Kenjegalıev Ký­dýs­tyń» 1898 jyly týǵany jazyl­ǵan. Qart 1990 jyly dúnıe sa­lypty.

Asataıaqty qolymyzǵa alyp, ustap kórdik. Hazirettiń uzyn kisi bolǵany ras eken. Taıaqtyń uzyn­­dyǵy – 140 sm. Bizdiń boıymyz – 184 sm. О́zimizdi boıy uzyn adam­dardyń qataryna qosyp júrmiz. Al taıaqtyń tutqasynyń ózi keýdemizden keledi. 140 sm asany tutqasynan, emin-erkin, qoldy 90 gradýsqa jazǵan kúıde ustaý úshin adamnyń boıy kem degende 2 metr bolýy kerek.

Asanyń qandaı aǵashtan jasal­ǵanyn bile almadyq. Áıteýir, bu­taǵy joq qyzyl aǵash. Ortasynan temir shybyq ótkizipti. Tutqa ja­ǵyn ustaýǵa yńǵaıly bolýy úshin aq matamen baılaǵan. Ushyn jezben qaptapty. Asa ustaǵan saıyn serpilip, solqyldap tur.

Bul asataıaq qaıda barmady eken? Bálkim, Jympıtydaǵy eski meshittiń ishine osy asasymen kirip shyqty ma? Qaratóbedegi Alash sıezinde Qýanaı osy taıaǵyna súıenip, Jahanshanyń Osman halıfanyń júreginiń qany tamǵan samarqandyq Kýfa Qurandy qalaı qaıtarǵany týraly jalyndy sózin tyńdap otyrdy ma?

Oraz aǵamyzdyń úıinde Qudys moldanyń birqatar qoljazbasy, ózi ómirlik serik etken Quran kita­by bar. Quran men qaǵazdar oralǵan mata da kóneniń kózine uq­saıdy. Al solarmen birge jat­qan eski kózildirik bizdi taǵy da san oıǵa batyrdy. Biz mundaı kózil­dirikti Alash qaıratkerleri Ha­lel Dosmuhameduly men Dáý­le­t­shah Kú­sepqalıevtiń sýre­tinen kór­gen­biz. Bir qyzyǵy, Qudys mol­da­nyń janar oty jaqsy bolǵan, kópke deıin kózildirik kımegen. Sonda, bul kózáınek kimdiki boldy eken? Qýanaı hazirettiki emes pe eken?

Baýyrjan ShIRMEDINULY

Batys Qazaqstan oblysy