Bul ár adamnyń ózine baılanysty

Aýylda da, qalada da áleý­mettik teńsizdiktiń etek jaıǵan­dyǵy sonshalyq, sol eldiń ishindegi attóbelindeı áleýetti jandar – baılar, al turmysy ortadan tómen jandar kedeıler bolyp bólingen. Oǵan et-qulaǵymyz úırenip te qalǵan tárizdi. Dál osy joldardy aq qaǵazǵa túsirer aldynda el ishinde joǵaryda aıtylǵan máselege oraı saýalnama júrgizgen edik.

Aýylda da, qalada da áleý­mettik teńsizdiktiń etek jaıǵan­dyǵy sonshalyq, sol eldiń ishindegi attóbelindeı áleýetti jandar – baılar, al turmysy ortadan tómen jandar kedeıler bolyp bólingen. Oǵan et-qulaǵymyz úırenip te qalǵan tárizdi. Dál osy joldardy aq qaǵazǵa túsirer aldynda el ishinde joǵaryda aıtylǵan máselege oraı saýalnama júrgizgen edik.Qoıylǵan suraq kókeılerindegi kóptegen keleńsizdikti dóp basqanymen halyqtyń basym bóligi naqty aty-jónderin aıtýdan bas tartty. Nege? О́ıtkeni, ózderin kommersantpyz dep tanystyrǵan jandardyń deni bankterden nesıe alyp, qaladan arzan baǵaǵa tutastaı azyq-túlik pen ónerkásiptik zattardy satyp alyp, aýylǵa aparyp saýdalaryn jasap júr. Ras, biraz adam túrli sala boıynsha jetispeýshilikterdi tizbelep, aty-jónderin ashyq aıtty. Áıtkenmen, olar qalaı da kórinip qalǵysy keletin turaqsyz, ıaǵnı ózindik ustanymy joq topqa jatary haq.

Tutastaı alǵanda, Almaty ob­lysynda «Jumyspen qamtý­dyń jol kartasy-2020» baǵdar­la­masyn iske asyrý barysy týraly málimetke júginsek, sońǵy úsh jylda respýblıkalyq bıýdjetten 15,3 mlrd. teńge, al ob­lys­tyq bıýdjetten 664,6 mln. teńge bólinip, sol qarajatty paı­da­laný barysynda 17 myńnan astam adam jumyspen qamtylǵan. Naq­ty­laı tússek, birinshi baǵyt boıyn­sha aýyldyq eldi mekenderdi damytýǵa respýblıkalyq bıýdjet­ten 2012 jyly 1,2 mlrd. teńge, aǵymdaǵy jyly 8,4 mlrd. teń­ge bólinip, byltyrǵy jyly 26 joba iske asyrylsa, bıyl jo­balar sany 117-ge jetken. Infra­qu­rylymdyq jobalarda 2912 adam jumyspen qamtylsa, onyń ishinde 1285 adam jumyspen qamtý ortalyqtarynyń yqpal etýimen ornalasqan. Ekinshi baǵyt boıynsha kásipkerlikti damytýǵa 2011-2013 jyldary – 2157,2 mln.teńge, onyń ishinde shaǵyn nesıe berýge 2135 mln. teńge,  kásipker­lik negizderin oqytýǵa 22,2 mln.­ teńge qarastyrylǵan. Baǵ­dar­la­ma is júzine asqan kezeńde 812 jeke tulǵaǵa jáne quramynda 151 múshesi bar 8 ne­sıe­lik­ serik­testikke shaǵyn nesıe berilgen. Úshinshi baǵyt boıyn­sha kásiptik oqytýmen 7,1 myń adam qamtylyp, sonyń 78,5%-y­ ju­mysqa ornalas­ty­rylǵan. Áleý­mettik jumys oryndaryna 2,2 myń adam, jas­tar tájirıbesine 1,9 myń túlek jiberilgen. Ýaqytsha jumys isteý tájirıbesinen ótý merzimi aıaqtalǵan soń, turaqty jumysqa 1,9 myń adam ornalastyrylǵan. Atalǵan baǵyt boıynsha 2012 jyly oblystyń 3 eldi mekeninde 53 qyzmettik úı (50 jeke jáne 3 kóp qabatty) salynyp, paı­dalanýǵa berilgen. Qyzmettik turǵyn úılerge baǵdarlama aıasynda jumyspen qamtamasyz etilgen, ıaǵnı eńbekke qabiletti – 310, barlyǵy 630 adamy bar 150 otbasy qonys aýdarǵan. Eńbekke qabiletti adamdardyń ishinen búgingi kúnge 259 adam jumys istese, 51 áıel bala kútimine, densaýlyǵyna baılanysty ýaqytsha eńbekke jaramsyz dep tanylǵan. Qonys aýdarǵan otbasylarǵa 8 mln.teńge kóleminde sýbsıdııa tólengeni taǵy bar. Baǵdarlamanyń iske asyrylýy eńbek rynogynyń turaqtanýyna jáne jumyssyzdyq deńgeıiniń tómendeýine yqpal etken. 2011 jyly jumyssyzdyq deńgeıi 5,6 paıyzdy quraǵan bolsa, 2012 jyldyń qorytyndysy boıynsha sol kórsetkish 5 paıyzǵa deıin azaıǵan.

Sózimiz dáleldi bolýy úshin Almaty oblysy boıynsha statıstıka departamentinen alǵan málimetterdi keltirsek, aǵymdaǵy jyldyń 10 aıynda oblys boıynsha ortasha aılyq eńbekaqy 80158 teńge boldy. Al óndiris oryndary kóptep ashylǵan ári elimizdegi eń iri megapolıs – Almaty qalasynyń irgesinde ornalasqan Ile aýdany turǵyndarynyń ortasha aılyq eńbekaqylary 111622 teńge bolsa bul kórsetkish shalǵaıdaǵy Raıymbek aýdanynda 58260 teńge, sondaı aq Sarqan aýdanynda 62886 teńge bolyp jalǵasady. Negizi memlekettik, memlekettik emes mekemelerde turaqty jumys orny bar jandar turmysy búgingi qoǵamda ortadan joǵary bolyp sanalady. Qudaıǵa shúkir, zeınetkerler de qysylyp-qymtyrylyp otyrǵan joq. Biraq aılyq jalaqylary qalaı tartsa da qysyltaıańǵa tirep, áıteýir otbasy qajettiligin tolyq qamtı almaıtyn jandar men bardy uqsata almaı artyqtaý bolsa da, ashyǵyn aıtsaq, paryqsyzdyǵynan aryla almaıtyn jandardyń aıyrmasyn da ekshegen lázim. Sondaı-aq, bes-alty bas malyn ósire almaı, ultaraqtaı jerin ıgere almaı, ata-eneniń zeınetaqysyna qarap otyratyndarmen qatar júrip, erinbeı eńbek etip sol eńbektiń óteýin ala biletinderdiń arasy jer men kókteı. Bul jerde aıtaıyn dep otyrǵan oıymyz áleýmettiń áleýetin qalaı kóterý máselesi bolyp otyr ǵoı. Bir tarapty tuqyrtyp, ekinshi jaqtyń aıyzyn qandyra san derekke dáıekteme keltirgenimizben erteń onyń nátıjesi qandaı bolady?

Elbasy «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy – qalyptasqan mem­leket­tiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda «Bizdiń bas­ty maqsatymyz – áleýmet­tik qaýipsizdik jáne azamat­ta­ry­myz­dyń baqýattylyǵy. Bul – qoǵamdaǵy turaqtylyqtyń eń jaqsy kepili», dep naqtylaǵan. Odan ári sol baqýatty ómirge jetý máselesindegi mindetter men qadamdardy da táptishteı uǵyndyrǵan. Sondyqtan el bolyp qolǵa alǵan ıgilikti jumysqa bılik tarapynan der kezinde naqtyly qoldaý tabylyp jatsa, nur ústine nur. Bile-bilsek, bul mindetteý emes, eldiń bir úni. Sóz reti kelgende aıta ketsek, kóptegen máseleler merzimdi basylymdar men kógildir ekranda jazylyp, aıtylǵan sátinde memlekettik saıasatqa saı áreket etip otyrǵan laýazymdy tulǵa ózi oqyp, kórse dereý sheshimin taýyp jatady. Al, sholaq belsendiler óreleri jetkenshe óktemsip te, kólgirsip te artyn sıyrquıymshaqtandyryp tyndyrǵan bolady. Sol aralyqta sabylǵan qarapaıym jannyń kóńili qaradaı qalmaı qaıtedi. Sondyqtan, áleýmettiń áleýetin arttyrýdyń negizgi túıini atqarý­shy bıliktiń qolynda deýge bolady. Eń bastysy, qazaqtyń «Eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı», «Kisideginiń kilti aspanda» degen sózderin jadyna túıip, qandaı da bir jumys bolmasyn barlyǵynyń oń sheshimin tabýy áýeli ár adamnyń ózine baılanys­ty ekenin umytpaǵan durys.

Nurbol ÁLDIBAEV,

«Egemen Qazaqstan».

Almaty oblysy.