Parlament

"Egemen Qazaqstannyń" arnaýly beti

О́tken jyly ýaqyt talabyna oraı, kóptegen zańdarǵa ózgerister engizildi nemese engizý máselesi jan-jaqty qaraldy. Úkimettiń 2013 jylǵa arnalǵan zań jobalaý ju­mystarynyń josparyndaǵy ózekti zańdar qatarynda «Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń keıbir zańna­ma­lyq aktilerine salyq salý máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn atap ótýge bolady. Bul keleli is Memleket basshysynyń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn iske asyrý jónindegi sharalar týraly Qazaqstan Prezı­dentiniń 2012 jylǵy 18 jeltoq­san­daǵy №449 Jarlyǵymen bekitilgen edi.

"Egemen Qazaqstannyń" arnaýly beti

Engizilgen ózgerister ózekti

О́tken jyly ýaqyt talabyna oraı, kóptegen zańdarǵa ózgerister engizildi nemese engizý máselesi jan-jaqty qaraldy. Úkimettiń 2013 jylǵa arnalǵan zań jobalaý ju­mystarynyń josparyndaǵy ózekti zańdar qatarynda «Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń keıbir zańna­ma­lyq aktilerine salyq salý máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn atap ótýge bolady. Bul keleli is Memleket basshysynyń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn iske asyrý jónindegi sharalar týraly Qazaqstan Prezı­dentiniń 2012 jylǵy 18 jeltoq­san­daǵy №449 Jarlyǵymen bekitilgen edi.

Jańa bıýdjet saıasatynyń tu­jy­rymdamasyn iske asyrý maqsa­tynda atalmysh qujatta jeke tulǵalardyń múlkine, kólik qural­daryna salyqtardy, sondaı-aq, temeki, alkogol ónimderine aksızder mólsherlemelerin arttyrý normalary qarastyrylǵan edi. Biz osy máselelerdi óńirlerde bolǵanda jurtshylyqqa jan-jaqty baıan ettik. Endigi jerde osy týraly basylymdar arqyly da salyq tóleýshilerge onyń ereksheligin uǵyndyryp otyrsaq, artyqtyq etpeıtin tárizdi.

Kóptiń kókeıindegi salyqqa qatysty máseleni jeńil avtomobılder boıynsha taratyp aıta ketsem deımin. 2013 jylǵy 31 jel­toqsannan keıin shyǵa­ryl­ǵan nemese jasalǵan, bolmasa qurastyrylǵan kólikter el aýma­ǵyna sol merzimde ákelin­gen jaǵ­daıda salynatyn salyq 35 aılyq eseptik kórsetkish mólshe­rin­de bolady. Bul degenińiz, qozǵalt­qysh kólemi 3000-nan joǵary jáne 3200-di qosa alǵanda tekshe santı­­metr bolsa, salyq kólemi de tıi­sinshe 35 aılyq eseptik kórset­kishti quraıdy, al 46 aılyq kórset­kish mólsherlemesi boıynsha saly­natyn salyq 3200-den joǵary, ıaǵnı 3500-di qosa alǵandaǵy kólem desek, kólikterdiń kúsh-qýatyna qaraı tóleıtin qarjy da kóbeıip otyrady. Máselen, 130 aılyq eseptik kórsetkish mólsherlemesi boıynsha salyq salynatyn 4000-nan, tipti, 5000-dy qosa eseptegende sonsha tekshe santımetr bolǵan kezde, qozǵaltqysh kóleminiń tómengi sheginen asqan árbir birlikke salynatyn soma 7 teńgege ulǵaıyp oty­rady. Munymen qatar, kólik quraldaryna salyqty arttyrýdan bosatylǵan halyqtyń jeke sanattaryna arnalǵan jeńildikterdiń joıylǵanyn da aıta ketsek deımiz. Mysaly, bul 2013 jylǵy 31 jeltoqsannan keıin ýákiletti organda tirkelgen nemese qaıta tirkelgen, qozǵaltqyshynyń kóle­­mi 4000 tekshe santımetrden jo­ǵary jeńil avtokólikterge tıe­­sili. Al qozǵaltqysh kólemi 4000 tekshe santımetrge deıingi jeńil avto­kólikterdiń jeke standarttaryna arnalǵan áleýmettik jeńildikter burynǵysha saqtalyp qaldy.

Astana jáne Almaty qalalarynda 1 sharshy metrge 60 myń, sondaı-aq, oblys orta­lyq­tarynda sondaı kólemge 36 myń teńge turǵyn úıdiń bazalyq baǵasyn eki esege arttyrý, turǵyn jaıdyń 1 sharshy metriniń bazalyq qunyn naryqtyq baǵamen úılestirýge múmkindik beredi. Salyqtyń joǵary mólsherlemesi qaıta qarastyrylýda. Eń tómengi mólsherleme quny 2 mıllıon teńgeden kem múlikke bekitilip, ol 0,05 paıyz quraıdy. Eń joǵary mólsherleme quny 450 mıllıon teńgeden asatyn múlikke bekitildi. 2 946 600 teńgege qosymsha 450 000 000 teńgeden assa tóleıtin soma 2 paıyzdy quraıdy.

Halyqty áleýmettik zııandy taýarlardy tutynýdan saqtaý máselesine oraı, temeki jáne alkogol ónimderine aksızderdiń mólsherlemelerin arttyrý jóninde kópten aıtylyp kele jatqan edi. Bul arnaıy joba 2016 jyly kúshine enýi tıis. Alkogoldik ónimderdiń mólsherlemesi (konıak, brendı, sharap ónimderi, tek syradan basqasy): 2014 jyldyń 1 qańtarynan 2015 jyldyń 1 qańtaryna deıin 100 paıyz, spırttiń 1 lıtri 1000 teńgege, 2015 jyly 1200 teńgege, 2016 jyly 1600 teńgege kóteriledi. Al bul kórsetkish qazirgi zańnamada qalaı desek, aksız mólsherlemesi 100 paıyz spırttiń 1 lıtri 500 teńgeni ǵana qurap otyr. Sol sekildi temeki ónimderiniń aksız mólsherlemesin de edáýir kóbeıtý kózdelýde. Qoldanystaǵy Salyq kodeksinde bıylǵy jyly 1000 dana temekige salynatyn aksızder ólshemin 1550 teńgeden 3000 teńgege deıin ulǵaıtý qolǵa alynýda. Jańa zań nusqasyna saı 2015 jyldan 1000 dana temekige 3 myńnan 3900 teńgege deıin, 2016 jyly 3900-den 5 myń teńgege deıin ósirý nıeti ornyqtyrylady.

Taǵy bir aıtatyn másele, zań talabyna oraı, kentter men aýyldar, aýyldyq mańyzy bar qalalar úshin belgili bir mólsherlemelerden basqa nysandar salýǵa arnalǵan jáne tıimdi maqsattar úshin paıdalanylmaıtyn, bolmasa zańnamany buza otyryp qoldanǵan jer ýchas­keleri boıynsha bazalyq sa­lyq mólsheri ósetin bolady. Aıtalyq, ýákiletti organ menshik ıesine nemese jer paıdalanýshyǵa jer ýchaskesin qajetine tıimdi qolda­na almaıtyn jaǵdaıda jazbasha eskertý jasalǵan kúnnen bas­tap salyq 10 esege ulǵaıtylady. Jańa zań talabyna saı keıbir derbes uıymdar, máselen, Nazarbaev Ýnı­versıteti sekildi bilim orda­lary ýaqytsha qosymsha qun salyǵynan bosatylady. Munymen qatar, zań­da ekonomıkada jeke salalardy qoldaý boıynsha az-kem jeńil­dik normalar eskerilgenin aıta ketkenimiz maqul. Ásirese, salyq salasyna ákimshilik etýde keıbir túsinbeýshilikter kezdesip jatatyny, ony durys jolǵa qoıý jan-jaqty qarastyrylǵan. Bir sózben aıtqanda, salyq salasyna joǵa­rydaǵydaı ózgerister engizý ýaqyt talabynan týyndap otyr­ǵa­ny anyq. Endigi jerde bul isti tııanaqty júrgizý, iske asyrý qaı-qaısymyzǵa da mindet dep bilemin.

Ertarǵyn ASTAEV,

Senat depýtaty.

* Depýtat dabyly

Ǵasyr indeti salǵyrttyqty kótermeıdi

Búgingi kúni bizdiń elimizdiń ózekti problemalarynyń biri SPID dertin týdyratyn VICh ınfeksııasy bolyp otyrǵanyn kóbimiz bile bermeımiz. SPID degen sózdiń ózi orys tilindegi «Sındrom prıobretennogo ımmýnnogo defısıta» degen sózderdiń bastapqy áripterinen alynǵanyn jurtshylyq esinen áli shyǵaryp úlgermese kerek. Al VICh ony taratýshy vırýs. 

Osy obanyń bizde sharyqtaı kóterilip bara jatqanyna kóńil aýdaratyn adamdar az. О́ıtkeni, qaı kúndegi qazaqy salǵyrttyqpen ózi nemese jaqyndary aýyrmaǵan árkim ony alysta, ózine esh qatysy joq indetteı kóredi. Biraq bul oba «á, qoıshy» dep salǵyrttyqpen qaraıtyn kezeńnen ótip ketti. 2012 jyldyń málimetterine qaraǵanda, oǵan ushyraǵan adamdar sany bizde 19 748-ge jetipti. Masqara san emes pe?! 2000 jyly indetke ushyraǵandar sany 1347 ǵana bol­ǵan. Endi 20 myńǵa artyp otyr. Demek, 2000 jylǵymen salys­­­­­­­tyrǵanda, 15 esege jaqyn ós­­­ken! Bul – óte alańdatarlyq jaǵ­daı.

VICh ınfeksııasy qan, ana súti jáne jynystyq qatynas arqyly taralady. Ásirese, qan quıylǵan kezde ınfeksııasy bar shprıster qoldanylsa, birneshe adamǵa bir­den jaıylady. Onyń mysalyn biz óz basymyzdan ótkizgen halyq­pyz (Shymkent, 2007 jyl). BUU-nyń SPID týraly jasaǵan baıandamasynda 2001 men 2011 jyl­­­­dar aralyǵynda Qazaqstan VICh-tiń keń taralýy jóninen dúnıe júzinde 9-shy oryn alǵan. 2000 jyldan beri elimizde osy indetten 1200-ge jýyq adam kóz jum­ǵan. Osynaý dertke ushyraǵan adam­­dardyń 75 paıyzy (2006 jyl) áıel bolyp otyr. Sonymen birge, VICh-tiń salamatty ómir súrip, esirt­ki qoldanbaı, durys júre­­tin adam arasynda artýy da alań­­­da­tady.

VICh ınfeksııasy taralýy­­nyń aldyn alý – búgingi kúngi bas­­ty mindetterdiń biri. Bizdiń Úki­­me­­ti­miz oǵan qatty kóńil bó­lip otyrǵa­nyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Máselen, aldyn alý jáne kúresý sharalary úshin bıýdjet­­­­ten 2011 jyly – 800 mln., 2012 jyly – 1 mlrd., al byltyr 4 mlrd. teńgeden artyq qarajat bóli­nipti.

Biraq, halyq arasynda osynaý indet keń taralyp bara jatyr. О́ıtkeni, halyqqa onyń zalaly, qasireti jáne juǵatyn joldaryn keńinen taratatyn sharalar áli de kemshin soǵýda. VICh-ten qor­­­ǵa­nýdyń naqty joldaryn bile bermeıtin adamdar áli de aramyzda kezdesip qalady. Qorǵanýdyń áleýmettik rolıkteri óte sırek kór­setiledi. Olardyń ótimdiligi de tómen ekenin aıtpaı ketýge bol­­­maıdy.

Al oqý oryndarynda jastarǵa SPID-tiń zalaly men juǵý joldaryn aıtyp otyratyn turaqty jumys júrgizilmeıdi. Olar tek anda-sanda, oqta-tekte bir bolatyn dáristermen shekteledi. Nemese ondaılardy TV-dan uıymdastyrýdyń da ótkirligi shamaly. О́ıtkeni, jastar TV-dan ózine qolaıly baǵdarlamaǵa aýysa salady. Sondyqtan barlyq oqýshy jastarǵa problemanyń ótkirligin turaqty túrde jetkizip, arnaıy, mindetti sabaqtar ótkizýdi qolǵa almasa, oqta-tektegi áre­­ket­­ter áser ete qoımaıdy. Tıimdi baǵ­­dar­lamalar men mindetti oqý­lar arqyly jastarǵa ǵasyr inde­ti­niń zardabyn jetkizý osy istegi bú­­gingi kúngi basty maqsat bo­lý­y kerek. Damyǵan shetelder­de VICh ın­feksııasynyń bar-jo­ǵyn anyq­taý úshin jastar arasyn­da tu­raqty túrde zertteýler júr­gi­­­­zilip turady. Sonyń nátı­je­sin­de arnaıy baǵdarlamalar qa­byl­da­­­nady. Bizde ondaı atymen joq.

Biz joǵaryda memleket tarapynan SPID-pen kúresý jáne onyń aldyn alý sharalary úshin ulan-ǵaıyr qarajat bó­linip jatqanyn atap óttik. Al osyn­daı qarapaıym sharalar ótki­zilmese, ol qarajat qaıda jum­salyp jatyr? Meni, halyq qalaýlysy ári ekonomıst maman retinde osy másele oılandyrady. Sondyqtan men jýyrda Premer-Mınıstr S.Ahmetovtiń atyna de­­­pý­tattyq saýal joldap, onyń ke­le­si suraqtarǵa jaýap berýin ótindim:

Birinshiden, memleket aldyn alý jáne kúresý sharalary úshin ulan-ǵaıyr qarajat bólip jatsa da bizdiń elde VICh ınfek­sııa­synyń tez taralyp, SPID dertine ushyraǵan adamdar sany­nyń arta túsýiniń qandaı sebebi bar?

Ekinshiden, halyqtyń ǵasyr dertine qarsy áreketke daıyn bolýy úshin qandaı qulaqtandyrý sharalary júrgizildi jáne aldaǵy ýaqytta júrgiziletin bolady?

Úshinshiden, oqýshy jastar arasynda osy indetke qarsy qandaı baǵdarlamalar ázirlenip, iske asyryldy nemese qandaı sharalar josparlanýda?

Tórtinshiden, VICh ınfeksııasyn juqtyrǵandardyń arasynda áıel adamdar sanynyń turaqty túrde ósýiniń sebebi nede? Sony teksergen, aldyn alý sharalaryn belgileýge tyrysqan amaldar jasaldy ma?

Mine, osy suraqtar negizinde arnaıy baǵdarlamalar jasalyp, sharalar belgilense, ǵasyr inde­­­tiniń taralýyn toqtatýǵa ilkim de bir sebebi bolar edi dep oılaı­myn.

Tursynbek О́MIRZAQOV,

Májilis depýtaty.

*Depýtat daýysy

Ormandy saqtaý ózimizge baılanysty

Aqmola oblysynyń ormandary keshegi Keńes Odaǵy Mınıstrler Keńesiniń 1959 jylǵy 14 sáýirdegi qaýlysyna sáıkes birinshi topqa, negizinen topyraq qorǵaýǵa ǵana jaramdy orman-toǵaı kategorııasyna jatqyzylyp kelgen-di. Soǵan qaramastan, 1965-2004 jyldar aralyǵynda qylqan japyraqty ormannyń omyraý tusynan 32 santımetr bıiktikten asatyn aǵashtardy kesý úzbeı júrgizildi. Sonyń saldarynan ormandy alqaptyń tepe-teńdigi buzyldy. 1990-1998 jyldar aralyǵynda ormandy alqaptarda bolǵan órttiń kesirinen de úlken zalal keldi.

Ormannan aǵash kesý joǵarydaǵy quzyrly oryndardyń ámirimen túrli jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter men jeke kásipkerlerge berildi de, olar óz paıdalary úshin tek iske jaramdy degen qaraǵaılardy ǵana kesip, tasyp áketip jatty. Aǵash kóshetterin otyrǵyzýmen múl­dem aınalysqan joq. Orman arasy kesil­gen aǵashtardyń butaqtarynan aıaq alyp júrgisiz kúıge tústi. Ol butaqtar qý­rap, shirip, órt shyǵý jáne ormannyń túr­li zııankesteriniń kóbeıý qaýpin týdyrdy. Buǵan jol bermes úshin ormanshylar orman­­­dy óz qoldarymen tazartyp, qýrap qalǵan butalardy qaýipsiz jerge shyǵaryp, órtep júrdi.

Mine, osyndaı keleńsizdikter oryn ala bastaǵan tusta ormanshylar men tabıǵat qorǵaýshylar dabyl qaǵyp, sonan keıin Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti 2004 jyldyń 23 sáýirinde №460 qaýlysymen 2004-2014 jyldar aralyǵynda, ıaǵnı 10 jyl boıy qylqan japyraqty orman alqaptarynan aǵash kesýge tyıym salǵan bolatyn. Bul ormannyń sanıtarlyq jaǵdaıynyń jaqsarýyna, jerden endi ǵana boı alyp, jańadan kóterile bastaǵan balapan aǵash túrleriniń aıaqasty bolmaı ósýine yqpal jasady. Jyl saıyn aǵash otyrǵyzý alańy ulǵaıa tústi. Aǵashty retsiz, jón-josyqsyz kesý kúrt tyıyldy. Otap kesýden jáne órtten seldireı bastaǵan orman alqaptary qalyń jynysty nýǵa aınala bastady.

Mine, ormandy baltashynyń baltasynan qutqaryp, tynys bergen on jyl da óte shyqty. Endi Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 9 tamyzdaǵy №815 qaýlysyna sáıkes 100 jáne odan da joǵary jastaǵy qaraǵaılardy kesý qaıta bastalǵaly otyr. Dińi jýan, butaǵy ábden qatyp jaıylyp ketken bul aǵashtardy kesip, jerge sulatý barysynda kóktep turǵan jas aǵashtarǵa zalal keledi, olar synady, sodan keıin qýrap, óspeı qalýlary da ábden múmkin. Orman arasy taǵy da kesilgen aǵashtardyń butaqtarymen lastanyp, órt shyǵý qaýpi kúsheıe túspekshi.

Qazaqstandy jasyl elge aınaldyrý jónindegi Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes Astana men Býrabaı – Kókshetaý aralyǵyndaǵy ormandardy bir-birimen jalǵastyryp, tutas ormandy aımaq jasaý úshin aǵash kóshetterin otyrǵyzý jumystary qazir qyzý júrgizilýde. Sonymen birge, EKSPO-2017 kórmesiniń ótkizilýine baılanysty Astana men Aqmola oblysynyń tóńiregin jasyl jelekpen kórkeıtý de asa mańyzdy isterdiń biri bolsa kerek-ti.

Mine, osy jaıdy eskere otyryp, Úkimet Aqmola oblysynyń ormandy alqaptarynan aǵash kesýge taǵy da 10 jylǵa tyıym salý jaǵyn qarastyrsa utymdy bolmaq. Bul astanalyq oblys aýmaǵynyń ormandy alqaptarynyń jaıqalyp ósýimen birge, qalyń jynysty nýǵa aınalýyna, jyl saıyn otyrǵyzylyp jatqan aǵash kóshetteriniń nyǵaıa túsýine, olardyń ábden ósip, jetilip ketýine yqpal eter edi.

Sońǵy jyldary Aqmola oblysynyń memlekettik orman qoryna taıaý jatqan aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi paıdalaný kólemi de kemip, ıaǵnı, dándi daqyldar sebý men mal jaıý azaıǵaly bul aralarda tabıǵı jolmen qaraǵaı men qaıyń, basqa da aǵash óskinderi jappaı boı kótere bastady. Bul burynǵy orman aýmaqtarynyń ulǵaıa bastaǵandyǵyn kórsetedi. Mine, osyny da eskerip, túgendeý jumystary barysynda mundaı jerlerdi de memlekettiń orman qoryna qosýdy umytpaý kerek. Bul Aqmola oblysynyń orman qorynyń molaıa túsýine jáne de ósip kele jatqan kók jelekterdi qorǵaýǵa, saqtaýǵa oń yqpal etpekshi.

Jabal ERǴALIEV,

Senat depýtaty.

*Saýal salmaǵy

Bıýdjet qarajaty

Onyń barynsha tıimdi jáne únemdi paıdalanylýy qamtamasyz etilýge tıis

Májiliste palata Spıkeri Nurlan Nyǵmatýlınniń tóraǵa­lyǵymen ótken jańa jyldaǵy alǵashqy jalpy otyrysta depýtat Gúljan Qaraqusova Premer-Mınıstr Serik Ahmetovke depýtattyq saýal joldady. Onda tómendegi másele kóteriledi:

«Bizdiń depýtattyq saýal jol­daýymyzǵa bıýdjettik baǵdar­­­­­­­­­la­malar ákimshileriniń bıýdjet qara­jatyn tıimsiz paıdalanýynyń kóptegen faktileri sebep bolyp tabylady. Qaramaǵynda aýqymdy shtat sany bola tura, memlekettik organdar ózderiniń birqatar fýnk­sııalaryn vedomstvolyq baǵy­nystaǵy aksıonerlik qoǵamdarǵa, jaýapkershiligi shekteýli serik­tes­tikterge, memlekettik kásip­­­oryn­darǵa jáne taǵy basqalarǵa olardyń shottaryna atqarylǵan jumystar men kórsetilgen qyz­met­ter úshin iri qarjy qarajatyn aýdara otyryp, bere salýda. Mem­lekettik tapsyrmalar tiz­besin­­­degi olardyń qyzmetteriniń sıpat­­tamasynda eleýli bóligin qazaqstandyq qamtý monıtorıngi, qazirgi zamanǵy basqarý tehnologııalaryn engizý, taldamaly zertteýler júrgizý jáne t.b. boıynsha kórsetiletin qyzmetter alyp otyr. Bul qyzmetterdi memlekettik satyp alý týraly zańnama talaptaryn eskere otyryp, ashyq negizde satyp alýǵa nemese bul jumystardyń túrlerin mınıstrlikterdiń ózde­ri­niń kúshterimen atqarýǵa bolady.

Kezekti vedomstvolyq baǵynys­taǵy uıymdy qura otyryp, bıýdjet­tik baǵdarlamalardyń ákimshileri kórsetiletin qyzmetterdi, jumys­­tardy «Memlekettik satyp alý tý­raly» Zań normalaryn qoldan­­bas­tan satyp alady. El Úki­meti be­kitken memlekettik tapsyrmalar Qazaqstan Respýblıkasynyń mem­lekettik satyp alý týraly zańna­masynda kózdelgen konkýrs­tyq rásimder qoldanylmaı, beki­til­gen respýblıkalyq baǵdar­la­ma­lardy iske asyrý sheńberinde oryndalýda.

Bıýdjettik ótinimderdi jasaý kezinde bıýdjettik baǵdar­la­malardyń ákimshileri bıýdjet qarajatynyń barynsha tıimdi jáne únemdi paıdalanylýyn qamtamasyz etýge tıis. Keıinnen ózgeler atqar­­­ǵan jumysty ózimiz atqardyq dep eseptemeý úshin qarjylandyrý jos­parynda kózdelgen is-sharalardy vedomstvolyq baǵynystaǵy uıym­darǵa bere salmaı, memle­kettik organdardyń ózderi ázirleýi jáne iske asyrýy tıis.

Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń bıýdjettik shyǵystardy ońtaılandyrý týraly tapsyrmasyn eskere otyryp, olardy paıdalanýdyń tıimdiligi, bizdiń oıymyzsha, vedomstvolyq baǵy­nystaǵy zańdy tulǵalardy qarjy­landyrýdy shekteý esebinen aıtar­lyqtaı arta túser edi. Munyń bar­lyǵy jan-jaqty ári muqııat qaraýdy talap etedi.

Joǵaryda aıtylǵandy eskere otyryp, Sizden memlekettik organdar bóliginde vedomstvolyq baǵynystaǵy uıymdar men olardyń shtat sany, sondaı-aq, memlekettik organdardyń atqarylǵan jumystar men kórsetilgen qyzmetter úshin vedomstvolyq baǵynystaǵy uıym­darǵa bólgen bıýdjet qara­jatynyń jalpy kólemi jáne olardy 2011, 2012 jáne 2013 jyldarda paıdalanýdyń tıimdiligi týraly aqparat berýdi suraımyz.

Sonymen birge, sizden jekelegen aksıonerlik qoǵamdardyń jumys isteýiniń oryndylyǵy tý­raly Qazaqstan Respýblıkasy Úki­metiniń pozısııasyn bildirýdi suraımyz».

*Sizdi ne tolǵandyrady?

О́mirde boıǵa jıǵannyń bári kerek

Mektep bitirýshilerdiń attestatpen birge

naqty bir mamandyqty alyp shyqqany óte mańyzdy

Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyp­­­­­tas­qan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda bilim jáne kásibı mashyqqa arnaıy toqtalyp, keleshekte qandaı baǵdar ustanatynymyz týraly aıtqan bolatyn. Osy mańyzdy Joldaýynda Elbasy: «Orta jáne joǵary bilim berýdiń oqý josparlarynyń baǵyt­ty­lyǵy men basymdyqtaryn olarǵa táji­rıbelik mashyqtarǵa úıretý boıynsha jáne tájirıbelik biliktilikke ıe bolý baǵ­dar­lamalaryn qosyp, ózgertý kerek», dedi.

Naryq kezeńinde jumyssyz qalǵan azamattardy jańa mamandyqqa oqytý isi – óte quptarlyq bastama. Elbasynyń bastamasymen jáne tikeleı tapsyrmasy boıynsha júzege asyp jatqan «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy halqymyzdyń ónimdi eńbek etýine qolaıly jaǵdaı jasaý úshin ázirlengeni belgili. Baǵdarlama júzege asyp jatqan 2 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde eńbek naryǵyndaǵy ahýal zerdelenip, turǵyndardy jumyspen qamtamasyz etýdiń tásilderi men tetikteri ekshelendi. Eń bas­tysy, baǵdarlama sheńberinde elimizdiń kóptegen azamattary jańa jumys oryndaryn tapty. Biz búgingi tańda atalǵan baǵdarlama sheńberinde otyzdy ortalaǵan, qyryqtyń qyrqasyna shyqqan, elýdi eńsergen azamattarymyzdy oqytyp jatyrmyz. Alaıda, jasy ulǵaıǵan saıyn adamnyń jańa salany meńgerip ketýi óte qıyn ekeni de anyq.

Sońǵy jyldary jiti mán berilmeı júrgen bir másele bar. Kóbimiz Keńes Odaǵy tusynda bilim aldyq. Ol kezeńniń de úlgi alarlyq jaqsy tustary boldy. Aıtalyq, elimizdiń aýyldyq jerlerdegi barlyq mektepterinde mindetti túrde 9-11 synypta oqýshylarǵa mashına, traktor júrgizý sabaǵy boldy. Ol kezde tek qana júrgizý emes, traktor, mashına jóndeýge de úıretetin. Mektep túlegi attestatpen birge traktor nemese mashına júrgizý kýáligin alyp shyǵatyn.

Sondyqtan búgingi tańda mektep biti­rýshilerdiń attestatpen birge naq­ty bir mamandyqty alyp shyqqany óte mańyz­­dy bolyp otyr. Avtokólik júrgi­zý­­shisi, aǵash ustasy, temir ustasy (slesar), dánekerleýshi, santehnık, aspazshy maman­­­dyqtary boıynsha dárister berilse, jas­­­tardyń naryq zamany kezinde qıyn­­dyqqa ushyramaı, tez jetilip ketýine múmkindik jasalar edi. Máselen, qazir stýdentter qosymsha tabys tabý úshin meıramhanalarda daıashy bolyp jumys istep júr. Daıashy mamandyǵyn mektep qabyrǵasynda meńgerse, olardyń qazirgige qaraǵanda kóp artyqshylyq alatyny anyq.

О́mirde boıǵa jıǵannyń bári kerek. Keıbireýleri oqý bitirgen soń, ol jumystardy istemese de, bir kezderi paıdaǵa asýy múmkin. Máselen, keıin jeke kólik satyp alatyn bolsa da, ony júrgizýdi jas kezinde meńgergeni asa mańyzdy ról atqaratyny daýsyz.

Búgingi kúni aýyldarda jas mehanızatorlar jetispeıdi. Kombaınshylar múldem joq. Burynnan kele jatqan aǵa urpaq ókilderi zeınetkerlikke ketkende, ol jumystardy kim atqarady? Al qazir mektep bazasynda sonyń bárin júzege asyrýǵa tolyq múmkindik bar. Qıyn kezeńderde de sonyń bári aýyl mektepterinde bolǵan. Orta býyn adamdarynyń basym bóligi sol úderisten ótkeni anyq. Sonyń biri – ózimmin.

Qazirgi kezde mundaı tájirıbe álemniń kóptegen elderinde bar. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi halyqtyń ıgiligi úshin qajetti bastamalardy júzege asyrady degen senimdemiz.

Álıhan TOIBAEV,

Májilis depýtaty.

Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT.