Jazýshylyq ǵadetter: sáýle men kóleńke

Keıde olardy osy tosyn minezderi úshin, tańǵalarlyq ádetteri úshin jaqsy kóredi. Keıde túsinbeı, shorshyp túsedi. Al birde ádebıetke qubylys bolyp engen klassıkterdiń ár áreketi men túr-tulǵa, kıim kıisine japa-tarmaǵaı elik­teıdi (tipti jazýyna eliktep, óz darynyn joǵal­typ alǵandar qanshama?!)

Jaqsy shyǵarmanyń arǵy jaǵynda árqashan jan dúnıesi bileý-bileý avtor bar. Qalamgerdiń aınalasynda da qoǵam nazar aýdararlyq dúnıe kóp. Iаǵnı jazýshynyń shyǵarmasy men ómirin bólip qaraı almaımyz: biriniń sáýlesi men kóleń­kesi ekinshisine túsip turatyndaı.

Nabokovtyq tásilder

Áıgili «Lolıtanyń» avtory shyǵarmaǵa kiri­serdegi túıdek-túıdek oılaryn shaǵyn kartoch­kalyq qaǵazǵa jazady eken. Bulaı jazý oǵan túrli shtrıhtardy sıýjettik retsiz óz qalaýynsha oryndaryn aýystyryp qoldanýǵa yńǵaıly bolǵan. Máselen, Nabokov «Ada» romanyn jazyp shyǵýǵa 2 000 kartochka jumsaǵan. Sondaı-aq ol jastyq astyna ylǵı paraqtar qoıyp qoıady. Iаǵnı aıaqasty kelgen oılaryn túrte salý úshin. Baıqaýymyzsha, Nabokov óz oıyna árqashan saq bolǵan tárizdi. Bul avtordyń jazýǵa degen yjdaǵatyn da kórsetedi.

«Jatypjazar» Djoıs

Djeıms Djoıs ishpen jatyp jazǵandy unat­qan. Ol úlken kók qaryndashyn alyp, ústine aq kóılegin kıedi eken. Onyń bul ǵadetin birtúrli deýge de bolmas, sirá. Sebebi qalamger alystan nashar kóretin bolǵan. Sondyqtan tolyq kók qaryndashy jazǵanyn anyq kórsetse, aq kóılegi qaǵazǵa kóbirek jaryq túsiredi dep sengen. Iá, jazý úshin hám jazǵanyń jaqsy shyǵý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýǵa bolady.

Qulyptanǵan Gıýgo

Vıktor Gıýgo bastaǵan shyǵarmasyn ýaqytynda aıaqtaý úshin óz-ózin aıamaǵan jáne óz sózin ózine tyńdata alǵan. Ol «Parıj Qudaı ana soboryn» 1830 jyldyń jazynda bastap, 1831 jyldyń aqpanynda támamdaǵan. Jazýshy mundaı nátıjege jetý úshin bir bótelke sııa satyp alyp, ózin bólmesine qamap qoıǵan. Jaraısyń, Gıýgo!

Keıde oılaısyń: osy ýaqytqa deıin qanshama talantty jazýshy jalqaýlyǵynan, ıakı ózin ózi tárbıeleı almaýynan, ózin jazýǵa otyrǵyza almaýynan ádebıetten joǵalyp ketti eken?.. Nemese óz deńgeıine jete almaı, qatardaǵy ortaqol avtorlardyń biri bolyp júrdi eken?..

Alma – shabyt shaqyrady

Nemis aqyny Frıdrıh Shıllerdiń bul ǵadetin, shynynda birtúrli desek bolatyndaı. Ol almany ústel tartpasyna shirisin dep ádeıi salyp qoıady eken. О́ıtkeni oǵan shirigen almanyń ıisi unaǵan. Tipti sodan shabyt alypty.

P.S.: Meıli, ózi bilsin. Eń bastysy, buzylǵan almany jemese boldy. Densaýlyǵyna zııan kelse, óleńdi kim jazar edi?..

Túrli-tústi Dıýma

Aleksandr Dıýmanyń qyzyq qylyǵy ártúrli tústerge baılanysty bolypty. Ol kórkem shyǵar­masyn jazýǵa kók tústi qaǵazdy qoldanypty. Al poezııany sary qaǵazǵa, maqalalaryn qyzǵylt qaǵazǵa ǵana jazypty. Avtor tańdaǵan bul túster­diń syry nede dep oılaısyz?

Taǵy da Hemıngýeı

Biz osyǵan deıin Hem aǵaıdyń túrli qyrlary men ǵadetterin jıyp-terip jazǵandaı bolǵanbyz. Alaıda talantty adamdardyń tańǵalarlyq is-áreketteri taýsylmaıdy eken. Álqıssa.

Sonymen Hemıngýeıdiń aıtýynsha, ol kúnine 500 sóz jazyp jattyǵady eken. Bul jumysymen kóbinese tańerteńnen túske deıin ǵana aınalysypty. Jazýshy Fısdjeraldqa jazǵan hatynda túkke turmaıtyn 91 bettik jazýdan bir bet shedevr shyǵady deıdi. Baıqap kórý kerek eken...

Kofe quıyńyz...

Onore de Balzak kofege tym qumar jandar­dyń biri boldy. Jazýshylyq kúıge túsý úshin de kofe ishetin. Tipti kúnine 50 kesege deıin ishken sát­teri bolypty. Zertteýshilerdiń sózinshe, Bal­zak «Adam­zattyq komedııa» shyǵarmasyn jazý kezinde múldem uıyqtamaǵan. Árıne bul kóp ishken kofeniń áseri.

Odan bólek Volter de kofeqorlyǵymen ataq­ty. Ol kúnine 40 kese kofe taýysqan.

О́lgender qaıtyp kelmeıdi

Artýr Konan Doıldyń keıipkerleri aqyl-esi saý, sanaly azamattar bolsa da, ózin olaı dep aıta almaımyz. Birinshi dúnıejúzilik so­ǵys jyl­darynda ulynyń óliminen soń jazý­shy spı­rı­tızmmen aýyryp, qaıtys bolǵan adam­dar­men sóılese bastapty. Sondaı-aq dosy Garrı Gýdınıdiń magııalyq qasıetteri bar dep sendi­ripti. Al Gýdını bul «sandyraqty», árıne joqqa shyǵarǵan.

Jattyǵý jazýǵa da serik

Eger bir sát shyǵarmashylyq toqyraýǵa ushy­rap, mıyńyz ashysa, birneshe mınýt aıaǵyńyzdy kókke kóterip, tura turyńyz. Bul bizdiń emes, amerıkan jazýshysy Den Braýnnyń aqyl-ke­ńesi. Onyń aıtýynsha, mundaı «terapııa» jeńil­deýge jáne jumysyńdy bir júıege keltirýge kómek­tesedi. Budan bólek onyń jazý ústelinde ylǵı qumsaǵat turady. Iаǵnı Braýn bir saǵat saıyn jumysyn toqtatyp, túrli jattyǵýlar jasaıdy.

Dıkkens dástúri

Charlz Dıkkens máıithanaǵa barýdy jaqsy kóripti. Munyń syryn «Kózge kórinbeıtin beı­málim bir kúsh meni máıithanaǵa tartady da tu­rady», dep túsindiredi. Qaı qalaǵa sapar shekse de, eń aldy­men máıithanaǵa soǵyp, ondaǵy sýyp qal­ǵan denelerdiń arasynda birneshe saǵat ýaqyt ótkizip, ólilerge «súısinedi» eken. Ol ózindegi bul sezimdi «jıirkenish tartylysy» deıdi. Árıne úırenerlik te, qyzyǵarlyq ta is emes.

Juma men on úsh

Áıgili «Tıffanıdegi tańǵy as» shyǵarmasy­nyń avtory Trýmen Kapote ómiriniń sońy­na deıin tek qaryndashpen ǵana jazypty. Tipti keıin jazý mashınasy paıda bolǵanda da ol dıvanda ja­typ jazǵandy tastamaǵan. Sondaı-aq avtor shyǵar­masyn juma kúni bastamaıdy eken hám aıaq­tamaıtyn da. Al qonaqúıdiń nómiri 13 bolsa, min­detti túrde aýystyratyn. Juma men on úsh­tiń Kapote úshin qandaı jazyǵy bar ekenin kim bilipti...