Biz – bir halyqpyz

Meniń armanym – arǵy tegi bir noǵaıdy qazaqtyń baýyrym dep tanýy, deıdi «Noǵaı» etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Arslanbek Sultanbekov

Qazaqstandyq noǵaılardyń búgingi mýzykalyq óneri týraly aıtqanda, aldymen Astana qalasyndaǵy «Noǵaı mádenı ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginen bastaǵandy jón sanaımyz. 2008 jyly ashylǵan ortalyqtyń tóraǵasy bolyp kásibı mýzykant, týǵan jerinde tanymal kompozıtor, ánshi Arslanbek Sultanbekov saılandy. Onyń ózgeshe órnekti shyǵar­ma­shylyǵy dúnıe júzi noǵaılaryna tanymal desek, qatelespeımiz.

Meniń armanym – arǵy tegi bir noǵaıdy qazaqtyń baýyrym dep tanýy, deıdi «Noǵaı» etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Arslanbek Sultanbekov

Qazaqstandyq noǵaılardyń búgingi mýzykalyq óneri týraly aıtqanda, aldymen Astana qalasyndaǵy «Noǵaı mádenı ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginen bastaǵandy jón sanaımyz. 2008 jyly ashylǵan ortalyqtyń tóraǵasy bolyp kásibı mýzykant, týǵan jerinde tanymal kompozıtor, ánshi Arslanbek Sultanbekov saılandy. Onyń ózgeshe órnekti shyǵar­ma­shylyǵy dúnıe júzi noǵaılaryna tanymal desek, qatelespeımiz.

Ol 2004 jyly qazaq jerine kóship kelip, júrekjardy «Sálem, Qazaqstan» ánin jazdy. Tórt jyl Prezıdenttik orkes­trdiń estradalyq tobynyń jetek­shisi bolyp qyzmet etedi.

A.Sultanbekov ánderin mazmundyq tur­ǵydan saralaǵanda otansúıgishtik taqy­rybyndaǵy týyndylary basymdyq tanytady. Bul tyrnaqaldy shyǵarmalarynan bastap, qazirgi ánderiniń arasyna deıin jalǵasqan taqyryptyq birizdilik. Jyraýlar poezııasy bolsyn, orys aqyn­dary, óz óleńi bolsyn ol atalmysh maz­munnan alystamaı keledi.

Jaıyqty aldy, Jemdi aldy,

Edildi aldy, Tendi aldy,

Endi almaǵan ne qaldy?

Aǵalardyń qolynan

Talpyı turǵan qusty aldy,

Endi almaǵan ne qaldy?..

– dep Qaztýǵan jyraýdyń «Ne qaldy?» shyǵarmasyna jazǵan rýhty áýenimen tyńdarmandaryn tánti etip júr.

Ol 2005 jyly Jeńistiń 60 jyldyǵyna Qazaqstan kompozıtorlarynyń pat­rıot­tyq ánderiniń konkýrsy tórt nomınasııa boıynsha uıymdastyrylǵanda eki nomınasııa boıynsha júldege ıe bolady. Alǵashqysy – «Taza minsiz asyl sóz» dep bastalatyn tolǵaýǵa jazylǵan «Asyl sóz» áni. «Bul týyndymdy noǵaı tilinde oryndadym. Jalpy, konkýrsqa usynylǵan shyǵarmalar avtorlary kórsetilmeı usynylǵandyqtan, saıystyń ádiletti ótkenine kúmánim joq», – deıdi avtor. Ekinshi shyǵarmasy – eń jaqsy soldat áni nomınasııasy boıynsha úzdik sanalǵan «Hat» degen án. Onyń óleńin dombyrashy Rústem Kúlshebaev jazypty.

QR Mádenıet qaıratkeri Arslanbek Seıituly 2011 jyly 16 jeltoqsanda Ankara qalasynda Halyqaralyq Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetimen birge Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnap konsert qoıdy, al bir jyldan soń jeke konserti Ystambulda «Shyǵys Túr­kis­tan» qorynyń qoldaýymen berildi. Bul kesh te el Táýelsizdigine arnaldy. Osy jyly búkil Eýropaǵa shashyrap ketken noǵaılardy aralap, olardy ult­tyq rýhtaǵy ánderimen sýsyndatyp, qan­das­tary­nyń tirshilik tynysymen keńinen ta­ny­syp, óz otbasynda 40-aq (!) kún bolypty.

Elimizde noǵaılar sany resmı túrde az bolǵanmen, qazirgi tańda Reseı jerinen (Daǵystan, Qoban, Karashaı-Cherkes, t.b.) qonys aýdaryp, turaqtap jatqandar sany artyp keledi. Solardyń biri A.Sultanbekovtiń reseılik jerlesteri, balalarǵa deıin óziniń keń tanymaldyq alyp ketken ániniń atymen «Qart keshý» dep ataıdy. Ánshi: «Qart keshý – kóne kósh maǵynasynda berilip tur. Jelenshik pen Qoban sýlarynyń arasynda birneshe ǵasyr noǵaı meshiti bolǵan. Keıin orystar buzyp, shirkeýmen almas­tyrsa da, Keńes ókimeti báribir rýhanı úıdi jermen jeksen etip, onyń tastarymen Cherkessk qalasynyń Aq úıin qalaıdy. Osy tarıhty estip, tolǵanyspen «Qar keshý» ánin shyǵardym. Án lezde búkil Kavkazǵa tarap ketti. О́zim balalardyń meni kórip «Qart keshý» kele jatyr» dep aıtqanyn talaı estidim», – deıdi (ándi YouTube-ten tyńdaı alasyzdar).

Ánshi Stavropol aımaǵy, Erkın-Halk selosynda (1965) dúnıege kelgen. О́sken otbasynda ákesi án, jyrlardy aıtqan al ájesi qobyzda (kavkaz garmonyn noǵaılar qobyz deıdi) ózin súıemeldep ulttyq saryndardy aıtqan. (Bir qyzyǵy, orystan kelgen garmon Túrkııa noǵaılarynda da qobyz atalady). Kompozıtordyń ana tilin jete meńgerip, búginde noǵaıdyń kóne mýzykalyq folklory negizinde shyǵarmalar jazýy osy ósken ortasynyń yqpalynan.

Arslanbek kásibı bilimdi Cherkessk qalasynyń mýzyka ýchılıshesinde, gıtara aspaby boıynsha alady (1985-1989). Keıin óz darynyn Mahachkala pedagogıkalyq ınstıtýtynyń mýzyka fakýltetinde (1989-1994) shyńdaıdy.

A.Sultanbekovpen kezdespes bu­ryn aldyn ala ınternet betterinen shyǵar­mashylyǵyna sholý jasap, ánderiniń melo­dııasyna, mátinine nazar aýdardym. Týyn­dylarynda onyń sezimtaldyǵy, ultyna degen sheksiz mahabbaty, halqynyń ótken tarıhy men bolashaǵyna oı-tolǵanystary jan-jaqty kórinis tapqan.

Astananyń bir shetinde shaǵyn páterdi jaldap turatyn talantty mýzykanttyń úıinde alty ishekti jáne on eki ishekti eki gıtara, eki túrli dombyra, urmaly aspaptary, qobyzy, t.b. ónerine qajetti dúnıeleri tar jerde aıaq alyp júrgisiz eken. Tyńdarmanǵa onyń «Asyl sóz» áni gıtaramen, Shalkıiz jyraýdyń «Lashyn qus» jyryna arnaǵan áýeni dombyramen usynylyp júr. Kompozıtordyń «Tulpar qaıdan tabarsyń», «Qańly», «Aýyrady júregim», «Noǵaı el» shyǵarmalary noǵaı tilderinde, «Belyı parohod», Dospambettiń sózine «Moı karavan» («Men ókinbeımin», aýdarǵan A.Anýfrıev) jáne t.b. ánderi orys tilinde taraǵan. Sonymen birge, biraz ánderiniń sózin ózi jazypty («Noǵaı kesheler»).

Jalpy, kompozıtor shyǵarmalaryn mátindik jaǵynan úsh topqa bólýge bolady. Tarıhı tulǵalar Qaztýǵan, Dospambet, Shalkıiz, Asan qaıǵy tolǵaý-termeleri (orys tilinde aýdarmalary bar), reseılik aqyndar óleńderine jazylǵan týyndylary jáne óz óleńderi. Orys tilindegi ánderiniń tyńdarmandary Daǵystanda ómir súretin otyzdan astam etnostyń bárine de túsinikti ortaq til bolǵandyqtan, onyń azamattyq únin, jandúnıesiniń qalaýyn, ótken tarıhqa, búgingi qoǵamǵa kózqarasyn bildirýge múmkindik beredi. О́z sózimen aıtqanda, ol mýzykany nan tabatyn mamandyq qana emes, odan góri salmaqty maqsatqa qural etedi, bul onyń ónerdegi jolynyń salmaqty, baısaldy ustanymyn ańǵartady.

«Tabıǵatymda kóptiń aldyna shyǵyp, án salý degendi unatpaımyn. Biraq meni mýzykant qylǵan, myna aldymda jatqan geografııalyq karta (1974)... noǵaı halqynyń ótkeni men búgingi jaǵdaıy. Ultyma degen súıispenshiligim, onyń tarıhy men dástúrine degen izdenisim tereńirek bastalǵan ýaqytta eriksiz keý­demdi án jaryp shyqty», – deıdi mýzy­kant. «Noǵaısha ánderdi nasıhattaý jaǵynda júrip kompozıtor bolyp ket­tim». Osylaısha ana sútimen daryǵan, ós­ken ortasynan tolyǵa túsken «reper­týary» noǵaı júregine jaqyn ánder jazýǵa beıimdeıdi.

Kompozıtor shyǵarmashylyǵynyń taǵy bir qyry onyń noǵaı aspaptaryn jań­ǵyrtyp, nasıhattaýy. Aıta ketsek, jańartylǵan qylqobyz aspabynyń tarıhy mynadaı. Arslanbek Seıitulyna qylqobyzdy jasap, oınap kórýge túrtki bolǵan onyń Sankt-Peterbýrg murajaıynda saqtalǵan sýretti kórýi boldy. Murajaıda ilýli turǵan fotoda «Selo Mansýrov. Kones XIX veka» degen jazý kózine ottaı basylyp, HIH ǵasyrda Soltústik Kavkazǵa kelgen fotograftyń túsirgen fotosyna mán berse, týra óziniń týǵan aýylyndaǵy bir ǵasyr burynǵy myrzalardyń halyq aldyndaǵy bı dástúri eken. «Búgingi «Erkin halq» selosy buryn Nıjnıaıa Mansýrovka atalǵan. Qyrymda mansýr noǵaılary degen halyq bar. Solardyń shoǵyrlanǵan jeri osylaı atalǵan. Bul jerdiń óte kónedegi ataýy – «Qabaqlar» bolǵan», – dep aqparattandyrdy ol.

A.Sultanbekov osy sýrettegi jáne noǵaı qobyzdy jeke beınelegen sýrettiń kóshirmesi negizinde aspap jasaýshy sheberge qylqobyz pishinin syzyp berip, oılaǵan maqsatyna qol jetkizedi. Qazir ózi qaıta jańǵyrtqan  qylqobyzben daýysyn súıemeldep júr. Ánshi noǵaı mádenıetinde erteden bar qylqobyzdyń búginge deıin saqtalmaı qalýynyń tarıhyn bylaı áńgimelep berdi. «Burynǵy Nıjnıaıa Mansýrovka degen aýyl Keńes ókimeti kezeńinde «Erkin halq» dep ózgertildi. Mundaǵy Mansýrov – noǵaı knıazdarynyń famılııasy, olar Edigeniń tikeleı urpaqtary. Osy aýylǵa bala kezimde Karasova Bela Baýbekovna degen bir folklorshy áıel kelip, anammen sóılesip, noǵaı mýzykasyn zertteý úshin jol kórsetýdi ótindi. Anam maǵan ony ertip aparyp, aýyldyń aqsaqaly, 80-nen asqan, kópti kórgen Pashagereı degen qartqa jolyqtyr dedi. Men 15-terdemin. Aqaıdyń úıine baryp mán-jaıdy túsindirgenimde, qarttyń kózi jasqa tolyp, sóıleı almaı, bizge «shyq» dep ısharat jasady. Biz sasyp qalyp syrtqa shyqtyq. Men qaıtadan anama baryp kórgenderimdi aıtyp, qart sóıleı almaıdy», – dedim.

Keıinnen estidim, anam baryp, qartpen sóılesip, tili sheshilsin dep ashy sýdan urttatyp, biz úıge qaıta endik. Daýysy áli kúnge deıin jadymda, Pashagereı atamyz qobyzdyń, dombyranyń, noǵaılarǵa rýh beretin «Edige» jyrynyń qalaı joıylǵanyn aıtty: «1937 jyly ashtyq kezinde aýylǵa kommýnıster kelip, kim «Edigeniń» jyryn jyrlaıdy, kim dombyrada oınaıdy, kim qobyz tartady dep suraıdy. «Edige» jyry, dombyra, qylqobyz. Olardyń izdep júrgenderi meniń týystarymnyń arasynan tabyldy. Bári jyraýlar edi. Mádenıetimizdi zerttep júr eken dep báriniń esimderin aıtyp berdik... Ertesine olardyń bárin sol túnde joq etkenin estidik».

Tarıh betterinde mundaı adamzatqa, qundy materıaldyq muralarǵa jáne rýhanııatqa qııanat kóp kezdesedi. Qazaq ta zardapty aıaýsyz shekti. Onyń saldary áli kúnge deıin ańǵarylady. 1937 jylǵa deıin kez kelgen toı Qoban, Astrahan noǵaılarynda mindetti túrde «Edige» jyrynan bastalyp otyrǵan. Qajetti salt-joralardan soń mindetti túrde jyraý shaqyrylyp, «Edigeden» úzindi oryn­dalǵan. Otyzynshy jylǵy ashtyq, kommýnıster qýǵynynan soń halyqty rýhtanatyn ózeginen aıyryp, qarańǵy qylý úshin jasalǵan qyspaqtan keıin dombyra men qylqobyz, «Edige» jyrynyń aıtylýy báseńdegen, keıin múldem toqtaǵan.

Halqynyń tarıhyndaǵy ótken osyndaı aýyr kezeń, qysymmen jasalǵan rýhanııattyq kúızelis, onyń ishinde mýzyka aspaptarynyń joıylýy bolashaq sazgerdi beıjaı qaldyrmady. Ata-baba óneri men mýzykalyq dástúrge qyzyǵýshylyǵy arta bastady. Ol qaýipke basyn tigip, Sankt-Peterbýrgtegi murajaıdaǵy ózi týǵan aýyldyń ótken ǵasyrdaǵy mý­zyka mádenıetine tikeleı qatysty qu­jat­tardyń kóshirmesin jasap (!), olardy jańǵyrtý jumystaryn bastamaq bolady. Osy baǵyttaǵy shyǵarmashylyq ju­mystaryn Qazaqstanǵa kelgen soń jú­zege asyrady. Aspap jasaýshy sheberge qylqobyz jasatady.

Noǵaı qylqobyzynyń eki túri bar. Birinshisi ... sazger syzǵan sýreti boıynsha aıtsaq, qazaq qylqobyzymen birdeı, al ekinshi nusqasy aǵash, teri, jylqy qyly sııaqty materıaldardan jasalady, bir ózgesheligi – aspaptyń shanaǵy bar. Ysqyshpen oryndalatyn qylqobyzdyń perneleri de bar. Osyǵan sáıkes oınaý tásili pernelerdi basý arqyly júredi. Ánshi qobyz súıemeldeýinde Qaztýǵan jyraýdyń «Qaıran da meniń Edilim» jyryn oryndap júr. Qylqobyzben daýysyn súıemeldeýdi elimizde jańǵyrtqan B.Tileýhan ekeni belgili. Onyń bul dástúrdi damytýdaǵy ornyn ánshi bylaı baǵalaıdy: «Men B.Tileýhannyń bul salada eń bıik deńgeıde kórinip, ónerdegi jańashyldyǵy men kóregendigine bas ıemin. Onyń jyraýlyq dástúrde oınaý tásilderin úırendim. Men úshin Bekbolattyń orny ónerdiń shyńynda».

Kompozıtor óziniń qobyzynda noǵaıdyń qyz uzatý toıynda osy kúnge deıin oınalatyn «Qyz shyǵarý» ánin tartyp júr. Sonymen birge, onyń halyq folklorynan bergen qundy materıaldarynyń biri – «Qobyz tartýlar». Bul melodııalardyń tabıǵaty bı yrǵaǵyna beıim, jeńil, oınaqy.

Sonymen, A.Sultanbekov shyǵar­ma­shylyǵy arqyly 80 jylǵa jýyq oınalýǵa tyıym salynyp, murajaıda sýreti ǵana turǵan qylqobyz jaryqqa shyqty. Ánderin súıemeldeýshi aspap retinde dombyranyń da róli úlken. Osy dombyrada oınaǵan jastar ınternet betterinde kezdesedi. Bul, máselen, 2008 jyly daǵystandyq ujymnyń Máskeýde bergen konserti. О́ıtkeni, Daǵystanda dalalyq jerlerdegi, shól, qum arasyndaǵy noǵaı aýyldarynda dombyra aspaby saqtalyp qaldy. Bul tabıǵaty qatal aımaqqa kóp eshkimniń qoly jete bermedi. «Toqtamys» (qazir Ikon aýyly) aýylynda bir adam qaıtys bolǵanda, onyń jasyryn saqtap kelgen dombyrasyn qaıda qoıaryn bilmeı abdyraǵan týystary aspapty ózimen birge kómgen», – deıdi sazger.

Ánshi 1996 jyly alǵash ret Qoban noǵaı teatry delegasııasy quramynda Daǵystanǵa Qaranoǵaı aýdanyna gastrolmen barady. Halyq bir-birin joǵaltyp alǵany sondaı, tipti bular Daǵystanda  noǵaılar turatynyn bilmegen. Qazir ol aýyl «Terekli mektep» dep atalady.

A.Sultanbekov repertýarynda ózi shyǵarǵan 50-ge jýyq án bar. Elinen, jerinen aıyrylyp, óktem ulttan qysym kórgen, rýhanııatyn jalǵastyrýǵa tyıym salynyp, eńsesi túsken eldiń janaıqaıy men kónede qalyń halqyna qyzmet etip, bılik aıtyp, el ishiniń berekesi bolǵan aqsaqal, jyraýlardyń armany men muńyn Arslanbek shyǵarmalarynyń altyn arqaýyna aınaldyrǵan. Ol óz ultynyń kóne mýzykalyq folklorynyń bilgiri, týǵan eliniń joǵyn joqtap, jyrtyǵyna jamaý bolýdy maqsat tutqan tulǵa. «Meniń armanym – arǵy tegi bir noǵaıdy qazaqtyń baýyrymyz dep tanýy. Biz – bir halyqpyz. Qazaqstanda táýelsizdikke qol jetkizip, jemisin kórip kelemiz. Qazaq eli alǵa umtylǵan, kóp elderden barlyq salada da kósh ilgeride júrgen el, bolashaǵy jarqyn memleket», – deıdi ol.

Baqyt TURMAǴAMBETOVA,

ónertaný kandıdaty,  M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner

ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri.

Almaty.