Jasampazdyqtyń jańa bastaýy

1997 jyly táýelsiz Qazaqstan Elbasynyń bastaýymen «Qazaqstan-2030» Strategııasy aıqyndaǵan jańa damý jolyna túsken bolatyn. Sol kezde, jańa irgetasyn qalaǵan jas memlekettiń aldynda úsh birdeı qasterli mindet turdy: memlekettiń irgetasyn qalaý men naryqtyq ekonomıkada serpilis jasaý, áleýmettik memlekettiń negizderin qalaý, qoǵamdyq sanany qaıta ózgertý. Bul mindetter Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda zańdy jalǵasyn tapty.

Qazaqstan jańa damý jolyna túskende «Aldymen ekonomıka, sodan soń saıasat» usta­nymyn berik negizge aldy. Álem­dik saıası úrdiste bul qýatty qaǵıdany «Qytaı qudiretiniń» atasy Den Sıaopın engizgen bolatyn.

1997 jyly táýelsiz Qazaqstan Elbasynyń bastaýymen «Qazaqstan-2030» Strategııasy aıqyndaǵan jańa damý jolyna túsken bolatyn. Sol kezde, jańa irgetasyn qalaǵan jas memlekettiń aldynda úsh birdeı qasterli mindet turdy: memlekettiń irgetasyn qalaý men naryqtyq ekonomıkada serpilis jasaý, áleýmettik memlekettiń negizderin qalaý, qoǵamdyq sanany qaıta ózgertý. Bul mindetter Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda zańdy jalǵasyn tapty.

Qazaqstan jańa damý jolyna túskende «Aldymen ekonomıka, sodan soń saıasat» usta­nymyn berik negizge aldy. Álem­dik saıası úrdiste bul qýatty qaǵıdany «Qytaı qudiretiniń» atasy Den Sıaopın engizgen bolatyn.

Osy ustanymǵa negizdelgen saıası-ekonomıkalyq damýdyń ómirsheńdigin Qytaı eliniń álemdegi eń qýatty derjavaǵa aınalýynyń ózi-aq aıqyn dá­lel­dep berdi.

Qazaqstan óz damýynyń alǵashqy qadamdarynan bastap, 1948 jyly qabyldanǵan «Adam quqyǵynyń barshaǵa ortaq deklarasııasynda» jarııalanǵan negizgi quqyqtar men bostandyqtardy konstıtýsııalyq turǵydan bekitti.

Qazirgi tańda, Qazaq eli beı­bitshiliksúıgish qadamdarymen álemdik etalon retinde tanylǵan. Bul týrasynda, kezindegi BUU Bas hatshysy Koffı Annan Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly bilgende osy uıymdy BUU-nyń kishkene kóshirmesi retinde baǵalaǵan bolatyn.

Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaq­stan ekonomıkasy qaryshtap damý ústinde boldy. Elimizge 160 mlrd. dollardan astam shetel ınvestısııasy tartylyp, bul kórsetkish boıynsha TMD elderi arasynda aldyńǵy orynǵa shyqty. Elbasy Joldaýynda aıqyn kór­setilgendeı, «Nátıjesinde, 2012 jyldyń qorytyndysy boıynsha IJО́-niń kólemi jaǵynan biz álemniń ekonomıkasy damyǵan 50 eldiń qataryna kiremiz».

Elbasy Joldaýynda HHI ǵasyrdyń on jahandyq syn-qateri alǵa tartylyp otyr. Joldaýdan úzindi keltiretin bolsaq, «Tarıhı ýaqyt asa jedeldeı túsýde. Álem qarqyndy túrde ózgerýde jáne bolyp jatqan ózgeristerdiń jyldamdyǵy adamdy tańǵaldyrady». Endi Qazaq eliniń geosaıası jaǵdaıyn saralaıtyn bolsaq, bul qaterlerdiń ózektiligi arta túsedi. Sebebi, Qazaqstan úsh dinı-saıası órkenıet ıslam, hrıstıan jáne býdda-konfýsıandyq álem qıylysynda ornalasqan el. Olarǵa tán qaıshy­lyqtar men bir-birimen teke-tiresýshilik osy geosaıası ortada asa asqyna túsedi jáne muny sońǵy ýaqyttarda Ortalyq Azııa aýmaǵynda oryn alǵan jahandyq deńgeıdegi birqatar oqıǵalar dáleldeı túsedi.

Tarıhı ýaqyttyń jedeldeýi men elderdiń ekonomıkalyq damýyndaǵy teńgerimsizdik zań­syz kóshi-qon máselesin de erekshe alǵa tartyp otyr. Qazir elimizde, ártaraptan kelgen óz ultymyzdan basqa qansha kelimsekter júr­gendigin quqyq qorǵaý organ­darynyń ózi de aıqyndaı almaı otyr. Olardyń kópshiligi elimizdiń ártúrli aýmaqtaryndaǵy qylmystyq ahýaldy ýshyqtyryp, turǵyndar qaýipsizdigine nuqsan keltirýde.

Qazaq eliniń endigi aldyna qoıǵan basty maqsaty – Jalpyǵa ortaq eń­bek qoǵamyn qurý. Elbasy Joldaýynda «Sońǵy 20 jyldan astam ýaqytta biz qoǵam ómiriniń barlyq salalaryna óte joǵary qarqynmen jańǵyrtý júrgizdik» degen bolatyn. Elbasy óz Joldaýynda Qazaqstan halqyna osy maqsatqa jetý jolynda sheshilýi tıis jeti birdeı strategııalyq mindet júktep otyr jáne munyń ózi tarıhı ýaqyttyń syn-qateriniń aldyn alýdaǵy asa kóregen qadam. Osy mindetterdiń oıdaǵydaı sheshilýine úles qosý árbir qazaqstandyqtyń qasıetti boryshy bolyp tabylady.

Joldaýdy ret-retimen saralap shyǵatyn bolsaq, meniń oıymsha, birinshi baǵyttaǵy erekshe nazar aýdararlyq másele – bul memlekettik syrtqy qaryzdardy retteý máselesi. Elbasy eldiń memlekettik qaryzynyń deńgeıin turaqty baqylaýda ustaýdy mindettep otyr. Jańa ǵasyrdy silkindirgen ekonomıkalyq daǵ­darys kezinde kóptegen elderdiń syrtqy qaryzdary kesirinen eko­nomıkalyq defoltqa ushyra­ǵa­ny barshamyzǵa belgili. Son­dyqtan, Elbasy tarıhı syn-qaterge sáıkesti eldiń erteńgi ekonomıkalyq qaýipsizdigin de oılap otyr jáne bul máseleni tuńǵysh ret asa joǵary deńgeıde kóterdi.

Elbasy Joldaýynda atap kórsetilgendeı, «Qazaqstan ekonomıkasy – álemdik aýqymda kólemi shaǵyn ekonomıka... El birtutas korporasııa sekildi jumys isteýi tıis...». Osy arada AQSh, Japo­nııa elderine tán korporatıvti mádenıet ustanymdaryn zertteý jumystaryn qazaqstandyq ýnıversıtetterge júkteýdiń tıimdi áseri bolatyndyǵy sózsiz.

Memleket basshysy Nursultan Ábish­ulynyń pikirinshe, «...ta­bıǵı resýrstardy basqarýdyń túbegeıli jańa júıesin engizý qajet». Osy jerde, Qazaq eliniń qazba baılyǵyn kún sanap quny kete bastaǵan AQSh dollaryna satý máselesin qaraýdyń ushqyny bar. Osyǵan deıin de Elbasy AQSh dollarynyń ornyna jańa álemdik valıýta engizý máselesin otandyq jáne halyqaralyq bas­pasóz betterinde birneshe márte kótergen bolatyn jáne bul oılar da tarıhı syn-qatermen úndesip jatyr.

Elbasy oıyna súıenetin bolsaq, «Otandyq kásipkerlik jańa ekonomıkalyq baǵyttyń qozǵaýshy kúshi bolyp tabylady». Osy arqyly Elbasy orta tap quraýshy kúsh orta jáne sha­ǵyn kásipkerlerge úlken senim artyp otyr. Búkilálemdik saıa­sı-áleýmettik oı-pikirge súıenetin bolsaq, kez kelgen el­diń turaqtylyǵy men tıimdi damýynyń tiregi baılar men kedeıler emes, tek orta tap bolyp sanalady ári bul jańa kezeńdegi tarıhı syn-qaterdiń aldyn alýdaǵy strategııalyq mindet bolyp otyr.

Elbasy «Jańa kezeńdegi áleý­mettik saıasattyń mańyzdy quram­das bóligi retinde ana men balany qorǵaýdy jarııalap» otyr. Osyǵan baılanysty, mynadaı usynystar jasaýǵa bolady. Birinshiden, bes bala tárbıelep otyrǵan analarǵa ǵumyrlyq tólemaqy taǵaıyndaý. Ekinshiden, Reseıdegi tájirıbege súıe­ne otyryp, «Ana kapıtaly» memlekettik baǵdarlamasyn qa­byldaý. Bul sharalar tarıhı syn-qater týdyryp otyrǵan demo­grafııalyq quldyraýdy toq­tatýdyń asa myqty tetigi bolar edi.

Elbasy alǵa qoıǵan asa basty mindetterdiń biri – «...ulttyq eko­nomıkanyń mamandarǵa degen qazirgi jáne keleshektegi suranysyn barynsha óteý...» jáne bul da tarıhı syn-qaterdiń aldyn alýdyń qýatty sharasy. Osy mindetti oıdaǵydaı sheshý jo­lynda birneshe sharalardy iske asyrýǵa bolady. Birinshiden, Qazaqstanda qyzmet istep júr­gen sheteldik jáne otandyq korporasııalardyń mamandar daıarlaýǵa otandyq ýnıversıtetterge tapsyrystar berýin jáne ony qarjylandyrýyn zań­namalyq turǵydan bekitý ári ondaı korporasııalardy salyq jeńildikterin berý arqyly memlekettik qoldaý. Ekinshiden, otandyq ýnıversıtetterdiń halyqaralyq qorlar granttaryn paıdalanýlaryna tolyqtaı erkindik berý. Úshinshiden, ǵy­lymı-pedagogıkalyq kadrlarǵa áleýmettik jaǵdaılar týǵyzý asa mańyzdy.

Qazaqstannyń kóp vektorly syrtqy saıasaty da óz jemi­sin berip otyr. Endigi jerde «Biz Keden odaǵyn jáne Birtutas ekonomıkalyq keńis­tikti nyǵaıtatyn bolamyz». Elbasymyz postkeńestik aýmaq­taǵy saıası-ekonomıkalyq ıntegrasııa patrıarhy ekendigin taǵy bir márte dáleldep shyqty jáne osynyń ózi tarıhı syn-qaterge yntymaqtasyp qarsy turýdyń asa tıimdi aýmaqtyq áriptestigi.

Elbasy Joldaýynyń ózegi – «Jańa qazaqstandyq patrıo­tızm – bizdiń kópultty jáne kóp konfessııaly qoǵamymyz tabysynyń negizi». Sonymen qatar, patrıotızmge tárbıeleý isinde olqylyqtar da bar. Áli kúnge deıin, patrıotızmge tárbıeleý isinde «aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen» dep tarıhı sabaqtastyqty negizge alamyz, munyń durystyǵy kúmánsiz, biraq tek bir saryndy tarıhı anahronızm tıimsiz bola bas­tady. Jańa dáýirdiń jańa qaharmandary bolýy tıis jáne olar bar da. Mysaly, kúshi basym lańkestermen jalǵyz arpalysqan ishki ister áskeriniń saıypqyran sarbazy Erbol Otarbaevtyń erligi, lańkesti óz denesimen jaýyp­ qaza bolǵan tarazdyq tártip saqshylarynyń erligi, Elbasy óz Joldaýynda atap ótken London Olımpıadasy sportshylarynyń jetistigi jáne t.b. Bul keltirilgen mysaldar Qazaqstan halqynyń tarıhı syn-qaterge qarsy turýǵa otansúıgishtik rýhy baryn dáleldeı túsedi. Endigi maqsat osy rýhty jańǵyrý jolyna baǵyttaı bilýde.

Elbasy Joldaýynda til men­ din máselesi de jańa sıpat­ta kóterilip otyr. Qazaq tili barsha qazaqstandyqtardy birik­tirýshi kúshke aınalýy­ tıis jáne «Qazaqstannyń bola­shaǵy qazaq tilinde». Qazaq tilin jańa deńgeıge kóterý jolyndaǵy tıimdi sharalardyń biri retinde, memlekettik tildi erkin meńgergen basqa ulttar ókilderiniń jalaqysyna ústeme qosýdy usynýǵa bolady. Al, din máselesine keletin bolsaq, Qazaqstannyń barlyq ıslam elderiniń ishindegi eń zaıyrly el ekendigin esten shyǵarmaý qajet. Munyń ózi Qazaq eliniń ta­rıhı syn-qaterge qarsy turý­ǵa etnıkalyq jáne dinı-kon­fessııalyq qýatynyń jetkilikti ekendigin aıqyn kórsetip otyr. Ultaralyq turaqtylyq pen dinaralyq tatýlyq Qazaqstan qoǵamynyń tarıhı syn-qaterden aman-esen ótýiniń naqty kepili.

Sonymen, qorytyndylaı keletin bolsaq, «Qazaqstan-2050» atty jańa strategııalyq baǵytty júzege asyrýda bizge – Qazaq halqyna aıryqsha jaýapkershilik júkteledi. Bul bizdiń tek paryzymyz ǵana emes, bul bizge asa zor mindetter de júkteıdi.

Muqtar ÁBILSEIIT,

Mahambet О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.

ORAL.