Almaty memlekettik dárigerlerdiń bilimin jetildirý ınstıtýty hırýrgııa kafedrasynyń professory, qan tamyrlary hırýrgi, medısına ǵylymdarynyń doktory Ábdimájıt BESPAEVPEN áńgimemiz adam aǵzasynda úlken ról atqaratyn qan tamyrlary máselesi tóńireginde bolmaq...
Almaty memlekettik dárigerlerdiń bilimin jetildirý ınstıtýty hırýrgııa kafedrasynyń professory, qan tamyrlary hırýrgi, medısına ǵylymdarynyń doktory Ábdimájıt BESPAEVPEN áńgimemiz adam aǵzasynda úlken ról atqaratyn qan tamyrlary máselesi tóńireginde bolmaq...
– Qan tamyrlary aýrýlaryn qalaı anyqtaýǵa bolady? Onyń belgileri qandaı? Aıaqtaǵy qan tamyrlarynyń keńeıip, bileýlenýi, ıaǵnı varıkozdyń bolýy nelikten?
– Suraǵyńyz óte aýqymdy. Ony bir sózben aıtyp túsindirý qıyndaý. Arterııa qan tamyrlarynyń aýrýlaryna kelsek, ol áleýmettik mańyzdylyǵy jaǵynan óte kúrdeli aýrý qataryna jatady. Mysaly, ınsýlt jáne júrek ınfarkty aýrýlary mı men júrekti qanmen qamtamasyz etetin arterııa qan tamyrlarynyń qysylýynan qan aınalymynyń buzylýynan týyndaıtyn óte aýyr patologııa.
Statıstıkalyq aqparat boıynsha ınsýltpen aýyrǵan adamnyń 37 paıyzy qaıtys bolsa, tiri qalǵandarynyń 20 paıyzy ǵana bastapqy jumys oryndaryna qaıta oralady, qalǵandary nevrologııalyq jetispeýshilik saldarynan múgedek bolyp qalady.
Kóktamyr aýrýlarynyń arterııa qan tamyrynyń aýrýlarymen salystyrǵanda, óz erekshelikteri bar. Áıelderde aıaqtyń kók tamyrynyń varıkozdy keńeıýi jıi kezdesedi. Onyń sebebi – keńselik jumys, gıpodınamııa, uzaq ýaqyt kólikpen júrý artyq salmaq, garmonaldyq preparattar qoldaný, t.b. Ásirese, alǵashqy júktilikten keıin shamamen 50 paıyz áıelderde kók tamyrdyń varıkozy paıda bolady. Halyqaralyq klassıfıkasııa boıynsha kók tamyrdyń varıkozdyq keńeıýi negizinen 6 satyǵa bólinedi. Onyń bastapqy belgileri – keshke qaraı aıaqtyń isinýi, jaısyzdyq, baltyr etiniń syzdap aýrýy nemese aıaqtyń «tas baılap qoıǵandaı» aýyrlaýy. Al eger der kezinde emdelmese, onda qarapaıym kóktamyrdyń venozdyq keńeıýi kele-kele trofıkalyq ózgeristerge ákelip soǵyp, uzaq ýaqyt jazylmaıtyn aıaq jarasyna ulasady.
– Qazirgi kezde elimizde qan tamyrlary hırýrgııasynyń deńgeıin, damýyn qalaı baǵalaǵan bolar edińiz?
– Elimizde qan tamyrlary hırýrgııasynyń damý qarqyny men deńgeıi joǵary dep aıtýǵa bolady. Búginde Qazaqstannyń aldyńǵy qatarly klınıkalarynda qursaq aortasy, myqyn-san arterııalaryna jáne onyń tarmaqtaryna kúrdeli rekonstrýksııalyq operasııalar jasalady. Sonyń ishinde Almatydaǵy Ortalyq qalalyq klınıkalyq aýrýhanasyndaǵy 30 tósektik qan tamyry hırýrgııasy bólimshecinde jylyna 400-ge jýyq josparly jáne shuǵyl rekonstrýksııalyq operasııa jasalyp, adam ómiri saqtalady.
Árıne, medısınanyń atalmysh salasyn Amerıka jáne Eýropa deńgeıimen salystyrýǵa bolmas. Biraq ol bizdiń qan tamyrlary hırýrgtary biliminiń nemese biliktiliginiń tómendiginen emes, qajetti medısınalyq qurylǵylardyń, apparatýralardyń jetkiliksizdiginen. Mysaly, keıingi kezde kók qan tamyrdyń keńeıýin lazermen emdeý tásili kópshilikke belgili bola bastady. Al bizdegi qoldanylyp júrgen apparattar qaı jaǵynan bolsa da eskirgen. Sondyqtan 2012 jyly Germanııadaǵy medısınalyq lazer apparattaryn shyǵaratyn «Dornier MedTech» fırmasy dırektorynyń atyna hat jiberdik. Maqsatymyz Almaty memlekettik dárigerlerdiń bilimin jetildirý ınstıtýtynyń (AMDBJI) bazasynda Lazer ortalyǵyn ashý. Kóp uzamaı Almatyǵa fırmanyń dırektory Lerh Mıhael myrzanyń ózi kelip, ekijaqty memorandýmǵa qol qoıylyp, olar oqý ortalyǵyn lazer apparattarymen qamtamasyz etýdi óz mindetine aldy. Al bizge, ıaǵnı AMDBJI-ǵa «Dornier MedTech» fırmasynyń medısınalyq lazer apparattaryn satyp alý júkteldi. Qarjy tapshylyǵynyń saldarynan osy bastamamyz ázirge iske aspaı otyr.
– Aıtyńyzshy, osy salada otandyq ǵalymdardyń qol jetkizgen jetistikteri bar ma? Qandaı jańa emdeý tásilderin ıgerdińizder?
– Qazirgi kezde qan tamyrlary hırýrgııasynda rentgenendovaskýlıarlyq angıoplastıkalyq operasııalar keńinen qoldanylyp keledi. Osydan birneshe jyl buryn ıntýbasııalyq jalpy jansyzdaný (obshıı narkoz) tásilimen tek kúrdeli rekonstrýksııalyq operasııa jasaý arqyly emdeletin naýqastar, qazirgi kezde renendovaskýlıarlyq angıoplastıka tásilin qoldaný arqasynda shamamen bir-bir jarym saǵattyń ishinde qysylǵan arterııa qan tamyryn keńeıtip, qajet bolǵan jaǵdaıda arnaıy stent ornalastyryp, qan aınalymyn bastapqy qalpyna keltire alady. Aıta ketý kerek, osyndaı kúrdeli operasııa jergilikti jansyzdanýmen (mestnyı narkoz) jasalady, ári naýqastar 3-4 kúnniń ishinde aýrýhanadan úıine shyǵady. Bul tásilmen emdeýge bolatyn qan tamyrlary aýrýlaryn aıta keter bolsaq, ol búırek arterııasynyń stenozy, arterııavenozdyq malformasııa, dıabetıkalyq angıopatııa jáne jıi kezdesetin myqyn-aıaq qan tamyrlarynyń oblıterasııalyq ateroskleroz saldarynan qysylýy. Taǵy bir aıta keter jaǵymdy jańalyq, sezde sheteldik áriptesterimiz keýde-qursaq, qolqa tamyrynyń anevrızmatıkalyq keńeıýin rentgenendohırýrgııalyq tásilmen arnaıy stentgraft protezin aorta ishine salý arqyly emdeýge bolatyn joldaryn kórsetip, sheberlik-dáristerin ótkizdi. Keleshekte bul tásildi bizder de qoldanatyn bolamyz.
– Ábdimájıt Tasybekuly, elimizde osy salada maman daıarlaý máselesi qanshalyqty sheshilgen? Condaı-aq, Almaty memlekettik dárigerler bilimin jetildirý ınstıtýtynda mamandardyń biliktiligin arttyrýda qandaı qadamdar jasalýda?
– Byltyr qyrkúıek aıynda AMDBJI-diń ashylǵanyna 50 jyl toldy. Qazirgi tańda atalmysh ınstıtýt birden-bir medısınalyq joǵary oqý oryndarynan keıingi bilimdi jetildiretin jáne qosymsha bilim berý boıynsha mamandar daıyndaýda elimizdegi aldyńǵy qatardaǵy oqý orny bolyp tabylady. Shyn mánisinde ınstıtýttyń alǵashqy irgetasy qalanǵan jyldardan bastap qazirgi kezge deıingi deńgeıi jer men kókteı. Munda joǵary kvalıfıkasııadaǵy bilikti dosent, professorlar men oqytýshylar dáris oqıdy. Desek te, densaýlyq saqtaý salasyn bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý qazirgi kezeńde ózekti problema bolyp otyr. Máselen, kadrlardyń qartaıýy. Sol sebepti, AMDBJI-diń kafedra qyzmetkerleri stýdenttermen, ınterndermen jyl saıyn kezdesip, ashyq esik kúnin uıymdastyryp, ár kafedra óz mamandyǵynyń ereksheligin, qajettiligin aıtyp, úgit-nasıhat júrgizip otyrady. Joǵaryda aıtqandaı, búginde Ortalyq qalalyq klınıkalyq aýrýhanasy qan tamyrlary bólimshesinde 16 rezıdent oqyp, angıohırýrgııa mamandyǵyn ıgerýde. Olardyń úsheýi – 3, beseýi 2 jyl, segizi birinshi jyl oqýlaryn bastady. Máselen, meniń qaramaǵymda 5 rezıdent bar. Oqý merzimi tórt jyl. Biz, ıaǵnı kýratorlar, olardyń sapaly bilim alýyna jaýaptymyz. Keleshekte bizden dáris alyp, biliktilikterin jetildirgen qan tamyrlary hırýrgtary halyqqa sapaly, saýatty qyzmet kórsetip, eren eńbegimen abyroı ataqqa ıe bolady degen senimimiz bar. Bir alańdatatyn jáıt, bir bólimshede júrip aýrýlardyń azdyǵynan rezıdentter qan tamyrlary patologııasynyń qyr-syryn tolyq qamtı almaıdy, ekinshi jaǵynan klınıkalyq praktıkanyń tapshylyǵynan oqý sapasy tómendeıdi. Sondyqtan, Almatydaǵy aýrýhanalardyń birinde taǵy bir qan tamyrlary bólimshesi ashylsa, joǵaryda aıtylǵan problemalardyń sheshilýine, sonyń ishinde áleýmettik mańyzy bar júrek-qan tamyrlary aýrýlarynan bolatyn ólim-jitimdi jáne múgedektikti tómendetýge, sondaı-aq medısına kadrlaryn daıyndaýda úlken úderis bolar edi.
– Áleýmettik mańyzy joǵary júrek-qan tamyrlary aýrýlary problemasy qalaı sheshilip jatyr? Qazirgi kezde dárigerlerdiń kórsetken medısınalyq qyzmetteriniń sapasy emdelýshilerdi qanaǵattandyrmaı otyr. Sebebi ne?
– Menińshe, eń aldymen, negizgi áleýmettik máni bar aýrýlardyń dıagnostıkasyn kúsheıtý qajet. Aýrýdyń dıagnostıkasy anyqtalǵan jaǵdaıda ǵana ony jan-jaqty emdeýge bolady. Júrek-qan tamyrlary aýrýlary dıagnostıkasynyń aqsaýy JOO-da stýdentterge sapaly bilim berýde jatyr. Bizde, shynyn aıtý kerek, medısınalyq JOO-larda 4-5 kýrs stýdentterine júrek-qan tamyrlary aýrýlary kabınette oqytylady. Sebebi, QazUMÝ klınıkalyq oqý bazasy bolyp sanalatyn aýrýhanalardyń birde-birinde qan tamyrlary bólimshesi joq. Demek, naýqasty kózimen kórip, qolymen ustamaǵan stýdent, dıplom alyp, dáriger bolǵanda dıagnozdy qalaı durys anyqtasyn. Bul – aksıoma. О́kinishke qaraı, búginde medısınalyq JOO bakalavrıat júıesine kóshken soń 5 jylda «shala pisken» mamandardy kóptep shyǵaryp jatyr. Shynyn aıtý kerek, AMDBJI-ǵa biliktiligin jetildirýge kelgen mamandardy biz qaıta oqytamyz. Budan týyndaıtyn ekinshi problema – medısınalyq bilim berý joldaryn jetildirip, teorııadan praktıkaǵa kóbirek kóńil bólý qajet. Kerek bolsa, JOO oqý baǵdarlamasyn qaıta qarastyryp, ózgertý kerek.
«Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynyń maqsaty – halyqtyń densaýlyǵyn odan ári nyǵaıtý, negizgi áleýmettik máni bar aýrýlardy, sonyń ishinde qan aınalymy júıesiniń aýrýlarynan ólim-jitimniń júz myńǵa shaqqanda 2013 jyly 374-ke, 2015 jyly 353- ke deıin tómendetý josparlanyp otyr. Mamandyǵym qan tamyrlary hırýrgi bolǵandyqtan, osy jerde aıta ketý kerek, qazirgi kezde halyq sany 2 mıllıonǵa jýyq Almaty qalasynda qan tamyrlary aýrýlaryna jedel járdem kórsetetin jalǵyz bólimshe bar. Al qalǵan aýrýhanalarda bólimsheni bylaı qoıyp, shtatta angıohırýrgtar joq. Qaladaǵy aýrýhanalar men perzenthanalardan ártúrli patologııalarǵa (mysaly: qursaq aortasynyń anevrızmasy, arterııa nemese vena tamyrlarynyń tromboembolııasy, júkti áıelder vena tamyrlarynyń órlemeli trombozy jáne jatyrdan qan ketý, t.b.) baılanysty shuǵyl angıohırýrgııalyq operasııa qajet etetin shaqyrtýlar túskende, qan tamyrlary hırýrgtaryna kólik jiberip jatady. Keı kezderi qan tamyrlary hırýrgtarynyń kómegi qajet bolyp, 2 aýrýhanadan bir mezgilde shaqyrtý túsedi. Qaladaǵy keptelistermen jetkenshe der kezinde jedel angıohırýrgııalyq kómektiń keshigýiniń saldarynan aýrý asqynyp, emshara nátıjesi oıdaǵydaı bolmaı, dáriger jetkenshe naýqas qaıtys bolatyn oqıǵalar da kezdesedi.
– Ábdimájıt Tasybekuly, sońǵy saýal, qan tamyrlary hırýrgııasynyń mamany retinde kóktamyr aýrýynan bolatyn varıkozdy boldyrmaýdyń sharalary men em joldarynan keńes bere ketseńiz?
– Árıne, kóktamyrdyń varıkozdyq keńeıýin boldyrmaýdyń sharalary bar, ony kúndelikti jaǵdaıda qoldanýǵa bolady. Máselen, emdik gımnastıkamen kúndelikti úzbeı aınalysý; fızıkalyq jattyǵýlar jasaý (jaıaý júrý, sýǵa júzý, velosıped tebý, t.b.); jatarda aıaqtyń astyna jastyq qoıyp, 10-15 sm kóterip jatqan óte paıdaly; ókshesi 5 sm bıik nemese tym jalpaq ókshe aıaq kıim kımeý; kúndelikti jatar aldynda aıaqqa tizeden tómen kontrastyq dýsh qabyldaǵan paıdaly, ol kóktamyrdyń tonýsyn qalpyna keltirip, qan aınalymyn jaqsartady; saýnaǵa, ystyq vannaǵa túsýge bolmaıdy. Al emdeý joldary – aýrý bastapqy satyda konservatıvtik túrde emdeledi, ıaǵnı kóktamyrdyń varıkozdyq keńeıýiniń dárejesine qaraı dárigerdiń nusqaýy boıynsha arnaıy dári-dármek qoldanylady. Eger de varıkoz keńeıip, kóktamyr asqynyp, jedel tromboflebıt paıda bolsa, onda operasııalyq jolmen emdeý qajet.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
