«Altyn Orda: órkenıetter toǵysynda»

Uly dalanyń ejelgi dáýirden bastap qazirge deıingi tarıhyn zertteýdi jalǵastyrýǵa Pre­zı­dent Q.Toqaev «Táýel­sizdik bá­ri­nen qymbat» baǵdar­la­ma­lyq ma­­qa­­lasynda asa mán bergen bo­la­tyn. Osy maqsatty jú­zege asy­rý úshin Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa ıns­tıtýtynda «Qazaqstan tarıhy ejelgi dáýirden búgingi kúnge de­ıin» 7 tomdyq irgeli ǵylymı eńbekti ázirleýde. Osy oraıda ınstıtýt dırektory Zııabek Qa­byldınov ózderiniń bas­tamasymen qolǵa alynǵan akademııalyq eńbektiń daıyndalý barysyna toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha, akademııalyq jınaqtyń úshinshi tomy Altyn Orda dáýirimen baı­lanysty. «Sonymen birge she­teldik aýdıtorııaǵa arnap Qazaq­stannyń qysqasha tarıhyn jazý jumysy qolǵa alynýda. Bul eń­bekte de Altyn Ordanyń tarı­hy qajetti deńgeıde kórsetile­di. Zııabek Qabyldı­nov atap ót­kendeı, búginde Qa­zaq­­stan – post­keńestik elderde Al­tyn Or­da­nyń egemendigin jal­ǵas­tyrǵan bir­den-bir egemendi el. Son­dyq­tan da Qazaqstan basqa da túrki ha­lyqtarynyń qatarynda osy mem­lekettik qurylymnyń mu­­ra­geri bolyp sanalady.

Tarıh taqyrybyn tolǵaǵan jıyndy júrgizgen Ál-Farabı atyn­­daǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sıte­ti Áleýmettik damý jónin­de­gi pro­rek­tordyń mindetin atqarý­shy Álııa Masalımova qarar qa­byl­­danyp, ǵalymdar kótergen má­­se­leler aldaǵy ýaqytta da keń kó­­lem­de talqylanatyndyǵyn jet­kizdi.

Altyn Orda dáýirindegi tarıhı kezeńderdi óz zertteýleri negizinde túsindirip ótken UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory Bolat Kómekov «Deshti Qypshaq jáne Altyn Orda» taqyrybynda baıandama jasady. Tarıhshynyń aıtýynsha, osy atalǵan máseleniń birqatar ereksheligine kóńil bólinbeı qa­lýda. Akademık osy oraıda dala órkenıetinde kóne ǵasyr, orta dáýirde tórt alyp ımperııanyń paıda bolý tarıhyna toqtalyp ótti. Uly dala sheńberinde paı­da bolǵan ǵundardyń, kóktúrik­terdiń, qypshaqtardyń jáne de Eýrazııa qurlyǵyndaǵy Shyń­ǵyshan ımperııasynyń mańy­zyn ashyp kórsetti. Bolat Kómekov óz sózinde Joshy han ulysy­nyń mańyzyn, rólin anyqtaý úshin Shyń­ǵyshan­ǵa deıin tarıhymyzdy, qandaı jaǵdaıda bolǵandyǵy men qandaı úrdisterden ótip, nemen aıaqtal­dy degen máselege zer salý qajet», dedi. Osy oraıda Joshy ulysyn dınamıka retinde qarastyrýdy usynǵan tarıhshy eki ǵasyrda kóptegen ózgeristiń oryn al­­ǵan­dyǵyn nazarǵa alyp, tarıhı úderis­ter­diń júzege asý barysyndaǵy ke­zeń­derge toqtalý qajettigi men derekterdi ári qa­­raı zertteý isinde Altyn Orda tarıhyn jete biletin mamandar qajet, dep atap ótti.

«Tuńǵysh Prezıdent – El­basynyń tapsyrmasymen ult­tyq tarıh salasyndaǵy zertteý­ler­di keńeıtý men tereńdetý jó­nindegi sharalardy júzege asyrý maqsatynda arnaıy komıssııa qurylyp, álemniń kóptegen elinen 30 myńǵa jýyq de­rekter jınaldy. Sol kezde Altyn Ordanyń 750 jyldyǵy nazarymyzǵa ilingen bolatyn. Keńestik kezeńde baǵzydaǵy tarıhymyzdy aıta almaı keldik. Osy oraıda úsh myń jyldyqqa qaraı tereńdeıtin tarıhymyzdy ózimiz zertteı alatyn, úlgi bolatyn kezeńge keldik. Al Altyn Orda arǵy tarıhymyzǵa sáýle túsiretin kezeń» dep atap ótken Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektorynyń keńes­shisi О́tegen Oralbaev endigi kezekte tarıhshylardyń aldynda qaıratkerlik hám ǵy­lymı paryz turǵandyǵyn eske saldy.

Altyn Orda dáýirindegi áde­bıet pen din taqyrybyna baıandama jasaǵan tarıh ǵylymdary­nyń doktory, professor Iýlaı Shamıloǵly folklor, Islam órkenıeti, parsy tilindegi eń­bek­­ter barysyna toqtalyp ótse, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory Madııar Eleýov «Syr boıyndaǵy Altyn Orda es­kert­kishteri» taqyrybyna qa­tys­ty derektermen bólisti. Syr­dyń boıyndaǵy Kerderi, Asa­nas kesenesi, Ińkárdárııa bo­ıyn­daǵy Syrlytam, Uıǵaraq qo­nysy, Myńshoqy qalasynyń ta­rıhy ári osy aýmaqtan ta­byl­­ǵan jádigerler aımaqtyń ar­heologııalyq mańyzyn asha tú­se­di. Al osynaý tarıhı eskert­kish­ter­ge memlekettik turǵydan kóńil bó­lip, týrızm baǵytynda damytý – ýaqyt talaby.

«Toqtamys jáne alyptar shaı­­qasy» taqyrybynda baıan­da­ma jasaǵan Talas Omar­bekov Toq­tamys hanǵa erekshe nazar aýda­rýdyń sebepterine toqtaldy. Negizinde «Altyn Or­­danyń mu­ra­geri kim?» degen su­raqqa jaýap izdegende Toqta­mys­tyń zamany bizdiń qazaqtyń tarıhy ekenine nazar aýdarý qajet. Toqtamys jáne onyń aldynda Urys hannan beri qaraıǵy kezeń qazaq tarıhy­nyń dáýiri bolyp taby­lady», ­dep atap ótti tarıhshy. Osy tusta Joshy ulysyn da qazaq tarıhymen baılanys­tyrý máselesi boı kórsetedi. Biraq Joshy ulysynan keıingi onyń urpaǵy Batý jáne onyń urpaqtarynyń qazaq dalasyna tikeleı qatysy joq. Hannyń urpaqtary Altyn Ordany ustap tura almaı tarap ketti. Sondyq­tan da Talas Omarbekovtiń aıtýynsha, Batýdyń kezeńi bizdiń tarıhymyzdan tysqary jatyr. Osy oraıda tarıhshy qazaq tarıhyna qatysty derekterdi ekshegende sheteldik, ásirese orys zertteýshileriniń derekterine syn kózben qaraý qajettigin al­ǵa tartty. О́ıtkeni orys tarıh­shylarynyń eńbekterinde Toq­tamys hanǵa qatysty jaǵymdy derekter kezdespeıdi. Ol Ámir Temirge qarsy 400 myń qol jınasa, Shyńǵyshannyń ózi qazaq jerine 250 myń ǵa­na áskerimen kirgen. Toqtamys Altyn Ordany on jeti jyl bılegen. Onyń úlken jumysy ózine deıingi kezeńde jıyrma bes jylǵa sozylǵan taqqa talasý úrdisin toqtatyp, Kúliktegi (Kýlıkov) shaı­qasta Mamaıdy óltirdi. Osy tarıhı derekterdi durys saralap zerttemesek, Altyn Orda tarıhy bos tarıh bolyp qalady», dep atap ótti Talas Omarbekov.

Tarıh taqyrybyn qozǵaǵan alqaly jıyn ári qaraı da maz­mundy zertteýlermen jal­ǵa­syn tapty. Konferensııa qatysý­shy­lary arheologııalyq zertteýler, sonyń ishinde Joshy ulysy­nyń, Noǵaı Ordasy men Qazaq han­dyǵynyń rý­hanı astanasy bol­ǵan Saraıshyq qala­syna jáne qazirgi ýaqytta qazba jumys­ta­ry júrgizilip jatqan Syr boıyn­da­ǵy iri saýda jáne qolóner ortaly­ǵy bol­ǵan Qyshqalaǵa, sony­men birge Altyn Ordadaǵy turmys­tyq ahýal, Eýrazııa qur­­ly­ǵyn­da­ǵy saıası, mádenı jáne áleý­met­tik ta­rıhty zertteýdiń zamanaýı­ qyr­­laryna zer salyp, arnaıy qarar qabyldady.

ALMATY