Ańyz-ǵumyr

Marına Svetaeva 1892 jyldyń 8 qa­zanynda (qujat boıynsha 26 qyrkúıek) Máskeýde, zııaly otbasynda dúnıe kel­di. Zerek qyz alty jasynan bastap úsh tilde: orys, nemis, fransýz tilinde óleń jaza bastaıdy. Ol kezde orys qoǵa­mynda fransýz tilinde sóıleý arıs­tokrattyqtyń belgisi bolatyn. Ákesi Eýropada bedeli bar ónertanýshy, Pýsh­kın mýzeıiniń negizin qalaǵan adam bolypty. Anasy Marınanyń jan-jaqty bolýyna erekshe kóńil bóldi, ol shet tilderde erkin sóılep qana qoıǵan joq, mýzykamen de aınalysty. On bir jasynda «Kitap ústelim» degen dastan jazdy. Ol, ásirese, Pýshkınge erekshe qumartqan («Meniń Pýshkınim» maqalasymen bel­gili). «Úsh jasymda Pýshkınniń óli­mine qaıǵyratyn edim», «meniń balalyq sha­ǵym Pýshkınnen qalǵan izben júrý sııaqtanady» dep jazady aqyn.

Svetaeva óleńdi alty jasynan bas­tap jazdy delinedi. Al on alty jasy­nan jarııalana bastapty. Alǵashqy poetı­ka­lyq jınaǵy jeke óziniń qara­jaty­na («Vechernıı albom») 1910 jyly 500 danamen basylyp shyqty. Jyly pikirler aıtyldy. Eki jyldan keıin «Sıqyr­ly sham» («Volshebnyı fonar») jaryq kórdi. Oǵan qatysty pikirler synı bol­dy. Osylaısha onyń óleńderin túk­pir-túkpirdegi óleńsúıer oqyrman oqı bastady. Ádebı ortada «Bul qandaı erekshe aqyn?!» degen sóz jeldeı esti. Onyń shyǵarmashylyǵyna máskeýlik sım­volıster áser etse, erte óleń jaza bastaýyna Nıkolaı Nekrasov, Valerıı Brıýsov pen Maksımılıan Voloshınder erekshe yqpal etken.

Ol óz shyǵarmashylyǵynda poe­zııa men mýzykanyń úndestigin emes, poe­zııanyń, shyn máninde mýzyka eke­nin dáleldedi. Bálkı, Svetaevanyń bala kezindegi mýzykaǵa degen áýesi  aqyn­dyǵyna úlken áserin tıgizgen bolar. Nátıjesinde, ol poezııada «mýzykalyq qubylys» týdyrdy.

Jaryq kúndi men demegenińiz unaıdy,

Jan dertimdi emdemegenińiz unaıdy.

Tartylystyń tańǵajaıyp zańyna

Boıusynyp,

kónbegenimiz unaıdy.

Til bezemeı,

Kúnádan pák balasha

Qyzyq,

ári buzyq bolǵan unaıdy.

Hám qyzarmaý –

Qoldarymyz janassa,

Jasyra almaı jalyn

atqan syńaıdy.

(Aýdarǵan Gúlnar Salyqbaı)

Qazan tóńkerisinen keıin aqynnyń ómiri kúrt ózgeredi. Joqshylyqtan ba­ǵa almaı ınternatqa bergen qyzy ashtan óledi. Aqtardyń qatarynda ketken kúıeýi Sergeı Efronnyń sońynan baramyn dep elden qýylyp, 17 jyl shetelde tentiredi. Sol kezdegi júıe tabıǵaty­nan talantty, birbetkeı, shynaıy qanshama aqyn-jazýshynyń taǵdyryn synady eken?..

Pragada úsh jyl turyp, keıin Pa­rıj­di panalady. Sondaǵy bar tabysy – toqyma toqyp satý, odan qalsa, jıyndar­da óleń oqýdan túsetin azǵantaı aqsha bolatyn. Keıin ol Parıjge de «syımady», eline qaıtýǵa bekindi.

Alaıda jaqsy ómirdi izdep kelgen aqynǵa Reseıge oralý jaqsylyq ákel­medi. Aldymen qyzy tutqyndalyp, kóp ótpesten kúıeýi qamaýǵa alynyp, atylady. Aqynnyń 1940 jyly ózi baspaǵa daıyndaǵan óleńder kitaby jaryq kór­gen joq. Bul jyldary aqyn, negizinen aýdar­mamen aınalysyp júrdi. Sharl Bod­lerdiń áıgili óleńi de («Plavanıe») osy ýaqytta tárjimalanǵan. Keıin Uly Otan soǵysy bastalǵanda Svetaeva men ulyn Tatarstanǵa jer aýdarady. Aqyn­nyń budan keıingi jaǵdaıy tipti nasharlaǵan.

«Meni «Lıtfondtyń» ashanasyna ydys jýýshy etip jumysqa alýyńyzdy ótinemin». Joqshylyqtan jeńilgen aqyn óleriniń aldynda «Lıtfondtyń» dırek­torynyń atyna osyndaı ótinish jazypty. Onyń ádebıettegi sheneýnikterge jaz­ǵan ótinishi arhıvte saqtaýly tur. Iаǵnı Marına Svetaeva «Lıtfondtyń» ashanasynda ydys jýǵan joq. Ol óz tań­daýyn jasady.

Ashtyq, jumyssyzdyq, jaqyny­nan aıyrylǵan jalǵyzdyq – bári-bári Sve­taeva­nyń «jalǵyzsyrap jabyr­qaǵan rýhyn» sóndirdi, kerbez daýsyn óshirdi. Júrektegi órekpigen, nazdanǵan, saǵynǵan óleńderi kózinen bul-bul ushty. Ol taǵdyryndaǵy qoldan jasalǵan qıyn­dyqtardan óz-ózin qutqara almady. «Meniń janazam áýede bolady» dep jazǵan aqyn qatelesipti. 1941 jyldyń 31 tamyzynda Marına Svetaeva óz-ózine qol jumsady. Qoǵamy májbúr etti. Sol mańdaǵy zıratqa jerlengen. Al qabiri belgisiz.

Jarty ǵasyrlyq ómirinde ol segiz júzden asa lırıkalyq óleń, on jeti ­poema, segiz pesa, 50-ge jýyq prozalyq shyǵarma jáne 1000-nan asa hat jazypty. Zertteýshilerdiń aıtýynsha, bul derek tek anyqtalǵany ǵana, kóp jazbalary (ásirese, hattary) áli kúnge deıin tabylyp keledi.

Aqynnyń prozasy jóninde rýhanı hám ómirdegi dosy, ádebıetshi Dmıtrıı Svıatopolk-Mırskıı aǵylshyn tilinde shyqqan kitabynda: «Orys tilinde ja­zylǵan eń soraqy shyǵarma», dep ádilin aıtady. Al poezııa aqynnyń naq ózi ispettes.

Svetaevanyń tili men tynys bel­gi­lerin oınatyp otyryp, óleńdi bir tol­qytyp, bir shaıqaltyp órýi bárine jańa­lyqtaı erekshe sezildi. Tipti óleńdegi turaqsyzdyǵy bireýdi tańǵaldyrsa, bireýdiń kóńilin qaldyrdy. Al ádebıet­shiler ol ózin-ózi qatty baqylaǵan aqyn deıdi. «Eger, baıyptasaq, ol – XX ǵa­syrdaǵy orys poezııasynyń eń iri for­malısi. Onymen salystyrǵanda, Hleb­nıkov pen Maıakovskıı asa úlken mánge ıe bolmaı qalady. Svetaeva – Pas­ternaktan asqan formalıst».

Bir-birinen izdegendeı em-daýa,

Terezemniń aldyndaǵy qos aǵash.

Aǵash – kári,

úı de kóne,

Men ǵana

Jas bolǵasyn qalaı kóńil bosamas.

Alasasy qol sozady barynsha –

Áıeldershe,

Janyn aıaý joq onda –

Serigine –

súıeniser jarynsha –

Bıigine,

bálkim sorly odan da.

Qos aǵashtyń ótip jatyr

jaz-qysy,

Bir-birine umtylýmen bar kúni.

Osy bolar tartylystyń naz kúshi –

Umtylady,

jaratqannyń jarlyǵy:

Bir-birine umtylady barlyǵy.

(Aýdarǵan Gúlnar Salyqbaı)

Svetaeva sońǵy óleńiniń sońǵy jolynda – «Shaqyrylmaǵan bárinen de qaı­ǵyly» («Nepozvannaıa – vseh pechalneı») dep muńaıady. Aqynnyń aty men ómiri jala men jábirden tazaryp, svetaevalyq jazý ǵana qalǵan kezde «ony shaqyrdy». Ol ózi armandaǵan jańa ómirin súrdi: «Maǵan olardyń meni jaqsy kórgenderi kerek. Nandy qalaı qajet etse, meni de solaı izdesin». Solaı boldy da.

Andersen: «Ertegilerime ómirimniń qunyn tóledim» deıdi. Jazý úshin, jaqsy jazý úshin, tipti óz qalaýynsha tynysh ómir súrý úshin Svetaeva da óz ómirimen «esepteskendeı». Álqıssa.

Ýaqyttyń aǵynymen hám zamannyń aýanyna saı túrli qoǵam aýysty. Ádilet­sizdik bılegen qıyn-qystaý kezeńde, tipti eshkimniń svetaevalyǵyna da qa­ra­ǵan joq. Taǵdyrdyń tálkegine salyp, synap baqty. Al búgingideı beıbit zamanda keıde Svetaevalardy tirideı kórgiń keledi. Sezimmen órilgen kerbez óleńderin oqyǵyń keledi. Alaıda ómirdiń qarama-qaıshylyǵyn kórmeısiz be... zaman tynyshtalǵanymen Svetaeva joq. Álde shyn talanttar aýmaly-tók­peli qoǵamda synala ma?.. Bálkı, olar ba­qytty ómirge jaralmaǵan bolar...