Áldebir soldattyń áldebir myltyǵynyń shatasyp basylǵan shúrippesi emes, túgel adamzatty shyrt uıqysynan túngi tórtte julqyp oıatqan, maqsatty túrde atylǵan sol oq tynyshtyqty tilip ushty. Ol oq dál sol sátte eshkimdi opat qylmaǵan shyǵar, biraq keıin mıllıondaǵan taǵdyrdy qaraýylǵa ilgen qaraqshy barlyq oqtyń bastaýshysy sol qorǵasyn bolatyn...
Biz kóbine sum soǵystyń bastalǵandyǵyn Iýrıı Levıtannyń radıolardan kúrkireı shyqqan, sondaı zildi, sondaı qaraly, sondaı sýyq daýysymen eske alyp jatamyz. Alaıda dúnıe júzin alasapyran kúıge salǵan, qanshama jazyqsyz jandy jer jastandyrǵan, qanshama otbasynyń shańyraǵyn oırandap ortasyna túsirgen, talaı bozdaqty maıdan dalasynda mert qylǵan, san myńdaǵan jetim men jesirdi óksitken alǵashqy daýys álgi oqtyń oqys atylǵan ashy daýysy bolatyn.
Sol kezdegi Keńes Odaǵynyń batys shekarasyna qaraı baǵyttalyp ushqan sol oq álemdi bir-aq sátte asty-ústine tóńkerdi. Adamdy adamǵa dushpan etti, meıirim men qatygezdikti adamzat júreginde arpalystyrdy. Sol sátten bastaý alǵan baqandaı tórt jyl mıllıondaǵan kerzi etikterdi qan jaldatty, qarǵys atqan qaraly 1845 kún mıllıondaǵan oramaldyń ushyn kóz jasyna shylady...
Derekkózderge súıensek, sol Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵan kúnin qosa eseptegende jer betindegi 26-aq kún soǵyssyz ótipti. Iаǵnı adamzat tarıhynyń qalǵan paraqtarynyń bári tek bir-birine myltyq kezenýinen ǵana turatyn qaıǵyly oqıǵalardan quralady.
Árıne, jamandyqty atymen atap, ony kóp eske salǵan durys emes. Alaıda sol qandy qyrǵynda sheıit bolǵan, urpaǵynyń azattyǵy úshin qar jamylyp, muz jastanǵan ata-babalarymyzdyń arýaǵy aldynda bul kúndi bolashaq urpaq eshqashan jadynan óshirmeýi kerek.
Kez kelgen aýyldyń qaq ortasynda aq mármárǵa qashalyp jazylǵan dańq taqtasy bar. Mańdaıshasyna «Eshkim de, eshqashan da umytylmaıdy» dep jazylǵan sol tarıh taqtasynda árqaısymyzdyń jaqynymyz jazýly. Biz sol maıdangerdiń órshil rýhtarynan jaralǵan urpaqpyz.
Bizdiń moıynymyzdaǵy júk tipti aýyr bolýǵa tıis. Sebebi keleshek urpaq sol ákelerimiz ben analarymyz ornatyp ketken tynyshtyqty, alyp bergen azattyqty kúzetýde eshqashan qalǵýymyzǵa jol joq. Jıyrma ekinshi maýsymdy biz osy turǵydan da tilge kóp tıek ete beretin shyǵarmyz.
Jalpy, búginde álemdi aýzyna qaratyp otyrǵan Japonııa mektep baǵdarlamasynan Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń tarıhy bar, ózderi basynan ótkergen basqa soǵystar bar, jalpy qan-maıdan týraly túgelge jýyq derekti alyp tastaǵan. Olardyń oıynsha japon halqy jasaǵan ozbyrlyq, adamzatqa keltirilgen zardap týraly jańa urpaq bilmeýge tıis. Árıne, pikir áralýan. Biraq balany meıirimdilikke, baýyrmaldyqqa, beıbitshilikke tárbıeleý úshin oǵan tek jyly-jumsaq, qyzyldy-jasyldy qyzyq áńgime aıta berý qanshalyqty oryndy? Ashy dári ǵana ajalǵa qorǵan, aqıqat aıtylýymen ǵana baǵaly.
Biz qarǵys atqan qyryq birdiń qos ekisin osy turǵydan jyl saıyn aıtýymyz kerek.
Al endi Otan soǵysy tarıhyn zerdelegende halyq aldymen aqyn-jazýshylaryna júginetini belgili. Sum soǵysty kim qalaı jyrlady degende kóz aldymyzǵa biz eki aqyndy eriksiz keltirer edik.
Onyń biri – «Batystyń bulty qantalap, baqasqan jaý antalap» dep bastap qan-maıdandy qyzyl órttiń ishinde júrip jyrlaǵan qazaqtyń daýylpaz aqynyn Qasym Amanjolov edi. Soǵystyń tutas kartınasyn qanyn sorǵalatyp aq qaǵazǵa aıǵyzdaı jazǵan shaıyr jyrlary arqyly biz osynaý oırandy kózimizben kórmesek te jan-dúnıemizben jaqyn sezindik.
Qosh bol dosym, jaqynym,
Ýaqyt tyǵyz, sóz qysqa.
Ketip bara jatyrmyn,
Surapyl bir soǵysqa,
– dep bastalatyn aqyn óleńderi osynaý dúnıejúzilik qyrǵyndaǵy qan men jasqa aralas kitap bolyp qattaldy...
«Kelemin qaıtyp, óleńimdi aıtyp» deıdi jaýynger jazýshy... «Kúrkirep kúndeı ótti ǵoı soǵys» deıdi kók naızasy kúmis aıǵa shaǵylǵan shaıyr!.. «Ústinde sur shıneli, aqsańdaı basyp» eline jeńis týyn kóterip kirdi klassık.
Al endi sol soǵystyń sýretin dál beınelegen ekinshi shaıyr retinde biz erke bulan Qasymnyń jan joldasy, klassık Syrbaı Máýlenovti ataımyz.
Árıne, qazaqta ǵajap aqyndar jeterlik.
Degenmen:
Jaýtańdap qarap dala tur,
Kóz jasyn súrtip
jańa bir.
Habarsyz ulyn suraýǵa
Jolyńdy tosyp ana júr.
Qansha úıdiń urlap adamyn,
Qansha úıde sónip qaldy
ottar
Kórdiń be ulyn ananyń,
Soǵystan qaıtqan
soldattar,
– dep jan dúnıeńdi jaýrata jyrlaǵan, saı-súıegińdi syrqyrata jazǵan Syraǵań eken!..
Aýyr da qasiretti kezeńdi qaǵazǵa dálme-dál túsirý úshin aqyn júregine qanshalyqty qýat qajet? Jalpy, bul aqyndar eshqashan soǵysty jyrladyq dep oılamaǵan bolýy kerek. Olar ómirdi jyrlady. Al endi ómirdiń eshqashan qyzyldy-jazyldy qyzǵaldaqtarǵa toly bola bermeıtini belgili.
Biz kúndeı kúrkirep ótken soǵysty umytpaımyz!
Biz beıbitshilik saltanat qurǵan tynysh aspanymyzdy eshqandaı bulttyń torlamaýyn tileımiz!
Bul kúndi biz osylaı eske alamyz...
