Iz

Taıaýda ǵana dúnıeden ótken belgili aqyn, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kákimbek SALYQOV  gazetimizdiń belsendi avtorlarynyń biri bolatyn.  Ol kisiniń ushqyr qalamynan týǵan talaı maqalalar men óleńder «Egemen Qazaqstanda» jıi jarııalanyp turdy. Aqyn qaıtys bolarynan az ǵana ýaqyt buryn redaksııaǵa kelip, óziniń sońǵy kezderi jazǵan bir maqalasyn óz qolymen tapsyryp edi. Qalamger aǵamyzdyń sol bir dúnıesin, rýhy rıza bolsyn degen nıetpen, búgin oqyrmandar nazaryna usynyp otyrmyz.

Taıaýda ǵana dúnıeden ótken belgili aqyn, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kákimbek SALYQOV  gazetimizdiń belsendi avtorlarynyń biri bolatyn.  Ol kisiniń ushqyr qalamynan týǵan talaı maqalalar men óleńder «Egemen Qazaqstanda» jıi jarııalanyp turdy. Aqyn qaıtys bolarynan az ǵana ýaqyt buryn redaksııaǵa kelip, óziniń sońǵy kezderi jazǵan bir maqalasyn óz qolymen tapsyryp edi. Qalamger aǵamyzdyń sol bir dúnıesin, rýhy rıza bolsyn degen nıetpen, búgin oqyrmandar nazaryna usynyp otyrmyz.

Keıde, bir dosyńdy eske alǵanda, asa qadirli deýge tatıtyn bir minezi esten qalmaı, jaqyn tarta túsedi. О́lkemizdegi belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri, Uly Otan soǵysynyń jáne eńbek ardageri, Jezdi, Ulytaý aýdandarynyń qurmetti azamaty, el aǵasy bolǵan Máken Tóregeldındi kóp jyldar aralas bolǵandyqtan jaqsy bilemin, jaqsy kóremin. Al, esten ketpes bir ǵajaıyp minezi ómir qubylys­taryn alystan sezgish qyraǵylyǵy, saq qyrandaı sergektigi men aldaǵy nysanaǵa jan-tánimen berile qulaıtyndyǵy qýantatyn. Kókireginiń kózi bar, kerek isti alystan boljaı bilgish kemeńgerligi asa jınaqy kósemı minezinen týyndaǵan dep túsindim. Bul týraly L.N.Tolstoı: «Uly iske umtylsań, janyńnyń barsha kúshin bir baǵyt­qa umtyltý kerek»,  degen eken. Sol sııaqty qandaı jumysty qoly­­­na alsa da, odan belgili nátıje shyǵarǵansha Máken aǵa tynbaıtyn.

«Jetiqońyr», keıin, HHIII partsezd atyndaǵy qoı sharýashylyǵymen aınalysatyn sovhozda dırektor bolyp júrgeninde alǵashqy ret kezdeskenim bar. Men Q.Sátbaev atyndaǵy Jezqazǵan ken-metallýrgııa kombınaty partkomynyń hatshysy kezim, birde ádeıi arnap izdep kelipti. Sharýasyn aıtyp aldynda birer kún buryn telefonmen ýádeleskenimiz bar. Sol kelisim boıynsha jaqsylap suhbattastyq ta, máseleniń túıini sovhozǵa kombınattyń kómeginiń qajettigi bolǵandyqtan, kombınattyń dırektoryna alyp bardym. V.Gýrba ekeýi tanys eken, shúıirkelese ketti. Máken aǵa sharýasyn aıtyp, ekeýmizdiń aldaǵy demalys kúni túske taman sovhozǵa kelýimizdi surady. Vıktor Vasılevıch kelisimin berdi, tek qana balyqshylardy erterek attandyratynyn eskertti. Sarysýdyń bir jaqsy jaǵalaýyna ornalastyrýyn surady. «Ol sóz emes, bári oryndy sheshiledi» dep Mákeń attanyp ketti.

Biz Jetiqońyrǵa barǵanda kóktemniń jazǵa salym eń bir shýaqty da qyzyqty kezi ǵoı, qyzǵaldaqtar búkil dalaǵa sán berip, al sol jyly shaıyr óte qalyń shyqty. Ony jınaýǵa kenshiler ruqsat surap, jazda malǵa azyq daıyndaıtynyn jaqsy biletinmin. Bıylǵy shaıyr kóz qýantty, kúmis saǵym jylt-jylt etip oınap tur, alystan tólin shubyrtyp aq bókender ótti. Bári qyzyq, bári qýanyshty, al, Jetiqońyrǵa jetip, dırektordyń kabınetine kirsek, qyrǵyn aıǵaı, alasapyran aıtys júrip jatyr.

Dırektormen qatty qaharmen daýlasyp jatqandar áskerı adamdar, bir polkovnık jáne podpolkovnık pen kapıtan bar. Aýyldyń adamdaryn úılerinen shyǵaryp kóshirýge daıyndańyz, qarý-jaraqtyń ashyq jarylǵan synaǵy ótkennen keıin adamdaryńyzdy qaıtadan ákelip beremiz deıdi. M.Tóregeldın: «Biz sizderdiń bul áreketterińizden jalyqtyq, buıryqtaryńyzdy oryndamaımyz» dep qasarysyp boı bermeı tur. Sol kezde Gýrba da kirisip ketti, óziniń kim ekenin sypaıy ǵana tanystyrdy. Bappen bastap: «Joldastar, sizder Ulytaý mańaıyn, Sarysýdyń jaǵalaýyn múlde bylyqtyryp, barlyq adamdardy mezi qyldyńyzdar, teksere kelse jaman aýrýǵa da shaldyqtyryp berdińizder, endigi jerde bul bassyzdyqty qurtý kerek», dep toqtady. Álgi polkovnık: «Onda sizdiń haqyńyz joq, kirispeńiz. Biz Qorǵanys mınıstriniń buıryǵyn oryndap júrmiz», dep shapshı bastaǵanda, Gýrba «jaraıdy endeshe» dep, Qaraǵandyǵa telefon soǵyp, tez arada sol kezdegi oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy N.Bannıkovke birneshe jylǵa sozylǵan barlyq aýyr jaǵdaıdy aıtyp, «toqtatýyńyzdy suraımyn» dedi. Kóp uzamaı áskerı jigitterge Saryshaǵandaǵy eń zor bastyǵy telefon shalyp, jedel qoıǵyzdy. Máken aǵaı: «Rahmet, Vıktor Vasılevıch, bes jylǵy soǵystan aman oralǵanda, endi myna halqymnyń osyndaı qasiretke ushyrap jatqanyn kórip, janymdy qoıar jer taba almaı júr edim», dep kózin súrtti de, shaı aldyryp, raıynan qaıta bastady.

V.Gýrba Eńbek Eri, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstan Orta­lyq Partııa Komıtetiniń múshesi, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolǵandyqtan, Máken aǵa: «Durys boldy sizderdiń kelgenderińiz, endi bul masqarany tolyǵymen toqtatýǵa atsalysyńyz», dep asqynǵan apatty túbirimen toqtatýǵa kiristi. V.Gýrba: «Maken Toregeldınovıch, vy ob etom napıshıte ı eto zaıavlenıe prıvezete mne», dep tikeleı aıtty. Áne, sodan keıin bul qorlyqtan el-jurt aryla bastady. Qaıda barsań da, tipti, Jezqazǵan men Sátbaev qalalarynyń arasynda da búkil sovhozdarǵa baratyn joldarda da dóńkıip, atylǵan raketalardyń qaldyqtary jatatyn. Endigi jerde ony jınaıtyn jáne ǵa­­­­­ryshqa atylǵan ushaqtardyń qaldyqtaryn qosa áketetin arnaıy áskerı bólimshe paıda boldy.

Máken Tóregeldın 1923 jyly 9 mamyr­da Qaraǵandy oblysy, Ulytaý aýdany, Qarsaqbaı kentinde dúnıege keldi. Alǵashqy bilimdi Qarsaqbaı orta mekte­binde aldy. Keıingi jyldary Qarqaraly zoovettehnıkýmyn, Joǵary partııa mektebin támamdady. 1939 jyly 16 jasynda Qarsaqbaıdaǵy Jezqazǵan mys kombınatynyń geologııalyq-barlaý kontorynda qatardaǵy jumyskerden bastap, tyńǵylyqty eńbekqorlyǵymen kózge túsip, kollektorlyq jumysqa kóterilip, odan keıin laboranttyq dárejege jetti. Bul kezde Jezqazǵan mys kombınatynyń geologııalyq bólimin, sodan keıin Geologııalyq derbes kontoryn Q.Sátbaev basqarypty. Máken Tóregeldınge taǵdyrdyń tartýy buıyryp, qazaqtyń uly ǵalymy Q.Sát­baevtyń qaramaǵyna ilikti. Naǵyz arpalys­ty jumystyń qyzý kezi bolatyn, az ýaqytta Jezqazǵan ken ornyndaǵy mystyń qoryn kúrt kóbeıtý jolyndaǵy alasapyran jumysta kollektorlar, laboranttar maıdandaǵy jaýyngerlerge uqsap jan aıamas talpynyspen óz mindetterin minsiz oryndaıtyn. Uly ustazdyń ulaǵatty saıasynda qyzmet etý Máken Tóregeldın úshin úlken baqyt bolyp, búkil ómir jolyn meje shamdaı aıqyndap turdy.

1942 jyldyń aqpan aıynda Máken Tóregeldın óz erkimen suranyp, ásker qataryna alyndy. Jalyndy jas jigit Ýkraınadan Tashkentke kóshirilgen Qyzyl Týly Harkov áskerı-hımııalyq ýchılıshesine oqýǵa jiberildi. Uly Otan soǵysynyń aýyr jaǵdaıy tártipti de ornyqty Máken Tóregeldınniń oqýǵa, soǵysqa degen jaýapkershiligin áldeqaıda kúsheıte tústi. 19 jasar qyrshyn jas qazaq leıtenant ataǵy bar komandır retin­de Stalıngrad túbinde soǵysqa kiristi. Alǵashqy kezde vzvodtyń komandıri bolsa, kóp uzamaı jınaqy da qajyrly minezi men patrıottyǵy eskerilip, rotanyń komandıri bolyp qyzý aıqasta júrdi.

Qarsaqbaıdan kelgen jas qazaq úshin bul zor mártebe ishki namysyn qyzdyra tústi, aıbyndy komandır talaı erlik kórsetti. Stalıngradtan keıin Ýkraına, Bessarabııa, Rýmynııa, Bolgarııa, Vengrııa, Iýgoslavııa, Avstrııa (Lıens), Alpi taýlaryndaǵy jol joq, taıǵaq keshýi kóp qıyn da, asa kúrdeli joryq joldarynan jeńimpaz aı­qas­­­­tarmen ótýde uly jeńistiń kýágeri ǵana emes, tamasha jeńiskerlerdiń biri bolyp esen oral­­dy.

Elge keleriniń aldynda Ýlıanov qalasyn­daǵy «Vystrel» atty kýrsty tyńdady. Kim bilsin, áskerı qyzmette qaldyrmaqshylar boldy ma, áıteýir bul oqýyn da támamdap, Qarsaqbaıǵa kelip, №3 orta mektepte áskerı jetekshilik etti. Maıdannan jeńispen oralǵan atpal jigit basshylardyń kózine túsip, Jezqazǵan aýdandyq komsomol komıtetiniń hatshylyǵyna saılandy. Qaharmandyq ótip, endi, saıasatkerlikke tuńǵysh qadam basty. Ol kezde Jezqazǵan aýdanynyń ortalyǵy Qarsaqbaıda bolatyn. Bul – komsomoldyń bedeli óte kúshti kezi, sondyqtan da mineziniń ornyqtylyǵy, jumysqa úlken yjdahatpen qaraıtyn jaýapkershiligin eskere otyryp, M.Tóregeldın (1948-1952) Jezqazǵan aýdandyq halyq depýtattary keńesiniń atqarý komıtetiniń jaýapty sekretary qyzmetine joǵarylatyldy.

1952 jyly Qanysh Sátbaevtyń bastamasymen qurylǵan Jezdi geologııalyq barlaý ekspedısııasy bastyǵynyń orynbasary qyzmetine shaqyrylyp, ony oıdaǵydaı atqardy. Jalpy, bul jumys – Jezdi marganes ken ornynyń bolashaǵyn aıqyndaý jolynda jasaǵan Qanysh Sátbaevtyń kóregendigi edi. Aqyry bul jumysty uly ǵalym Jezdiniń geologtarymen, basqa da M.Tóregeldın sııaqty bedeldi de bere­keli azamattardy qosyp, soǵystyń bastapqy jylynda aıaqtap, Jezdidegi marganestiń naqtyly zapastaryn anyqtap, kereginde rýdnıkti asha qoıýǵa muqııat daıyndady. Sonyń arqasynda fashıster Ýkraınadaǵy Nıkopol-marganes rýdnıgine qatynasty úzip tastaǵanda, az ýaqytta Sátbaevtyń bastaýymen Jezdi marganes ken basqarmasynyń ataǵy alysqa jetti. Marganestiń qospasynsyz qarý-jaraq jasaıtyn qurysh quıylmaıdy. Sondyqtan, bul jumystyń asyldyǵyn 1942 jyly el kórdi.

1955 jyly M.Tóregeldın aýdandyq josparlaý komıssııasynyń tóraǵasy bolyp bekitildi. Keńes Odaǵynda memlekettik bir keleli jumys bolsa, ol osy josparlaı bilý tártibi. Máken aǵa bul ıgilikti isti de ıgerip aldy. Áne, sonyń arqasynda 1956 jyly Jezqazǵan aýdandyq halyq depýtattary keńesiniń atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasarlyǵyna bekitildi. Sodan keıin, Hrýshevtiń apyl-tapyl ózgeristeri kelip, Jezdi aýyl sharýashylyq basqarmasy quryldy. Basqarma bastyǵynyń birinshi orynbasary bolyp M.Tóregeldın bekitildi. Kóregen basshylar Tóregeldındi naqtyly jumysta ózin kórsetip, tájirıbe alsyn dep, 1968 jyly joǵaryda aıtylǵan KOKP HHIII seziniń atyndaǵy qoı sharýashylyǵymen aınalysatyn úlken sovhozǵa dırektorlyqqa taǵaıyndady. Kúrdeli isti qolǵa alyp, eldi basqarar qaıratkerlikke jetý jolynda bul da óte qutty qyzmet bolyp, Tóregeldınniń eńbek jolynda úlken beles oryn tepti. Mine, sodan keıin 1970 jyly Qaraǵandy, keıin Jezqazǵan oblysyna qarasty Ulytaý, Jezdi aýdandyq partııa komıtetteriniń birinshi hatshysy bolyp saılanyp, bul óte jaýapty hám zor bedeldi qyzmetti 1985 jyly Odaqtyq dárejedegi zeınetkerlikke shyqqansha tabany kúrekteı on bes jyl abyroıly atqardy.

Máken aǵa zeınetke shyqsa da, jumys­ty tas­tamady. Áýeli aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda melıorasııa jáne hımızasııa jónindegi aǵa maman qyzmetin atqardy. Sodan keıin 1986-1989 jyldary Jezqazǵan oblystyq aımaqtyq tarıhı murajaıynda bólim meńgerýshisi boldy. Mine, osy kezde áli de myǵym kúshi bar qart qyran óte qajet ári qasıetti de ulaǵatty jumysty kózdep, ǵylymı zertteý bóliminiń negizinde Jezdi kentinde taý-ken jáne balqytý jumystarynyń tarıhyna arnap murajaı qurdy. О́zi sol murajaıdyń dırektory bolyp, barsha jumysyn kemeline keltire qurastyryp, úlken óndiristik-tájirıbe alańy derlik tarıhı murajaı ashyldy. Qazaqstandaǵy hám Jezqazǵandaǵy taý-ken jumystaryn tolyǵymen kórsetip, erte zamandarda Ulytaýda babalarymyzdyń mys balqytqan tásilimen shaǵyn balqytý alańyn salyp, onda alǵashqy balqytýdyń tusaýkeserine Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevty shaqyrdy. Nursultan Ábishuly kelip, sol mys balqytýdyń eski ádispen jasalatyn qupııasyn óz qolymen ashyp berdi. Bul bir tarıhı kún bolyp qaldy. Qarsaqbaıdaǵy eski tehnıkany jetkizdi. Tar tabanmen júretin parovozdy vagondarymen kórmege qoıdy. Jer astyn­daǵy taý-ken tehnıkasy ár kezeńdegi túr­lerimen túgel kórsetildi. Ǵylymı-teh­nı­kalyq jumystardyń bazasy jasala qaldy.

Bul murajaı tek qana tehnıkalyq dárejede qalmaı, aımaqtyń mádenı, áleý­mettik, rýhanı úlgilerin kórsetetin jádigerlerdi molynan ornatty. О́ńirdiń florasy men faýnasy da murajaıdy kórkeıtip tur. Bul murajaı Qazaqstanda hám búkil Ortalyq Azııada teńdesi joq qalpymen áli de M.Tóregeldınniń úlken uly Rústemniń basshylyǵymen jumys istep jatyr. Aıtýǵa bári jeńil kórinedi, al osy keltirilgen isterdi jasaý eren eńbekkerdiń ǵana qolynan keletin aýyr jumys ekenin túsiný kerek. M.Tóregeldın tóńirektegi asa bedeldi qaıratker bolǵandyqtan, der kezinde Q.Sátbaev atyndaǵy Jezqazǵan ken-metallýrgııa kombınatynyń kómegin qarymdy qarqynmen qamtyp qaldy, ǵajaıyp murajaı salyp, ózine degen eskertkishtiń tuǵyryn ornatyp ketti.

Qazaqtyń asyl perzenti, Ulytaý – Qarsaqbaı – Jezdi – Jezqazǵan óńiriniń uly azamatynyń eńbegin týǵan elimiz de, burynǵy Odaq ta laıyqty baǵalady. Máken Tóregeldın Eńbek Qyzyl Tý ordeni, «Qurmet Belgisi» ordenimen marapattaldy. Uly Otan soǵysynda kórsetken erligi úshin II dárejeli «Otan soǵysy» ordenine soǵysta júrgende ıeger boldy. Maıdanger úshin bul zor baǵa – 1985 jyly osy ordenniń I dárejelisi berildi. Barlyq sany 16 medalmen marapattalypty, soǵystaǵylary basym bolsa da, beıbit kúndergi eńbektegi erendigi úshin alǵan medal­dary da az emes jáne óte baǵaly belgi­ler. Mákeń «Jezdi jáne Ulytaý aýdan­darynyń qurmetti azamaty» ataǵyna ıeger bolǵan eldiń eleýlisi. О́.Baıqońyrov atyndaǵy Jezqazǵan ýnıversıtetiniń qurmetti professory. Bul ataq ta jastar arasyndaǵy qasıetti de ósıetti eńbegi úshin berilip otyr. Murajaı 2000 jyldan bastap Jezqazǵan ýnıversıtetimen yntymaqtastyq kelisimshart negizinde jumys atqarýda. Mýzeı ýnıversıtettiń ǵyly­mı-ádistemelik bazasy retinde tanylǵan.

Murajaıdyń jumysy partııa qaırat­keri Máken Tóregeldındi respýblıka kóleminde tanymal úlken qoǵam qaıratkeri etti. Ol mýzeı dırektory retinde ǵylymı keńeske de jetekshilik etti, oblystyq «Dýlyǵaly» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti bolǵandyqtan, aımaqtaǵy tarıhı, rýhanı máselelerge atsalysyp otyrdy. «Taı­qazannyń» dálme-dál kóshirmesin Balqashta quıdyryp, Túrkistanǵa syıǵa tartty, osy eńbegi úshin «Túrkistan qala­synyń qurmetti azamaty» atandy. Ulytaý – Torǵaı óńirindegi tarıhı mańyzdy isterdi muqııat zerttep, nátıjesin elge jetkizýde atqarǵan eńbekteri bir tóbe. Ol bilgenderin ýnıversıtettiń stýdentterine de jetkize bildi, kóptegen maqalalar jáne eki kitap shyǵardy.

Máken Tóregeldın joldas-joralarymen, qyzmettes áriptesterimen, maıdandas dostarymen ara qatynasyn úlken órege jetkize biletin meıirbandy, ultjandy, adamsúıgish, azamattyq boryshyna kir túsirmes parasattylyq tanytty. Mysalǵa, maıdanda qaza tapqan bir úıdiń jalǵyz balasy, óziniń qımas joryqtas dosy bol­ǵan Nıkolaı Jılsovtyń ata-anasyna saýlyǵynyń myqty kezinde ár jylda Kav­kaz­ǵa bir ret baryp turatyn, kempir men shal­dyń óz balasyndaı kómek kórsetetin. Mine, dostyqqa degen paryzyn aqtaý joly­nyń naǵyz adamgershilik úlken kisilik, qaza­­qy baýyrmaldyq, meıirbandyǵyn óte joǵa­ry dárejede tanytqany osy dep bile­min.

Máken aǵa ákeden erte aıyrylsa da anasy Meıizdiń tárbıesinde bolyp, shańyraǵyn shalqytty. Meıiz shesheıdiń qolynan dám tatyp, batasyn alyp edim, ol kisi búkil áýlettiń demeýshisi, aqylshysy, jebeýshisi bolatyn. Máken men Álıma jeńgemizden týǵan tórt ul, bir qyz qanat jaıdy. Rústem, Serik, Marat, Erlik, Baqyt bári de erjetip, jaqsy órender bolyp ketti. Máken aǵanyń artynda onnan astam nemere, onshaqty shóbereleri ósip keledi.

Máken aǵamen úzeńgiles, qatarlas qyzmet atqaryp júrdik. Ol kisi aýdandaǵy men qaladaǵy partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan kezimizde este qalarlyqtaı talaı kezdesýler ótti. Ásirese, jazǵyturym egin salý, kúzde egin orý jumystarynda qalanyń kómegi kúshti boldy. Keıde oblys­tyq bastyqtarym Jezdidegi egin oraǵy jaıly aqparatty menen suraıtyn kún­deri de boldy. Men eshqandaı bóten minez bildirmeı kómektesýden aıanbadym. Máken aǵaıdyń syılastyǵy da óte zor bolatyn. Sondaı bir qyzý naýqandy kezderde birneshe kún birge bolýdyń arqasynda Qos­kóldi de, Arǵanatyny da, qorǵasyn rý­d­­­nıginiń qaldyǵyn da kórdim. Mákeńniń bul óńirdi biletindigi maǵan da zor sabaq boldy.

Máken aǵa baısaldylyǵy, ustamdylyǵy, erekshe bitken sypaıylyǵy kerbezdikke tartatyn zııalydan da joǵary bekzat kisi bolatyn. Ol aǵamen birge júrý kisiliktiń naǵyz ashyq sabaǵy dep bilemin. Bıyl esen bolsa M.Tóregeldın 90 jasqa keler edi, átteń, ajal erterek alyp ketti. Ardaqty aǵa, topyraǵyń torqa, ımanyń serik bolsyn. Seniń esimiń el esinde máńgilikke qalary aıdan anyq!

Kákimbek SALYQOV.

Sýrette: (ortada) aqyn K.Salyqov pen murajaı meńgerýshisi M.Tóregeldın.