El Úkimeti shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý baǵytynda aýqymdy jumys jasady. Atap aıtqanda, elimizde kásipkerlikti qoldaýdyń normatıvtik-quqyqtyq bazasy qalyptastyryldy, bıznesti tekserýge birneshe márte moratorıı jarııalandy. Daǵdarysqa qarsy memlekettik baǵdarlama sheńberinde kásipkerlikti nesıeleýge qomaqty qarjy bólindi. Salyqtyq júkteme tómendetilip, salyq salýdyń jeńildetilgen júıesimen jumys isteıtin kásipkerlerge qoldaý kórsetildi.
El Úkimeti shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý baǵytynda aýqymdy jumys jasady. Atap aıtqanda, elimizde kásipkerlikti qoldaýdyń normatıvtik-quqyqtyq bazasy qalyptastyryldy, bıznesti tekserýge birneshe márte moratorıı jarııalandy. Daǵdarysqa qarsy memlekettik baǵdarlama sheńberinde kásipkerlikti nesıeleýge qomaqty qarjy bólindi. Salyqtyq júkteme tómendetilip, salyq salýdyń jeńildetilgen júıesimen jumys isteıtin kásipkerlerge qoldaý kórsetildi.
Memleket tarapynan kórsetilgen osyndaı qamqorlyqty tıimdi paıdalanǵan kásipkerlerdiń birqatary búginde aıaǵynan tik turyp, sharýalaryn biryńǵaılap aldy. Úkimet qoldaýyna jaýap retinde olar ózderi qurǵan seriktestik pen kásiporyndarǵa jergilikti turǵyndardy jumysqa tartyp, eldegi jumyssyzdardyń sanyn azaıtýǵa atsalysty. Olar bir jaǵynan, ózderi óndirgen ónimderin halyqqa keńinen taratý arqyly salyq túsiminiń kólemin ulǵaıtsa, ekinshiden, otandyq taýar óndirisin damytýǵa úlken úles qosýda.
Adal eńbektiń arqasynda ózderin de, ózgelerdi de rızalap júrgen kásipkerler elimizde jetip artylady. Biraq, ókinishke qaraı, kásipkerlerdiń bári birdeı ondaı emes bolyp shyqty. Olardyń arasynda jalǵan kásipkerlikpen aınalysyp, kóp aqsha taýyp júrgenderi de, memleket tarapynan kórsetilgen qamqorlyqty tek óz maqsattaryna buryp alyp, qoǵamǵa zııanyn tıgizip júrgenderi de bar eken.
Jalǵan kásipkerliktiń ekonomıkalyq qylmystyń bir túri ekeni belgili. Al, ekonomıkalyq qylmys memlekettiń damýyna kedergi keltiredi. О́kinishke qaraı, búginde qylmystyń tap osy túri kásipkerler arasynda jıi bolmasa da, ishinara kezdesip qalady.
Jarty jylda 17 jalǵan kásipker...
Qalalyq salyq basqarmasy qyzmetkerleriniń málimdeýinshe, basqarma boıynsha aǵymdaǵy jyldyń 1 shildesine deıin 17 adam jalǵan kásipker retinde tirkelgen. Olar salyqtan jaltarý arqyly memleketke QQS boıynsha 2 326 795,9 myń teńge mólsherinde zııan keltirgen. Jasyryn jolmen paıda tapqysy kelgender tek bıyl ǵana paıda bolyp otyrǵan joq, olar el aýmaǵynda budan buryn da jıi bolmaǵanymen, anda-sanda bir tóbe kórsetip qoıady. Sonyń ózinde jalǵan kásipkerlerden keletin zııan shash etekten. Mysaly, 2005-2009 jyldar aralyǵynda jalǵan kásipkerlikpen aınalysqan I.Galagan deıtin azamat memleketke 491 632 318 teńgege zııan keltirse, taǵy bir jalǵan kásipker «Stroıeksport» JK jetekshisi A.Kılımov memleketke 238 488 619 teńge kóleminde zardap shektirdi. Bular jalǵan qujat jasaý arqyly mol paıda tabýdy kózdegen. Olardyń qylmysty isterin sot anyqtap, kinálaryn moınyna qoıdy. Sóıtip, joǵaryda esimderi atalǵan aılaker kásipkerler ishken-jegenderin qaıta qusýǵa májbúr boldy.
Oblystyq ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres departamentiniń ókilderi bergen málimet te osyǵan uqsas. Olardyń aıtýynsha, 2011 jyly belgisiz bireýler «SDO-Sılıkat» JShS atynan munaı ónimderin alý jáne ony taratý baǵytynda jalǵan kásipkerlikpen aınalysyp, memleketke 105 mıllıon teńge kóleminde zııan keltirgen. Budan basqa «Stroıkom-K» JShS atynan áreket jasaǵan belgisiz tulǵalar da jalǵan esep qujattaryn jasaý arqyly áriptes mekemeleriniń salyqty tıisti mólsherde tólemeýine sebepshi bolǵan. Sóıtip, olar 388,5 mıllıon teńge mólsherinde bıýdjetke zııan shektirgen.
Teksertpeý úshin túrli amaldar jasaıdy
Al, Oral qalasy boıynsha memlekettik sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý basqarmasy qyzmetkerleriniń pikirinshe, keıbir kásipkerler ózderine berilgen jeńildikterdi mise tutpaı otyr. Tazalyq saqshylarynyń aıtýynsha, budan biraz ýaqyt buryn «Memlekettik baqylaý jáne qadaǵalaý týraly» zańǵa tolyqtyrýlar men ózgerister engizilip, osyǵan baılanysty josparly tekserýler sany ájeptáýir azaıǵan. Mysaly, buryn kondıterlik sehtar men qoǵamdyq tamaqtaný oryndary aıyna bir nemese úsh aıda bir qadaǵalansa, qazirgi tańda atalǵan nysandar jarty jylda bir-aq ret tekseriledi. Al, azyq-túlik satatyn saýda núkteleri jylyna tek bir ret qana tekseriledi. Tolyqtyrylǵan zań boıynsha memlekettik tirkeýden ótip, isin jańadan bastaǵan kásipkerlerdi 3 jyl ýaqyt ótpeıinshe, tekserýge bolmaıdy. Bul jaǵdaılardyń barlyǵyn memleketimiz elimizde shaǵyn jáne orta bıznesti damytý maqsatynda jasap otyr. Biraq, ókinishke qaraı, keıbir kásipkerler memleket tarapynan jasalyp jatqan jaǵdaıdy el ıgiligi úshin emes, kerisinshe, tek óz paıdasyna ǵana jaratýǵa tyrysady. Mysaly, joǵarydaǵy zańdy paıdalanyp, keıbir kásipkerler sanıtarlyq tekserýlerdi múldem boldyrmaý maqsatynda burynnan jumys istep kele jatqan ashanasyn nemese dúkenin 3 jyldan keıin basqa bireýge jalǵa berip nemese óz týysyna satqan bolyp, ózge atpen tirkeýden qaıta ótkizedi de, jumysyn odan ári jalǵastyra beredi.
Biraq, qujat boıynsha bul saýda núktesi basqa adamǵa kóshkendikten, ol jańadan ashylǵan nysan bolyp esepteledi de, zań boıynsha ony tekserýge bolmaıdy. Osyndaı jolmen keıbir kásipkerler onsyz da sırep ketken josparly tekserýdi múldem jasatpaýǵa tyrysady. Tazalyq joq jerde neshe túrli jaǵdaıdyń oryn alatyny belgili. Jańaǵydaı áreket jasaǵan shaǵyn bıznes ıeleriniń kesirinen el arasynda juqpaly aýrýlar taralýy múmkin.
Zańmen mindetteý kerek
Byltyr jazda úrmeli oıynshyqtardan qurastyrylǵan oıyn alańy jáne onyń zııany jóninde jazyp, dabyl qaqqanbyz. Sol joly qaladaǵy osyndaı birneshe oıyn alańynyń qojaıyndarymen jáne Oral qalasy boıynsha memlekettik sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý basqarmasy qyzmetkerlerimen jolyǵysyp, osy baǵytta birneshe suraq qoıdyq. Sonda uıymdastyrýshylar oıyn alańyn qurýdyń erejesi jóninde bilmeıtindikterin ańǵartsa, SES qyzmetkerleri olardy tekserýge quqyqtary joq ekendigin aıtyp, aqtaldy. Kásipkerler bıyl da qalanyń ár jerinde oıyn alańdaryn jasaqtap, aqsha tabýda, al balalardyń ómiri úshin munyń qaýipti ekenine eshkim pysqyryp ta qarap jatqan joq. Dúkenderden merzimi ótip ketken taǵamdardy da jıi kezdestiretin boldyq. Mysaly, osy joldardyń avtory jaqynda bir dúkennen et konservisin alyp, ol buzylyp ketkesin keri ákelip tapsyrdy. Kórshilerdiń biri taǵy bir dúkennen jańǵaq dánin satyp alyp, odan jybyrlaǵan ýaq qurttardy kórip, qoqys salatyn jáshikke laqtyryp tastaǵanyn aıtty. Dúkennen merzimi ótip ketken kámpıt satyp alǵan tanysym ony paıdalanýǵa qaýiptenip, «joıyp» jiberdi...
Osy taqyrypta suhbattasyp otyrǵanymyzda, SES qyzmetkeri tolyqtyrylǵan zańǵa sáıkes ózderiniń isin jańadan bastap jatqan kásipkerlerge bara almaıtynyn aıtyp, olarǵa saýda mádenıetin eń bolmasa, sol aımaqtaǵy kásipkerler qaýymdastyǵy nemese «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ arqyly úıretý kerek degen bolatyn. Tutynýshylarmen mádenıetti qarym-qatynas qalyptastyrýdy jáne adam qaýipsizdigi men eńbek zańdylyǵyn saqtaýdy kásipkerlerge zań arqyly mindettep qoıý kerek. Sonda ǵana elimizde jańa damyp kele jatqan kásipkerlik qyzmettiń sapasy artyp, durys jetiledi, deıdi mamandar.
Jalaqy bermeı, eńbekti qanaıtyndar da bar
Aıtpaqshy, keıbir kásipkerler arasynda jumys kózin ashqanymen, qyzmetkerleri men jumysshylaryna eńbekaqy tólemeı, qur ýádemen toıdyryp júre beretinder de kezdesedi. Oblystyq baqylaý jáne áleýmettik qorǵaý departamentiniń qyzmetkerleri bizge osyndaı jaǵdaıattar jóninde naqty aqparattar da berdi. Mamandardyń aıtýynsha, ózderin qorǵaýdy surap, ótinish aıtyp keletinderdiń kóbisi jeke kásipkerlerde jumys isteıtin adamdar eken. Olardyń sózinshe, jeke kásipkerlerdiń kóbisi jumysqa alǵan adamdarymen eńbek shartyn jasaýǵa asa qulyqty emes. Basqa jerden jumys taba almaı, osy jerge qalaıda taban tiregisi kelip turǵan adamnyń mundaı talapty birden qoıa almaıtyny túsinikti jaǵdaı. Jumysshy eńbegin qanaý degen osydan kelip shyǵady. «Olardy qorǵaý úshin jumys berýshi men jumysshy arasynda eńbek sharty jasalýy kerek. Mundaı qujatsyz olardy biz qalaı qorǵaımyz?» deıdi eńbek ınspektorlary. Osy jaǵdaıdy qaperge salǵan mamandar jumysshymen arada eńbek shartyn jasaýdy kásipkerlerge zańmen mindetteý kerek degendi aıtty. Adamı quqyqtary taptalǵan jurt osyndaı shaǵymmen «Nur Otan» HDP oblystyq bólimshesi janyndaǵy qoǵamdyq qabyldaýǵa da jıi keletin kórinedi. Atalmysh qabyldaý bólmesiniń meńgerýshisi Gúljan Muqtarqyzynyń aıtýynsha, mundaı máseleler kóp jaǵdaıda osy bólmede keste boıynsha qabyldaý júrgizip otyrǵan quzyrly organ ókilderiniń yqpalymen ońdy sheshilip jatady.
El Úkimeti tarapynan kórsetilip jatqan qoldaý-kómekti barynsha paıdalanyp, jeke isin damytyp alǵan keıbir kásipkerlerdiń arasynda memleketke salyq, jumysshylarǵa jalaqy tólemegenimen turmaı, jergilikti bılik ókilderine qarsy shyǵyp, zańǵa baǵynǵysy kelmeıtinderi de bar. Mundaı faktiler elimizdiń túkpir-túkpirinde kezdesedi. Memleket tarapynan qoldaý alǵan kásipkerler arasynda óz ónimderin jergilikti turǵyndarǵa qoljetimdi baǵaǵa usynyp jatqandary da óte sırek. Olardyń ózi jergilikti bıliktiń yqpalymen anda-sanda áleýmettik mekemelerge kómek kórsetken syńaı tanytyp qoıady. Onyń ústine Sybaılas jemqorlyqqa jáne ekonomıkalyq qylmysqa qarsy kúres agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Marat Ahmetjanovtyń «Qazaqstannyń 16 iri kompanııasy uzaq jyl boıy radıkaldyq dinı aǵymdardy qarjylandyryp kelgen», degen ótken aılardaǵy málimdemesine halyqtyń beıjaı qaramaǵany anyq. Atalmysh 16 iri kompanııanyń artynda elimizdiń 16 iri bıznesmeni turǵan joq pa?
Mine, osyndaı jaǵymsyz áreketteri arqyly bıznes ókilderi halyqtyń narazylyǵyn týǵyzýda. Bul jaǵdaıdyń el ekonomıkasyn jaqsartýdy kózdegen memleket basshysynyń tapsyrmasyn júzege asyrýǵa kedergi keltiretini anyq. Sondyqtan, Úkimet tarapynan beriletin kómek qarjyny alý úshin kásipkerlerdiń joǵarydaǵy talaptardy is júzinde oryndaýy jáne onyń halyqpen qarym-qatynasy men adamgershilik qadir-qasıeti eskerilse eken deımiz.
Aısha О́TEBÁLI,
jýrnalıst.
Batys Qazaqstan oblysy.
