Ony qalyptastyrý – bilim berý júıesiniń negizgi strategııalyq baǵyty
«Qazaqstannyń ıntellektýaldy elıtasyn tárbıeleýdiń irgetasy bolyp tabylatyn jańa mindetter, ulttyq ıntellektiń ıadrosyn qurýymyz qajet».
N.Á.Nazarbaev.
Elbasynyń bıylǵy Joldaýy men «Intellektýaldy ult-2020» jobasynda qarastyrylǵan baǵyttardy iske asyrý barysynda Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń ujymy aýqymdy jumystar atqarýda. Atalmysh jobada qamtylǵan máseleler boıynsha «Qazaqstan Respýblıkasy joǵary mektebi jaǵdaıynda ulttyń zııatkerlik áleýetin qalyptastyrý» atty mega jobasy iske asyrylýda. Osy joba aıasynda «Qazaqstan Respýblıkasy úzdiksiz bilim berý júıesinde ulttyń ıntellektýaldy áleýetin qalyptastyrý» tujyrymdamasyn daıyndady. Onda qoǵamnyń zııatkerlik resýrsy bolyp tabylatyn úzdiksiz bilim berý júıesin tolyqtaı qamtıdy. Atalmysh máseleni sheshýdiń basy-qasynda júrgen, ýnıversıtettiń «Ulttyq tárbıe jáne ózin-ózi taný» kafedrasynyń meńgerýshisi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Sáýle IMANBAEVAMEN áńgimelesken edik.
Ony qalyptastyrý – bilim berý júıesiniń negizgi strategııalyq baǵyty
«Qazaqstannyń ıntellektýaldy elıtasyn tárbıeleýdiń irgetasy bolyp tabylatyn jańa mindetter, ulttyq ıntellektiń ıadrosyn qurýymyz qajet».
N.Á.Nazarbaev.
Elbasynyń bıylǵy Joldaýy men «Intellektýaldy ult-2020» jobasynda qarastyrylǵan baǵyttardy iske asyrý barysynda Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń ujymy aýqymdy jumystar atqarýda. Atalmysh jobada qamtylǵan máseleler boıynsha «Qazaqstan Respýblıkasy joǵary mektebi jaǵdaıynda ulttyń zııatkerlik áleýetin qalyptastyrý» atty mega jobasy iske asyrylýda. Osy joba aıasynda «Qazaqstan Respýblıkasy úzdiksiz bilim berý júıesinde ulttyń ıntellektýaldy áleýetin qalyptastyrý» tujyrymdamasyn daıyndady. Onda qoǵamnyń zııatkerlik resýrsy bolyp tabylatyn úzdiksiz bilim berý júıesin tolyqtaı qamtıdy. Atalmysh máseleni sheshýdiń basy-qasynda júrgen, ýnıversıtettiń «Ulttyq tárbıe jáne ózin-ózi taný» kafedrasynyń meńgerýshisi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Sáýle IMANBAEVAMEN áńgimelesken edik.
– Sáýle Tohtarqyzy, aldymen ıntellektýaldy ult qalyptastyrýdyń negizgi ındıkatorlaryna toqtalyp ótseńiz?
– Intellektýaldy ult bolyp qalyptasýda halyqtyń turmys jaǵdaıy negizgi kórsetkish bolyp tabylady. Ǵylymı jobada ekonomıkalyq turǵyda ultymyzdyń turmys jaǵdaılaryna sıpattama jáne zııaly ult bolýdyń ındıkatorlary qarastyrylady. Negizgi ındıkatorlar – tulǵanyń jalpy turmys jaǵdaıy, bilim alýǵa jáne ǵylymmen aınalysýǵa qoljetimdiligi, jumyspen qamtylýy, densaýlyǵy, eńbek tabysy, medısınamen qamtamasyz etilýi, t.b.
Bilim alýshynyń ıntellektýaldy tulǵasyn qalyptastyrýdy anyqtaıtyn bazalyq defınısııalar – «ıntellekt», «tulǵanyń ıntellektýaldy áleýeti», «ıntellektýaldy tulǵa», «ıntellektýaldy ult» týraly uǵym bolyp tabylady. Intellekt – aqyl, parasat, es, túsinik, tanym – oılaý qyzmetiniń joǵary tıpi. Intellektýaldyq – adamnyń tabıǵat bergen oı, sana, taný, aqyl, parasat sekildi qasıet-qabiletterin oqý, bilim alý, tájirıbe jınaqtaý arqyly jetildirýi, ony ózin jáne qoǵamdy damytý úshin jáne jańa jaǵdaılarǵa saı beıimdep qoldana alý qabileti. Intellektýaldy tulǵa – ómirdiń kez kelgen aǵymynda pikirlese alatyn, jańashyl-shyǵarmashylyq turǵyda ózindik bilim alýǵa daıyn, ıntellektýaldy qabileti damyǵan tulǵa.
Intellektýaldy áleýetti tulǵa – adamgershilik jáne ulttyq qundylyqtarǵa negizdelgen jańa jáne arnaıy mamandandyrylǵan bilim kózderin joǵary dárejede ıgerý arqyly paıda bolǵan bilim, bilik, quzyretterdi óziniń, ulty men Otanynyń múddesine jarata alatyn azamat.
Intellektýaldy ult – ıntellektýaldy turǵydan adamgershilik, mádenı qasıetterdi meńgergen óziniń ǵylymı, mádenı, bilimi men biligin erkin taratý áleýetine ıe básekege qabiletti ult. Intellektýaldy ultty qalyptastyrýda bizdiń mindetimiz ıntellektýaldy tulǵany qalyptastyrý ekenin este ustaýymyz kerek.
Abaı atyndaǵy Qazaq UPÝ-diń rektory, professor S.Pirálıevtiń basshylyǵymen Prezıdenttiń «Intellektýaldy ult-2020» memlekettik jobasynda qamtylǵan basym baǵyttardy iske asyrý maqsatynda «Qazaqstan Respýblıkasy joǵary mektebi jaǵdaıynda ulttyń zııatkerlik áleýetin qalyptastyrý» ǵylymı mega jobasy daıyndaldy. Mega jobany oryndaýǵa alys jáne jaqyn shetelderdiń belgili ǵalymdarymen birge, respýblıkaǵa belgili professorlar M.Qoıkeldıev, L.Mardahaev, F.Orazbaeva, J.Namazbaeva, T.Aýelǵazına, N.Han, S.Qalıeva, A.Berikhanova, t.b. tartyldy. Joba aıasynda Qazaqstanda ulttyń ıntellektýaldy áleýetin qalyptastyrýdyń ǵylymı-teorııalyq jáne praktıkalyq negizderin anyqtaı otyryp, ulttyń ıntellektýaldy áleýetiniń negizgi baǵyttary men sharttary naqtylandy.
– Atalǵan ǵylymı jobalardyń oryndalý merzimi jáne qarjy kózi qalaı qarastyrylǵan?
– Jalpy, jobalardyń oryndalýyna az degende úsh jyl nemese odan da kóp ýaqyt beriledi. Bul jobany oryndaý bıyl ekinshi jylǵa aıaq basty. Birinshi jyly, «Intellektýaldy ult-2020» ulttyq jobasynda qamtylǵan baǵyttardyń ǵylymı-teorııalyq negizderi aıqyndaldy, úzdiksiz bilim berý júıesinde ıntellektýaldy tulǵanyń áleýetin qalyptastyrýdyń tujyrymdamasy daıyndaldy. Jobada atalmysh baǵyttardyń mazmunyn qamtı otyryp, ǵylymı jınaq shyǵardyq. Ulttyń áleýetine baǵyttalǵan pán engizýge baılanysty tıptik baǵdarlama men oqý quraly daıyndalyp jatyr.
Kelesi oqý jyly ol pándi ýnıversıtettiń bir fakýltetiniń oqý úderisine tájirıbelik turǵyda engizip, sonyń nátıjesin aıqyndasaq degen maqsatty alǵa qoıyp otyrmyz.
– «Qazaqstan Respýblıkasy úzdiksiz bilim berý júıesinde ulttyń ıntellektýaldy áleýetin qalyptastyrý» tujyrymdamasynda qamtylǵan máseleler qanshalyqty deńgeıde iske asyp jatyr?
– Bolashaq mamannyń ıntellektýaldyq áleýetin qalyptastyrýda biz «Intellektýaldy ult-2020» memlekettik jobada qamtylǵan baǵyttar boıynsha zertteý jumystaryn negizgi maqsat etip, ýnıversıtet ǵalymdary atalmysh tujyrymdamany daıyndady. Tujyrymdama – elimizdiń úzdiksiz bilim berý júıesindegi ulttyń ıntellektýaldy áleýetin damytýdyń maqsaty men mindetterin, ustanymdary men iske asyrý sharttaryn aıqyndaıtyn negizgi qujat bolyp tabylady. Tujyrymdamada ulttyń ıntellektýaldy áleýetin damytýdyń tıimdiligin qamtamasyz etetin áleýmettik-pedagogıkalyq yntymaqtastyǵyn kúsheıtý negizinde ulttyq jáne jalpyadamzattyq qundylyqtardy damytý men qalyptastyrýdyń strategııalyq baǵyttary anyqtalǵan. Munda básekege qabiletti ultty qalyptastyrýdyń jáne Qazaq eli qoǵamynyń turaqty damýyna yqpal etýdi jetildirýdiń basty múmkindikteri qamtylady.
Aýqymdy máselesiniń teorııalyq negizin aıqyndaýda halyqaralyq tájirıbelerde jınaqtalǵan is-áreketterdi, ásirese, BUU-nyń qujattarynda berilgen ustanymdar men qaǵıdalardy zerdeleý arqyly ıntellektýaldy ulttyń negizgi ındıkatorlary kórsetildi. Sonymen qatar, urpaqtan urpaqqa jalǵasqan tarıhı qundylyqtardy da negizge ala otyryp, HH ǵasyrdyń basynda ulttyq bilim men tárbıe júıesiniń negizin salǵan, zııaly qoǵamdy qurýǵa bar ǵumyrlaryn arnaǵan A.Baıtursynov, M.Dýlatov, J.Aımaýytov, M.Jumabaev, M.Shoqaı, t.b. Alash arystarynyń tarıhı bolmystaryn búgingi urpaqqa murat ete otyryp, zııaly qoǵamnyń ulttyq beınesi kózdeldi.
Dana Abaı usynǵan «jannyń tamaǵy» degen fılosofııalyq tujyrymy tulǵanyń boıynda bolatyn adamı, rýhanı kúsh jigeriniń qalyptasýyna baǵyttalǵan ǵoı. Sol Abaıdyń «tolyq adamy» týraly tujyrymynyń negizgi qaǵıdasy – arlylyq, aqyl, rahym, parasat, ádilettilik pen qaıyrymdylyq sekildi qasıetter ınttellektýaldy tulǵany qalyptastyrýdyń negizgi kózi bolyp tabylady. «Intellektýaldy ult-2020» jobasynda qamtylǵan qaǵıdalardy uly Abaıdyń «tolyq adam» ıdeıasymen sabaqtastyra otyryp, «Abaıtaný» atty oqý quraly oqý-tárbıe úderisine engizildi.
Bizdiń aldymyzǵa qoıylǵan negizgi maqsat – básekege qabiletti ıntellektýaldy urpaqty qalyptastyrý. Osy maqsatqa saı tujyrymdamada berilgen negizgi qaǵıdalardy iske asyrýda kelesi oqý jylynan bastap ýnıversıtettiń oqý-tárbıe úderisine eksperımenttik turǵyda stýdentterge 2 kredıt kóleminde «Bolashaq mamannyń ıntellektýaldy áleýetin qalyptastyrý negizderi» atty pándi engizýdi kózdep otyrmyz.
– Intellektýaldy ultty qalyptastyrýǵa baılanysty shetel tájirıbeleri negizge alyndy ma?
– Intellektýaldy ultty qalyptastyrýda Eýropa elderi 20 jyl buryn ıntellektýaldy qoǵamdy qurýdy ózderine memlekettik deńgeıde negizgi maqsat etip qoıǵan. Fransııa men Germanııa memleketterin alatyn bolsaq, osy elderde Eýropa odaǵyna kirýdiń birden bir sebepkeri, ıntellektýaldy tulǵa men ult qalyptastyrýdaǵy kózqarastarynyń ushtasýy Eýropa elderindegi ıntellektýaldyq qorlardyń basty kórsetkishi retinde bilim men ǵylym damýyna yqpal eterlik faktorlardy, rýhanı-mádenı qundylyqtar men etıkalyq normalardy aıqyndaý mańyzdy sanalady. «Intellektýaldy azamatty» qalyptastyrý jolynda olardyń qoǵamdyq sanasyna yqpal eterlik qorshaǵan ortanyń tynysy men bolmysyn tanyp bilý de mańyzdy ról atqarady.
Máselen, ıntellektýaldy tulǵany qalyptastyrýǵa Germanııa eli úlken mán beredi. Al ıntellektýaldy tulǵa uǵymyn Sabına Bergman-Pol engizgen bolatyn. Onyń «Nemis halqy» degen eńbegi búkilhalyqtyq saılaýda memlekettik joba retinde usynylǵan. Onda: «Memlekettiń basty qozǵaýshy jáne jumysshy kúshi – halyq. Halyqqa bar jaǵdaı jasalýda. Al halyqtyń memleketke berýi tek salyq emes. Sonymen qatar, ózin «Nemis eline» laıyqty etý. Sondyqtan da Býndes elinde ıntellektisi joǵary adam ǵana bolýy kerek. Eger adam ıntellekt bolsa, ol ómirdiń barlyq qyr-syryn qamtıdy» delingen. Jalpy, nemister adamdardy psıhologııalyq turǵydan daıyndap, jetildirýdi mektep kezeńinen bastasa da, balabaqshada arnaıy psıhologııalyq kabınetter jumys isteıdi. Iаǵnı, bul azamattardy týǵannan bastap tulǵalyqqa, ózin-ózi basqarýǵa úıretedi.
Intellekt tulǵa qalyptastyrý árbir eldiń jetistikke qol jetýiniń alǵysharty dep sanalady. Taǵy bir dálel, Germanııanyń belgili pedagogy Iogann Pestalossı tulǵany qalyptastyrý maqsatynda óz oqýshylary arasynda tájirıbe júrgizgen. Ǵalym «Tulǵany qalyptastyrý, bul bir kúndik nemese bir jyldyq másele emes, ol jyldar boıy izdenister men talpynystardyń nátıjesi, kez kelgen tulǵadan ıntellektýaldy tulǵany qalyptastyrýǵa bolady. Tek oǵan ol ómir súrgen áleýmettik orta soǵan laıyq bolý kerek», – deıdi. Bul oraıda, nemis eli HH ǵasyrdyń orta sheninen bastap ıntellekt tulǵany qalyptastyrýdy qolǵa aldy. Nemis ǵalymdarynyń zertteýleri boıynsha bilim men ǵylymdy, óndiristi damytýda, qazirgi kúni nemis elin «ıntellektýaldy qoǵam» dep aıtýǵa ábden bolady. Al sol ulttyń árbir adamy – ıntellektýaldy tulǵa. Sebebi, adam ult quraýshysy.
Fransııa eli ıntellekt tulǵany qalyptastyrý tájirıbelerin erte bastap ketpese de, aıtarlyqtaı dárejege jetip otyr. Sebebi, belgili fransýz gýmanısi Jetý Moren aıtqandaı, «ıntellektýaldy ultty tek ıntellektýaldy memleket jasaıdy. Sondyqtan aldymen memleket basyndaǵylarǵa kitap oqysyn dep aıtqym keledi». Moren Jetýdiń bul sózderi fransýz parlamentine óte yqpal etti. Osy oraıda Jak Shıraktyń eńbegine de toqtalyp ketý qajet. Jak Shıraktyń basqarý kezeńinde kóptegen oqý oryndary ashylyp, azamattardyń bilim jáne rýhanı azyq alýyna barynsha múmkindikter jasaldy. Ol fransýz elin «Tulǵaly el» qataryna jetkizdi.
Jalpy alǵanda, Fransııa eliniń ıntellektýaldy ult dep ataýǵa kóptegen zertteý nátıjeleri dálel bola alady. Sebebi, 2007 jylǵy amerıkalyq «Nıý Iork Taıms» gazeti júrgizgen suraq-jaýapta 62 paıyzy fransýz elin óte sypaıy, uqypty dep sıpattaǵan. 21 paıyzy aǵylshyndardy aıtsa, tek 9 paıyz daýysty Germanııa eline bergen. Qalǵan 8 paıyzyn amerıkan, golland jáne japondar ıelengen. Eń kóp kitap oqıtyn qaı el degen suraqqa pikir bildirgenderdiń 76 paıyzy Qytaı eli dese, 22 paıyzy fransýzdy, qalǵan 2 paıyzy nemis pen japondardy ataǵan.
Qoryta kele, Qazaqstannyń osy elder qataryna kirýine mol múmkindik bar. Joǵaryda áńgimege dáıek etken memleketter de ońaı ótkelderden ótpedi. Jak Shırak fransýz elin «tulǵaly el» qataryna jetkizdi dedik. «Memlekettiń basty qozǵaýshy jáne jumysshy kúshi – halyq» deı kele, nemis halqy «Nemis eli» degen atqa ıe boldy. Osy elder halyq bolyp jumylyp, alǵa qoıǵan maqsattaryna jetti. Bizdiń de «Qazaqstan-2050» Strategııasynda qamtylǵan baǵyttardy iske asyrý barysynda strategııada kórsetkendeı Qazaq elin, Qazaq memleketin qurýǵa múmkindik bar ekenine senimimiz mol.
Áńgimelesken
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty.
