Beren talant Berdibek

Qazaq balalar ádebıetiniń qazirgi altyn saqasy, toqsannan asqan aqsaqaly Muzafar Álimbaev qaısar qalamger, dara talant Berdibek Soqpaqbaev týraly bir maqalasynyń taqyrybyn «Beren talant Berdibek» dep qoıǵany bar. Shynynda, sol beren talant bıyl jazǵa salym 90 jasqa tolǵaly otyr. Jyr jampozy Muqaǵalı Maqataev: «Jyldar ótedi, jańa urpaq keledi, bizdiń árqaısymyzdy solar óz ornyna qoıady. Men óz jaıymda mynany aıtamyn. Men HHI ǵasyr urpaqtarynyń qurdasymyn, bálkim, odan da áridegi urpaqtyń týysymyn da», degen eken. Bul sózdi Berdibek Soqpaqbaevqa da ortaq desek, oryndy bolar.

Mundaı abyroı-bedelge tek dara talant ıeleri, alyptar shoǵyry ǵana jetse kerek. Sondaı halqynyń júreginen, ásirese, jas urpaqtyń oıynan oıyp turyp oryn alǵan, keremet shyǵarmalarymen, kelistirip sýrettegen keıipkerlerimen birge jasasyp kele jatqan, tuǵyry myqty tulǵa Berdibek Soqpaqbaevtyń óz oqyrmandarymen taǵy bir qaýyshatyn jyly bıylǵy jyl.

Qazaq balalar ádebıetiniń qazirgi altyn saqasy, toqsannan asqan aqsaqaly Muzafar Álimbaev qaısar qalamger, dara talant Berdibek Soqpaqbaev týraly bir maqalasynyń taqyrybyn «Beren talant Berdibek» dep qoıǵany bar. Shynynda, sol beren talant bıyl jazǵa salym 90 jasqa tolǵaly otyr. Jyr jampozy Muqaǵalı Maqataev: «Jyldar ótedi, jańa urpaq keledi, bizdiń árqaısymyzdy solar óz ornyna qoıady. Men óz jaıymda mynany aıtamyn. Men HHI ǵasyr urpaqtarynyń qurdasymyn, bálkim, odan da áridegi urpaqtyń týysymyn da», degen eken. Bul sózdi Berdibek Soqpaqbaevqa da ortaq desek, oryndy bolar.

Mundaı abyroı-bedelge tek dara talant ıeleri, alyptar shoǵyry ǵana jetse kerek. Sondaı halqynyń júreginen, ásirese, jas urpaqtyń oıynan oıyp turyp oryn alǵan, keremet shyǵarmalarymen, kelistirip sýrettegen keıipkerlerimen birge jasasyp kele jatqan, tuǵyry myqty tulǵa Berdibek Soqpaqbaevtyń óz oqyrmandarymen taǵy bir qaýyshatyn jyly bıylǵy jyl. 

Jazýshynyń qaı shyǵarmasyn alsań da ózi ómir súrgen qoǵamnyń kesir-kesapatyn astarlap aıtyp, ájýamen jetkizip, balanyń sózi ǵoı degizip otyrady. Ǵajap sheberlik! Ol kisiniń aqyndyǵy da keremet edi. Keıde tóńiregindegi is pen sózdiń úılespeı jatatynyn kórgende bir shýmaq óleńmen túırep túsip, bolmasa aqıqatty: «Qaryn toq, kıim bútin, ýaıym kóp, Qalqaıyp ázer júrmin, qulaıyn dep. Oılasam jer taǵdyryn, el taǵdyryn, Eriksiz kemseńdeımin jylaǵym kep», dep aıtyp sap qarap turatyn.

Minekı, osyndaı aıtýly jazýshynyń eńbegin elep, abyroıyn kóterý jóninde ótken jyldyń tamyz aıynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde, belgili jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Marhabat Baıǵuttyń «Biregeı Berdibektiń ber baǵasyn...» atty kólemdi dúnıesi jaryq kórip, onda qalamgerdiń atyna Almatyda, Taldyqorǵanda kóshe berý, ózge de ıgi sharalar uıymdastyrý jóninde másele kóterip, buǵan qatysty Úkimet arnaıy qaýly qabyldasa, Almaty oblystyq ákimdigi uıymdastyrý jumystaryn erterek qolǵa alsa degen tilegin talqyǵa tastaǵan edi. Sodan beri de biraz ýaqyttyń júzi boldy. Qımyl, qozǵalys joq. Balalardyń súıikti jazýshysynyń 90 jyldyǵy elimizde qalaı atalyp ótedi degen másele endi jurtshylyq arasynda aıtyla bastady. О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda bolǵan halyqaralyq PEN-klýbynyń alqaly jıynynda, aıtýly qalamger, búgingi qazaq sóziniń kóshbasynda turǵan kósemi Ábdijámil Nurpeıisov: «Shetelde Berdibek Soqpaqbaevty kim bilip jatyr?» dep suraqty tótesinen qoıyp, qadirli zamandasynyń ólmes dúnıesiniń órisin keńeıtip, álemge tanytý máselesin qozǵady. Muny biz abyz aqsaqaldyń estir qulaqqa, sezer júrekke eskertýi dep bilemiz.

Shyndyqtyń shyraıyn keltirip, aqıqatty astarlap jetkizgen bolmysy bólek tulǵanyń mereıtoıy el kóleminde qalaı ótedi, ásirese, týǵan topyraǵyndaǵy bıliktiń tutqasyn ustap otyrǵan Almaty oblysyndaǵy ákimdik qyzmetkerleri qandaı qam-qarekette eken, ataýsyz qaldyrmaı atap ótýge umtylystary bar ma degen oıdy ortaǵa sala otyryp, Otanymyzdyń eki aımaǵynan bul týraly óz baılamdaryn jurtqa jetkizýdi qup kórgen bilimdar professor men belgili aqynnyń maqalasyn usynyp otyrmyz.

Klassık

 «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ótken jylǵy 1 tamyzdaǵy nómi­rinde «Úkimet nazaryna» aıdarymen jarııalanǵan jazýshy, Qa­zaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri Marhabat Baıǵuttyń «Bi­re­geı Berdibektiń ber baǵasyn» at­ty maqalasyn tushyna oqydym. Av­tor kótergen máseleniń júregime jaqqany sondaı, ózim qadir tutatyn jazýshynyń qıyla qaraǵan sýretin kóre otyryp, keremet qımastyq sezimmen onymen kezdesken sát oıyma oraldy.

Almatyǵa ǵylymı issa­par­men barǵan sekseninshi jyl­dar­dyń aıaq kezinde  akademık Zeı­nolla Qabdolovpen birge kele jatqanbyz. Gogol men Jeltoq­san kósheleriniń qıylysar tusynda Berdibek aǵamen kezdesip qaldyq. Zekeń onymen ish tarta sóılesip, amandyq-saýlyq surasty. Jaı ǵana sóıleıtin adam eken. Buryn tek gazet-jýrnaldardan sýretin kórgenim bolmasa, júzbe-júz jolyǵýym birinshi ret. Júzinde adamdy baýrap alatyn jylylyǵy, sóılegen sózi, baısaldylyǵy birden ańǵaryldy. Men eki ádebıet korıfeıiniń kóshede kezdesip, sóıleskenin kórip, bir ádemi sezimge keneldim. Berdibekti kim bilmeıdi? Bul jazýshynyń shyǵarmashylyq «tutqynyna» baıaǵyda-aq túsken edik qoı. Ádebıet alyptarynyń sálemdesýi 4-5 mınýttaı shamasynda boldy. Berdibekpen qosh­tasqannan keıin Zekeńmen aramyzda tómendegideı dıalog órbidi.

– Jańaǵy adamdy tanydyń ba? – dedi Zekeń.

– Árıne, Zeke, Berdibek qoı ol.

– О́zin tanydyń, atyn bilesiń. Al endi onyń zatyna boıladyń ba?

 – Zeke, shyǵarmalarynyń bá­rin de oqyǵan edim, – dedim men.

 – Bul adam, bul – Bekeń – Ber­dibek – qazaq ádebıetiniń klassıgi!

 Zeınolla aǵanyń «klassık» degeni keıin esimnen bir shyqpady.

 Iá, biz bala kezimizde Mark Tvenniń «Geklıberrı Fın­niń ba­synan keshkenderi», «Tom Soıer­diń tańǵajaıyp oqıǵa­lary», Stıvensonnyń «Qazyna ara­ly», Danıel Defonyń «Robın­zon Krýzo», Djonatan Svıftiń «Gýllıverdiń saıahattary», Jıýl Vernniń romandaryn oqyp, tańǵalyp, qııalymyz sharyqtaǵan soń, ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldary sol qııaldyń sharyqtatý shyńyn qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalary alǵan-dy. Kóńilge erekshe shabyt bergen jazýshynyń biri, biri emes-aý, biregeıi – Berdibek Soqpaqbaev boldy. Stýdent kezi­mizde «Balalyq shaqqa saıahat», «Me­niń atym – Qoja», «Jekpe-jek», «О́lgender qaıtyp kelmeıdi», «Qaı­dasyń, Gaýhar?» degen týyndy­laryn birinen soń birin qyzyǵa oqyǵanbyz.

Mine, qolymda 1987 jy­ly shyq­qan tańdamaly shyǵar­ma­la­ry­nyń eki tomdyǵy. Buryn­ǵy oqy­ǵan­darymdy taǵy da es­ke túsirý úshin bir sholyp ót­tim. Berdibektiń bıylǵy 90 jyl­dy­ǵy qarsańynda qaıta bir oqyp shyǵý kerek dep shesh­tim. H.Dosmuhamedov atyn­daǵy Atyraý memlekettik ýnıver­sıtetinde birqydyrý jyldar meniń júktememde «Qazaq balalar ádebıeti» atty pán bolyp edi. Stýdentterge dáris oqyp júrgen kezimde men balalar ádebıetiniń prozadaǵy klassıgi – Berdibek te, poezııadaǵy klassıgi – Qadyr Myrzalıev degen toqtamǵa keldim. Bul – meniń óz pikirim.

 Berdibektiń «Meniń atym – Qoja» povesi attas kıno dúnıe júzin aralap ketti. Búkil álem balalarynyń  súıikti keıipkeri – Qoja. Al Qoja kim? Bul – qazaq ádebıeti týdyrǵan beıne. Ony dúnıege ákelip, álemdi aralatqan Berdibek. Osy bir ǵana shyǵarma jazýshyny zańǵar bıikke kóterdi. Qazaq balalar ádebıetin de, qazaq jazýshysyn da dúnıe júzine tanytty. Qazaqtyń árbir balasy balalar ádebıetinde Qojany biledi. Fransýz kompozıtory Rýje de Lıl jalǵyz týyndysy – «Marselezasymen», Polsha kompozıtory Mıhaıl Ogınskıı jalǵyz shyǵarmasy – «Polonezimen» álemge áıgili uly adamdar atandy. Al qazaq jazýshysy Berdibek Soqpaqbaev «Meniń atym – Qojamen» álemniń uly jazýshysyna aınaldy.

Onyń ulylyǵy áldeqashan, budan jarty ǵasyr buryn dálel­dense de, onyń talantyn moıyndamaı kele jatqanymyz árıne, ókinishti. Bul – bizdiń eldigimizge syn. Qazaq ádebıetiniń injý-marjany Qasymnyń (Aman­jolov) «Abdolla» dastany bolsa, balalar ádebıetiniń injý-marjanǵa aınalǵan jaýhary –«Meniń atym –Qoja»! Bul eshqandaı dáleldeýdi qajet etpeýi de, talassyz bolýy da qajet. Solaı desek te, halyqtyń súıikti jazýshysyna aınalǵan Berdibekti kózi tirisinde elemesek, endi ómirden ótkennen keıin de eske alý sırep bara jatqandaı. Sonda odan neni qyzǵanamyz? Álde ózimizden asyp ketedi dedik pe? Berdibekteı talantty jazýshynyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaý, atyn este qaldyrý sekildi keıingi urpaqqa ónege bolarlyq sharalardy iske asyrýǵa kesirin tıgizip turǵandaı.  

 Talantty moıyndaýdan góri ózimizdi dáripteýge kelgende keý­demizdi qaǵyp, kókiregimizge taý syımaı ketedi. О́zimizdi kemeńger sanaımyz. О́zimizdi kóbirek dárip­teımiz. О́zimizdi klassık dáre­je­sine jetkizbek bolyp, aıanbas­tan, erinbesten, qoımastan jarnama jasaýǵa beıimbiz. Daqpyrttanyp maqtanamyz-aı kelip. Osy qy­lyq­pen halyqqa tanylamyz degen maqsatymyz bar. Kóp­shilik jurt ondaılardyń eshbir shyǵarmasyn oqymasa da maqtalyp jatqan soń: «Shy­nyn­da da klassık eken ǵoı», degen oıǵa qalady. Sondaı dáre­jeni qoldan jasaýdyń tamyryna balta shabylmaı keledi. Shy­ǵarmalarymyz dúnıege kelse, maqtattyryp, ózimizden kishilerge sala qulash maqala jazdyrtamyz. Qansha maqtaǵanmen, nashar shyǵarma myqtydan báribir oza almaıtynyn bilmeımiz. Sóıte turyp, «Maǵan syılyq ber» dep ójekteımiz. «Meniń shyǵarmama nege memlekettik syılyq berilmeıdi», «Maǵan nege halyq jazýshysy degen ataq berilmeıdi?» dep baıbalam salamyz. Al ataqty alǵannan keıin «shyǵarmalarymyzdy» dáripteýdi toqtatýdyń ornyna odan saıyn údete túsip, teledıdardan da, radıodan da sóılep, gazet-jýrnaldarǵa kól­deı maqala jarııalatamyz. Osy tusta, «bedelge» ıe bolǵan «klassıkti» maqtaýǵa jandaıshaptar da sharshamaıdy. Sebebi, ózin maq­taǵan soń, klassıkter biz týraly jyly sóz aıtady dep dámelenedi. Solaı bolady da! «Syıǵa-syı, syraǵa-bal» degendeı, birin-biri asyra maqtap jatqan zamanda Berdibekteı talantty jazýshy umyt qalmaı qaıtsin!

Ádebıettegi  «pushaı­man­dyqty» bilgen, kórgen Berdibek Soqpaqbaev mundaı «hantalapaıdan» ózin aýlaq ustady. О́zin dara ustady. Eshbir maqtaýsyz, dáripteýsiz klas­sık atandy. О́zin bireýge maqtatýǵa da qumar bolmady. Syı­lyq alý úshin pysyqaılyq tanyt­pady. Onyń talantyn tek oqyr­man qataryndaǵy qarapaıym jurt­shylyq qana tanydy. Shy­naıy súıis­penshiligin bildirdi. Ha­lyq­tyń súıispenshiligi barlyq ataq­tardan da, syılyqtardan álde­qaıda abyroıly, áldeqaıda bıik edi. Muqaǵalı Maqataevqa «ha­lyq súıispenshiligi» syılyǵy oqyr­man júregi arqyly berilgen edi.

Totalıtarızm, shovınızm zama­nyn­da Máskeýdi jaýdan qorǵaǵan Baýyrjan Momyshulyna, Reıhs­tagqa alǵash tý tikken Rahymjan Qosh­qarbaevqa, jaýyngerlik tapsyr­mamen áýege 300 ret kóteril­gen, ólim otyn shashyp jatqan jaý oshaǵyn bombylaǵan, birneshe ret jaralansa da qazaqtyń qaı­sarlyǵyn tanyta bilgen ushqysh Hıýaz Dospanovaǵa,  fashısterge qyrǵyn salǵan partızan Qasym Qaısenovke Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy qazaq bolǵandyqtan berilmeı qaldy. Berdibek Soq­paq­baev ta batyrlarymyz sekildi qyz­ǵanyshtyń qurbany boldy. Usynylǵan syılyqtan qur qal­­dy. Jazýshynyń talantyna qyz­ǵa­nyshpen qaraý áli de báseń­sı qoı­maǵan sekildi. Zııaly qaýym ókil­deri jazýshynyń shyǵar­masyn nası­hattaýǵa son­shalyqty qulyqty emes.

Biraq halyqtyń shynaıy súıis­penshiligine bólengen jazý­shy­nyń talanty budan ortaıyp qalǵan joq. Shyǵarmashylyq mura­sy da joǵalǵan emes. Degen­men, áli de Ber­dibek Soqpaqbaevtaı dara jazý­shynyń murasyn nası­hattaýǵa jete kóńil bólinýi qajet. Ásirese, 90 jyldyq mereıtoıy qarsańynda ǵana eske alýmen shek­telmeı, keıingi urpaqqa ónege bolarlyq is-shara udaıy ótki­zilip turýy tıis. О́ıtkeni, Ber­dibekteı talant ekinshi ret ómirge kelmeıdi. «Meniń atym – Qoja», «Balalyq shaqqa saıahat» sekildi týyndylar ekinshi ret jazylmaıdy. Qoryta aıtqanda, Berdibek Soq­paqbaevtyń Alash balasyna ortaq jazýshy ekenin moıyndaýymyz qajet. Sol sebepten, jazýshynyń muralary barlyq óńirde nasıhattalsa, 90 jyldyǵyn Alataýdan  asyp búkil qazaq halqy atap óte alsa, nur ústine nur!

Qadyr JÚSIP,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.

Atyraý oblysy.   

Shyǵarmalary – halyq qazynasy, urpaq nesibesi

Qazaq balalar ádebıetiniń klassıgi, balalardyń ǵana emes, eresekterdiń de súıikti jazýshysy Berdibek Soqpaqbaev týraly qazaqtyń kórnekti aqyny Qadyr Myrzalıev: «Bárimiz de bala boldyq. Qazir eseıdik, eresek tarttyq. Degenmen, sonaý kezimizdegideı pák emespiz. Al sol kóńil-kúıimizdi aına qatesiz beınelegen «Meniń atym – Qojany» barlyǵymyz oqyp shyqtyq. Biz sony jazǵan Berdibek aǵamyzǵa sol kezde-aq balalyq kóńildiń Memlekettik syılyǵyn syılap qoıǵanbyz...», dep jazyp edi.

Memlekettik dep atalatyn dárejeli syılyqty almasa da, halyq atynan beriletin kez kelgen syılyqqa laıyqty jazýshynyń keıipkerleri Qoja ǵana emes, Janar, Jantas, Sultandar keshegi aǵa býynnyń jastyq shaǵynyń aınasyndaı bolatyn. Qoja týraly kitap álemniń kóptegen tilderine aýdaryldy, orys jáne fransýz oqyrmandary men kórermenderi de onyń laıyqty baǵasyn berdi. Qoja maqtanshaq keıipker emes, aqyly bar, ata-anaǵa, dostarǵa meıirimi bar «esti tentek». Onyń keıbir shalys basqan qylyqtarynyń ózin jazýshy keıipkerlerdiń kózqarasy, jan-sezimi arqyly aqtap alady.Sondyqtan da qazaq balalar ádebıetindegi Tazsha bala, Ybyraı Altynsarın áńgimesindegi Asan men Úsen sekildi Qoja da qazaq balalar ádebıeti galereıasynyń qurmet taqtasyna altyn árip­ter­men jazylýǵa laıyqty qaHarman.

Qazirgi qazaq fılmderiniń birde-biri «Meniń atym – Qojanyń» shańyna da ilese almaı jatqany bir jaǵynan izdenistiń azdyǵy desek, ekinshi jaǵynan ssenarıı avtory Berdibek aǵamyz ben fılm rejısseri Abdolla Qarsaqbaevtyń sheber­liginiń nátıjesi der edik. «Me­niń atym – Qoja» fılmi fran­sýzdyń Kann qalasyndaǵy jas­tar men balalarǵa arnalǵan kınofılmderdiń halyqaralyq festıvalinde arnaıy syılyqqa ıe bolýy da el mereıin ósirgen qubylys bolatyn.

Balalar jazýshysy bolý qıyn­nyń qıyny ekenin ádebıet synshylary aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Bala tilin tabý, olardyń psıhologııasyn taný úshin qalamger az ter tókken joq. Jazýshynyń «Pıoner» jáne «Baldyrǵan» jýrnalynda, Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» stýdııasynda, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda balalar ádebıeti jó­nin­de ádebı keńesshi bolyp qyzmet atqarýy da óz jemisin bergen bolýy kerek. Sol tusta balalar ádebıeti de odan ári damyp, keń óris aldy.

Qalamgerdiń «О́lgender qaı­typ kelmeıdi», «Qaıdasyń, Gaý­har?», «Balalyq shaqqa saıahat», «Jek­pe-jek» sekildi kitaptary bul kúnderi oqyrmandar iz­dep jú­rip oqıtyn, kitap dúken­deri só­relerinen taba bermeı­tin jaýhar­lar qatarynda. Jazý­shy­nyń tyrnaq­aldy shyǵarmalaryn óleń jazýdan bastaǵanyn bireý bilse de, kóbi bile bermeıdi. Onyń «Bulaq» atty óleńder jı­naǵy 1950 jyly jaryq kórgen bolatyn. Alaıda, qalamgerdiń súıikti janry proza boldy. Bul janrda ol ózin naǵyz tulpar retinde tanyta bildi, kósile shapty jáne alysqa shapty.

О́tken jyly «Egemen Qazaq­stan» gazetinde  jaryq kórgen jazýshy Marhabat Baıǵuttyń Úkimet nazaryna usynylyp otyrǵan «Biregeı Berdibektiń ber baǵasyn» dep atalǵan maqalada oryndy usynystar aıtylǵan eken. Biz de solarǵa tolyq qosylamyz. Berdibektiń baǵasyn berý jáne onyń ádebı murasyna shynaıy qamqorlyq kerek. Ol – halyq qazynasy, jas urpaqtyń nesibesi. Osyny qalamgerler ǵana emes,  is basynda otyrǵan laýazym ıeleri uqsa, qane?! Ásirese, Bekeńniń atajurty sanalatyn Almaty oblysynyń ákimi birinshi eskerse quba-qup. Ony ózgeler qoldap jatsa,  óser eldiń urpaǵyna tán jaqsy qasıet bolar edi.

Aqylbek ShAIаHMET,

Ahmet Baıtursynov atyndaǵy QMÝ professory, jazýshy.

QOSTANAI.