Jaqsylar jaqsymyn dep aıta almaıdy...

Tilshiler qosynyna aryz-shaǵymdardyń túsip jatýy qalypty qubylys. Al bir taqyrypqa arnalǵan myna hattardyń mazmuny adamı qundylyqtardy áspetteýmen, eldik, birlik sekildi uly uǵymdardy alǵa tartýmen erekshelenedi. Shalǵaı aýyl turǵyndarynyń tasqa basylǵan sálemdemelerin bizge Sábıt Báıtelenov degen azamat arnaıy amanattady. Olaı bolsa, úshbý hattarǵa kezek bereıik.

Tilshiler qosynyna aryz-shaǵymdardyń túsip jatýy qalypty qubylys. Al bir taqyrypqa arnalǵan myna hattardyń mazmuny adamı qundylyqtardy áspetteýmen, eldik, birlik sekildi uly uǵymdardy alǵa tartýmen erekshelenedi. Shalǵaı aýyl turǵyndarynyń tasqa basylǵan sálemdemelerin bizge Sábıt Báıtelenov degen azamat arnaıy amanattady. Olaı bolsa, úshbý hattarǵa kezek bereıik.

Birinshi hat

Baıan Mahmetqyzy, Dosan Shııap­uly, Bekmaǵambet Báımishuly,

Ysqaq Ybyraev aýylynyń týmalary:

– Elimiz egemendik alǵannan beri ár adam óz pikirin ashyq aıtý quqyna ıe boldy. Alaıda, keıbireýlerdiń demokratııanyń osy bir jarqyn kórinisin jeleý etip, ósh alý, muqatý maqsatyna paıdalanatyny ókinishti-aq. Shyndyqtan aýa jaıylǵanyn baıqamaǵan baz bireýler ondaı jymysqy nıettilerdiń aıtqanyna senip, oıbaıǵa aıǵaı qosyp jatatyny bar. Keshegi qyzyl keńes kezindegi qatardaǵy kóp dırektorlardyń biri Esenǵalı Kereıbaevtyń tirshiligi sútteı uıyǵan aýyldas­taryn yryń-jyryń etip, alataıdaı búldirip qoıǵany qynjyltady. Onyń «О́mirimniń ótkelderi» jáne «Esimnen ketpeıtin sátter» atty estelik kitaptaryn zordyń kúshimen oqyp shyqqannan keıin arýaqtarǵa o dúnıede de tynyshtyq bermeıtinder bolady eken dep jaǵamyzdy ustadyq. Qazaqtyń ata dástúrinen attap, marqum bolǵan adamdardy ǵaıbattaý, jónsiz til tıgizý ol úshin túk emes sekildi. Eki kitapty 45 kúnde jazyp shyqqan «jazǵysh» oqyrmandar júregine jol taýyp jatsa, alǵystan basqa aıtarymyz bolmas edi.

Ysqaq Ybyraev aýyly – tútini túzý ushqan eldi mekenderdiń biri. Bul óńirden tanymal azamattar kóp shyqqan. Olardyń qataryna qazaqshaǵa qamshy saldyrmaıtyn Anatolıı Shalov pen Gerold Belgerdi aıtsaq ta jetkilikti. Seksenniń seńgirine kóterilgen aqsaqaldyń jazýynsha, ata salt-dástúrlerimiz ábden qalyptasqan aýylymyz tek kóleńkeli tustardan ǵana quralatyn syqyldy. «Tilim býynsyz, aýzym tyǵynsyz» demekshi, «men, men» dep keýde qaqqanda bel omyrtqasy úzilip keterdeı shirenedi kelip. Kitaptyń qaı betin ashyp qalsaq da, «meniń aıtýymmen tyndyryldy, meniń aqylymmen atqaryldy» degen tujyrymdar, jerlesterin jikke, rýǵa bóletin jaıttar az emes. Osyndaı qareketter arqyly qyzmettegi keleńsizdikterin aqtaǵandaı bolatyn syńaıly. Soǵan qaraǵanda, bala kezden minez bolyp jabysqan ózimshil daǵdysy áli qalmaǵan tárizdi. Olaı deıtinimiz, qazan-oshaqtyń qasynda júrgen salaq áıeldeı ońy men solyna qara kúıeni aıamaı jaǵýy bárimizdi kúıindiredi. Lenın orta mektebiniń burynǵy dırektory Shııap Sadyqovty «antıpartıınaıa grýppaǵa» qosýy qaı sasqany? Soǵystan jaralanyp kelgen maıdangerdiń qandy soǵys­qa qaıtadan óz erkimen attaný erligi Kereı­­­­baevtyń qolynan kele qoıar ma eken? Áı, qaıdam... О́skeleń urpaqty eldi, jerdi súıý­degi, otanshyldyq rýhta tárbıeleýdegi ónegesi men baı tájirıbesiniń ózi nege tura­dy? Otan úshin ot keshken ardagerdi ǵaıbat­taý – asyn iship, astaýyna túkirgenmen birdeı. Sanaly ǵumyryn ishki ister salasyna arnaǵan Mahmet Ospanov aǵamyz týra aıtatyn ádildi­­­­gimen, kóltek-sóltekke kóne bermeıtin birbet­keı­ligimen oǵan jaqpaı qalǵan bolýy kerek. Kásipodaq uıymynyń jetekshisi Seıitqasym Báıtelenov aǵamyzben aýdan túgil oblys basshylary sanasatyn. Sol sebepti kópshilik ony qoldady, syılady. At ústinde júrgen bul azamattardyń jaqsy qasıetteri áli kúnge deıin úlgi etiledi.

E.Kereıbaevtyń lezdemelerde dórekilik kórsetip, aıǵaı shyǵaryp júretin minezin biz jaqsy bilsek te, ishimizden tynyp júretinbiz. Endi aıtýǵa týra kelip tur. Y.Ybyraev atynda­ǵy sharýashylyqty basqarǵan kezeńde belsendi uıymdastyrýshylyq qabiletimen kózge túse qoıǵan joq. Jańa qyzmetke aýysarda jalǵan málimetterdi qoısha toǵytqany óz aldyna bólek áńgime. 1 myń tonna jemshóp jetpeı qalyp, ý-shýmen ázer qutylǵany bar. Kelimsek brıgadalardyń kúshimen bir jylda 20 úı saldyramyn degen daqpyrttyń aqyry sapasyz baspanalar turǵyzýmen aıaqtalǵan. Aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasyn basqarǵanda bylyq-shylyǵy aıdaı álemge aıan etilip, qyzmetten qýylyp tynǵan. Asharǵa esik, kirerge tesik taba almaı júrgende ózi kúl shashqan eldiń azamaty Márken Ahmetbekov qanatynyń astyna alǵan. «Ozernyı» keńsharynda dırektor bolyp júrgende qyzmetten ne úshin alastatylǵany týraly aıtsaq, jaıdaq esekke teris minip keteri anyq. «Alla keshirgenmen, arýaq keshirmeıdi» degen sózdi esine salǵymyz keledi.

Qolymyzǵa qalam alyp, ózimiz oqyrmany sanalatyn basylymǵa hat joldaýymyzdyń basty maqsaty – óskeleń urpaqty rýshyldyq, jershildik sekildi jaman ǵadetterden saqtandyrý, jırendirý, aýyzbirlik, yntymaq aldymen qazaqtarǵa kerektigin uqtyrý. Elbasymyz «Qazaqstan-2050» Strategııasynda rý men taıpaǵa bóliný ulttyq tutastyqtan aıyrylýdyń óte qaýipti túri ekenin, el birligin ardaqtaýdy asyl qasıetke aınaldyrý qajettiligin atap kórsetken bolatyn. Olaı bolsa, E.Kereıbaev sııaqty ónbes daýdy qozdyryp, adamdardy bir-birine qarama-qarsy qoıǵansha barlyq kúsh-jigerimizdi qazaq shejiresiniń túpki máni bir ǵana uly tamyrǵa –qazaq degen ultqa baryp tireletinin uqtyrsaq, utarymyz anyq.

Ekinshi hat

Qoıshybaı Shánıev,

el turǵyny:

– Men «Egemen Qazaqstan» gazetiniń oqyrmandarynyń birimin. Jazǵan-syzǵan­darym jarııalanyp turady. Súıikti gazetimniń belsendi avtory retinde qolyma qalam alýyma Esenǵalı Kereıbaev aqsaqaldyń arýaqtarǵa jón-josyqsyz til tıgizip, qorlaýy, rýǵa bólip, el ishine lań salýy túrtki boldy.

Shynyn aıtsam, qos kitaptyń syrtqy muqabasy ádemi bezendirilgenimen, ishinen aýyztushytarlyq eshteńe taba almadym. Ol kisi týraly keńsharda buıryq shyǵaryp, qol qoıǵannan basqa «daryny» joq dep estýshi edim. Oǵan osy joly kózim anyq jetkendeı boldy. Osynda oqyp, qyzmet atqarǵan ortasyn ǵaıbattap, arýaqtarmen arpalysqan aqsaqaldyń ımansyzdyǵynan qatty túńildim. Kitap avtorynyń aıtýyna sensek, respýblıkanyń eńbek sińirgen muǵalimi Shııap aǵamyz partııaǵa, úkimetke qarsy topty uıymdastyrýshylardyń biri kórinedi. Aǵaıyndar-aý, talaılarǵa jyly sózimen de, isimen de qorǵan, qalqan bola bilgen aıaýly aýyl azamaty jaıly jaman sóz aıtýǵa aýzy qalaı bardy eken? Aýyldyq keńestiń tóraǵasy Ánas Nurqanov aǵa – jurtshylyqty sońynan erte bilgen jandardyń biri. Seıitqasym Baıtelenov aǵany «nadan», «bilimi joq», «órkórirek» sanatyna qosýyna jol bolsyn? Onyń bedel-parasaty dırektordan áldeqaıda bıik bolatyn. Ishti qara mysyqtaı tyrnaǵan qyzǵanysh shydatpaǵan bolý kerek, shetinen kósile «jamandapty». Mahmet Ospanov aǵamyz qyltyń-syltyńy joq týrashyl adam edi. Elge tulǵa bolarlyq osyndaı azamattardy nysanaǵa alýynyń arǵy jaǵynda ishtarlyq, kórealmaýshylyq qyjyly jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Áıtpese, «men aýdanda joǵary bilimdi jalǵyz qazaq ınjeneri edim» dep bóser me edi. Q.Eskendirov, Q.Qajymov, Q. Mahmetov sekildi nar tulǵaly aǵalarymyzdy qaıda qoıamyz?

 E.Kereıbaevtyń adamgershilikpen úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn is-áreketi aýyl­dastarymdy qatty túńildirdi. О́zin dáripteı bergenshe astyq, tórt túlik ósirgen qarapaıym eńbek adamdarynyń ortaq tabysqa qosqan úlesin tym bolmasa bir ret atasa, kánekı! Onyń belgili aqyn Kákimbek Salyqov, 45 jyl elshilik qyzmet atqarǵan Sálim Qurmanǵojın, ataqty akademık Amanjol Qoshanov sekildi jerlesterimizdiń aldyn orap, «Shal aqyn aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵyn alý pysyqaılyǵyna jurtshylyq áli kúnge deıin ań-tań. Ne úshin berilgeni jumbaq.

Úshinshi hat

Jaqsylyq Ysqaqov,

Soltústik Qazaq­stan oblysynyń qurmetti azamaty:

– Jýyrda Esenǵalı Kereıbaevtyń «Esimnen ketpeıtin sátter» esteligin oqyp shyqqannan keıin kitaptyń aqyldastar alqasynyń biri Qaırolla Muqanovpen habarlasyp, aqıqatpen qabyspaıtyn jaıttar kózge shyqqan súıeldeı badyraıyp tur, neǵyp baıqamaǵansyzdar degen renishimdi jetkizdim. Ol bolsa, kitapty qolǵa ustamaq túgil, kórmegenin aıtyp aqtaldy. Soǵan qaraǵanda, ózimbilemdikke salynyp, «ótirikti shyndaı, aqsaqty tyńdaı» etkenge uqsaıdy.

 Kitaptyń óne boıynan Ybyraev keńsharyn, burynǵy Sergeev aýdanyn aıtpaǵanda, Soltústik Qazaqstan oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna teńdessiz úles qosqan basshy bolǵandaı áser qaldyrady. Esil aýdanynda «Almaty» keńshary qurylǵanda bes jyl boıy obkomnyń birinshi hatshysynyń qyr sońynan qalmaı júrip ortalyqty О́rnek aýyly etý jóninde kezdesken saıyn da, jazbasha da talmaı aıtqan kórinedi. Qyzdy-qyzdymen Dımekeńniń nazaryna iligip, ózin birneshe ret surastyrǵanyn táptishteı jazyp, qulashty keńge silteıtinin qaıtersiń! Kitaptyń bir jerinde oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy oǵan satýǵa bergen «Volga» kóligin aýpartkomnyń birinshi hatshysy N. Bolatbaev aıtysker aqyn A.Nurtazınge bergizse, kelesi joly meniń sheshimimmen oblystyq elektr júıesiniń ınjeneri aldy dep «qazanshynyń erki bar qaıdan qulaq shyǵarsanyń» kerin keltiredi. Sonda qalaı, jeńil kólikterdiń tutynýshylar qoǵamy arqyly bólinetinin bilmegeni me? Tipti, bir rýdyń adamdary «antıpartıınaıa grýppa» quryp, basqa rýdyń basshylaryn shydatpaıdy eken, ondaǵy oıy – ózderiniń atalasynan bastyq saılaý, deı kelip, bir shaldyń aýzyna «Asyqpańdar, ákelerińe kóristiredi. Ylǵı senderdiń attaryń báıgeden kele bermes ozyp» degen syqyldy sózderdi saldyryp, halqyna qalaýly el azamattaryn jipke tizgendeı jamandap shyǵady. Ol bul jerde keńshar dırektorynyń saılanbaıtynyn, joǵarynyń buıryǵymen taǵaıyndalatynyn, kompartııa ýaqytynda rý túgil ultyńdy aýyzǵa alý senbeýshilik sekemin týdyratynyn eskermegen tárizdi. Qarap otyrsaq, partkom hatshysy da, mektep dırektory da, jumysshylar komıtetiniń tóraǵasy da, Shııap sııaqty tóńirekke syıly ustaz da shetterinen jalqaý, bilimsiz, aryzqoı... Osyndaıda Memleket basshysynyń Joldaýyndaǵy «Birligi bar el ozady,birligi joq el tozady. Qazaqtyń ishki tutastyǵyn buzǵysy keletin rýshyldyq, jershildik áńgimemen el birligin búldirgisi keletin jymysqy nıettilerdiń aıqaıyna qulaq asyp, aıtaǵyna ilesken jan ár atanyń shejiresin áspettep, ár jaqqa tartqanyn ańdamaı qalýy múmkin» degen sózderi eske túsedi.

 Kitap avtorynyń baıandaýynsha, mal sanaǵy kezinde burynǵy dırektordan 150 bas qoı, 15 bas iri qara mal, 8 bas jylqy kem shyqqan. Ol kezderi tyshqaq laqtyń suraýy qatań bolatyn. Máskeýge jiberilgen hat domalaq aryz bolsa, bir sári. 7 kommýnıst aty-jónderin kórsetip, sharýashylyqtaǵy olqylyqtardy tústep bergen. Demek, olardy «antıpartııalyq topqa» jatqyzýy esh aqylǵa syımaıdy. Bar ǵumyryn týǵan jerdi gúldendirýge arnaǵan, qaq-soqpen jumysy joq Baımysh Bazarbaevty, Seıitqasym Báıtelenovti jaqsy bilýshi edim.

Ertede Shyǵystyń bir oıshyly bylaı degen eken: «Bal arasy men úı shybynynyń aıyrmashylyǵy mynada: bal arasy tazalyq pen ádemilikti unatady. Shybyn las jerge úıir». Sol aıtqandaı, qartaıǵan shaǵymyzda jeke bastyń ókpesi men qyjylyn alǵa tartyp, arýaqtardy mazalaǵansha, jastardy jaqsylyqqa, ǵıbratty tárbıege úndegenimiz áldeqaıda saýapty is bolar edi. «Myń kisi salǵan kópirdi bir adam buzady» dep atamyz qazaq jaqsy aıtqan ǵoı...

TÚIIN: Estelik, jazý, óleń shyǵarý óńi túgil túsine enbegen aqsaqaldyń qos kitap avtory atanǵany tańsyq bola qoımas. Alaıda, bir qaınaýy ishinde júrgen jazbalar men arnaýlardy oqyp shyqqannan keıin «Jaqsylar jaqsymyn dep aıta almaıdy, Jamandar jaqsymyn dep aıǵaılaıdy» degen óleń joldary oıymyzǵa oraldy.

О́mir ESQALI,

«Egemen Qazaqstan».

Soltústik Qazaqstan oblysy,

Shal aqyn aýdany.