Elimizdiń táýelsizdik alýy men Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ony ornyqtyrýdaǵy qyzmeti, Qazaqstandy álemge tanytý jolyndaǵy ulan-ǵaıyr eńbegi búgingi kúni jetilgen ekonomıkasy bar turaqtalǵan elge aınaldyrdy. Elbasynyń jasap júrgen aýqymdy áleýmettik deńgeıge kóterilgen oı-pikirlerin búginde órkenıetti elderdiń basshylary men úlken ǵalymdarynyń moıyndap, joǵary baǵalap júrgeni taǵy aqıqat. Onyń álemdik qoǵamdyq damýdyń máseleleri jaıyndaǵy oı-pikirleri de kóptegen tilektesterin taýyp, álem tirshiliginiń qaıta qurylýyna, memleketter qarym-qatynastaryn jaqsartý isine úles qosyp kele jatqany da kópke málim.
Elimizdiń táýelsizdik alýy men Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ony ornyqtyrýdaǵy qyzmeti, Qazaqstandy álemge tanytý jolyndaǵy ulan-ǵaıyr eńbegi búgingi kúni jetilgen ekonomıkasy bar turaqtalǵan elge aınaldyrdy. Elbasynyń jasap júrgen aýqymdy áleýmettik deńgeıge kóterilgen oı-pikirlerin búginde órkenıetti elderdiń basshylary men úlken ǵalymdarynyń moıyndap, joǵary baǵalap júrgeni taǵy aqıqat. Onyń álemdik qoǵamdyq damýdyń máseleleri jaıyndaǵy oı-pikirleri de kóptegen tilektesterin taýyp, álem tirshiliginiń qaıta qurylýyna, memleketter qarym-qatynastaryn jaqsartý isine úles qosyp kele jatqany da kópke málim.Eýrazııa odaǵyn, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn, Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn qurý jónindegi ıdeıalar men onyń iske asýy bizdiń Elbasymyzdyń esimimen tyǵyz baılanysty. Onyń álemdik jıyndar men kezdesýlerde aıtatyn halyqaralyq máseleler jónindegi oılary da árqashan qyzyǵýshylyq týdyrady. Al, «Daǵdarystan shyǵýdyń kilti» atty maqalasy álemdik memleketter aýmaǵyndaǵy qarjy júıesin qaıta qurý týraly tyń tujyrym boldy. Osynyń bári Qazaqstan basshysynyń álem memleketteri eseptesetin bıik tulǵasyn kórsetip otyr.
Qandaı el bolmasyn onyń damýynyń, qalyptasýynyń uzaq tarıhy bar. Bir-birimen jalǵasyp jatqan mádenı muralary bar. Halyqtyń oı-órisi damyǵan eldermen tepe-teń turyp sóılesip, óz pikirin ótkize alatyn TMD elderindegi erekshe tulǵa – bizdiń Elbasymyz.
Men Astanada Prezıdent qatysqan jáne sóz sóılegen eki úlken jıynǵa qatystym. Ekeýinen alǵan áserim Elbasy jaıly burynǵy túsinigimdi tipti de tereńdetip jiberdi. Men ony uly tulǵa dep sanaımyn. Pikir, oı aıtý óz aldyna, ony dáleldi, túsinikti etip, bıik deńgeıde jetkizý tipti bólek. Áriptesteriniń bárimen de ol erkin aralasyp, sóılese alady. Syrt el ókilderi bizdiń Elbasymen eseptesip, onyń aıtqandaryn maquldap qurmet kórsetedi. Munyń bári Qazaqstan halqy úshin úlken abyroı.
Men qatysqan eki jıynnyń biri L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ótken Eýrazııa ýnıversıtetteri assosıasııasynyń HI sezi de, ekinshisi – sonyń erteńinde bolǵan ekinshi Astana ekonomıkalyq forýmy edi.
Eýrazııa ýnıversıtetteriniń sezi 1994 jyly Máskeýdiń M.V.Lomonosov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetinde Prezıdent N.Nazarbaev usynǵan Eýrazııalyq odaq qurý týraly bastamanyń ómirsheńdigine arnaldy. Bul bastamanyń biraz ýaqyt qoldaý tappaı, birtindep baryp iske asqany, sóıtip, halyqaralyq qatynastarda oń nátıjesin bere bastaǵany kópke belgili. Muny Prezıdent sóılegen sózinde ózi de atap ótti. Sonymen birge, ol búgingi ekonomıkalyq daǵdarys týraly oı qozǵady. Syrt qaraǵanda, birine biri qatysy joq osy eki ıdeıanyń túp tamyrynda «eski oılaý júıesinen arylyp, jańasha topshylaý» qajettigi jaıly jańashyl oı jatqanyn ańǵardym. О́zgerip jatqan zaman qashan da jańa ıdeıalar usynýdy qajetsinedi. Alqaly basqosýda N.Nazarbaev Eýrazııalyq keńistiktiń ǵylymı qoǵamdastyǵy, álemde bolyp jatqan úrdister jóninde óz kózqarasyn bildirdi. Eýrazııalyq odaq iske asyrǵan ekonomıkalyq, áskerı-saıası jáne mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardaǵy tabystarǵa toqtaldy. Osy joldaǵy jetistikterimizge keń taldaý jasap, TMD, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq jáne Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy aýqymyn keńeıtý máselelerin saralady. Jáne ǵalamdyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń saldarymen júıeli kúresýdi, Qazaqstan, Reseı men Belarýs arasyndaǵy Keden odaǵynyń qurylýy – bolashaq úshin degendi tarata aıtty. Budan men Eýrazııa ıdeıasynyń álemdik mańyzy bıik ekenin uqtym.
Elbasynyń Eýrazııa ıdeıasy, el astanasyn Qazaqstan jeriniń shetki aımaǵynan Eýrazııa ortalyǵyna ornalastyrý, ony kórkeıtý, damytý, sol aımaqta ulttar birlestigi jáne qaýymdastyǵyn qurý bolashaqqa jańa jol siltedi. Qazaqstannyń álemdik jarysta ornyn belgilep, keleshektegi damýyna úlken yqpal etetin EKSPO-2017 dúnıejúzilik kórmesin ótkizý quqyǵyna ıe bolýy Otanymyzdy álem elderine tanytýdyń jańa kezeńi ǵana emes, ınnovasııalyq órleý baǵytyn anyqtaıtyn qýatty serpin rólin atqardy. «EKSPO kórmesin – jahandyq mańyzdylyǵy jaǵynan iri ekonomıkalyq forýmdarmen, týrıstik tartymdylyǵy boıynsha álemdegi eń tanymal sporttyq oıyndarmen salystyrýǵa bolady. EKSPO kórmesin ótkizý arqyly Qazaqstan «jasyl ekonomıkany» damytýǵa tikeleı septigin tıgizetin jańa tehnologııa men ınnovasııa alady», – dedi Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev.
Qazaqstannyń qazirgi ekonomıkalyq jaǵdaıy bizdi bolashaqtan úlken úmit kútýge jeteleıdi. Men aıtar edim, biz uzaq ýaqyt emes, bas-aıaǵy 20 jyldan sál ǵana asa ýaqyt ishinde teńdesi joq órkenıetti elderdiń qataryna qosyldyq. Joldaýlardaǵy damyǵan 50 eldiń qataryna qosylý ıdeıalary júzege asyp, endigi kezekte damyǵan 30 eldiń qataryna jetý baǵdarlamasy usynyldy.
Uzaq ýaqyttan beri kóptegen forýmdarǵa qatysyp júrgendegi meniń túıgen oıym, jasalyp jatqan jumystardyń bári bizdi jigerlendiredi, qanattandyrady. Sonymen birge, Elbasy aıtqan ıdeıalardyń ózimizde keıde iske aspaı qalatynyn da ashyq aıtýymyz kerek. Qazaqstanda ekologııalyq jaǵdaıdyń aýyrlyǵy az sóz bolyp júrgen joq. Bul jóninde Elbasynyń ózi de talaı aıtqan. Memleket basshysynyń nusqaýymen osydan tórt-bes jyl buryn «Ekologııalyq qaýipsizdik» tujyrymdamasy qabyldanǵan. Onda memlekettegi ekologııalyq problemalardy sheshý úshin ekologııalyq bilimdi damytý qajettigi, jalpy halyqty ekologııalyq saýattandyrý sharalaryn júrgizý sóz boldy. Al qazir sonyń biri de iske asqan joq. Tipti, keıbir basshylar ekologııa deseń, shoshynyp qaraıdy. Sol ekologııany mektepte pán retinde oqytý úshin kezinde oqýlyqtar da daıyndaldy. Áýelde ony mektep kestesine kirgizgen mınıstrlik keıin óz usynystarynan ózderi bas tartty. Ekologııalyq máseleni sheshý úshin bolashaq jastarǵa tabıǵattyń bolmysyn saqtaýda aǵash otyrǵyzý jetkiliksiz. Ekologııalyq kadrlar daıyndap, bul júıede arnaıy bilim berýdiń joldaryn qarastyrý ábden qajet. Osylardyń barlyǵyn esepteı otyryp, Elbasy «jasyl ekonomıkany» damytý baǵdarlamasyn usyndy.
Árıne, bizde istelip jatqan ister kóp. Qazir mınıstrler de oıandy. Orta kásiptik bilimdi damytýǵa qarajat bólinip jatyr.
Keńes dáýirindegi ǵylym baǵyty jalpyadamzattyq qundylyqtardy damytýǵa baǵyttalmaǵan edi. О́zindik oılaý, izdený múmkinshilikteri bolmady. Qazirgi kezeń jeke tulǵanyń ózindik oılanýyna, izdenýine, qoǵamdaǵy bolyp jatqan kez kelgen qubylysqa aralasýyna mol múmkindik berip otyr.
Jaratylystaný ǵylymdarynyń júıesinde naqty shekara joq. Qazirgi kezde álemdik tájirıbede ǵylymı izdenisterge bólinetin qarjynyń mólsheri qandaı degen suraqqa jaýap izder bolsaq, irgeli zertteýlerge – 13-15%, qoldanbaly zertteýlerge – 25-30% jáne ǵylymı-zertteýlerdi ázirleýge 55-60%-dy quraıdy. Al, Qazaqstannyń qarjylyq qurylymynda: irgeli zertteýlerge – 22%, qoldanbaly zertteýlerge – 47,5% jáne ǵylymı-zertteýlerdi ázirleýge 22,8%-dy quraıdy. Qazirgi tańda ǵylymǵa jasalǵan qamqorlyqtyń arqasynda UǴA-da eki ret saılaý ótkizilip, barlyq ǵylym salalaryna jastar tartylyp, ǵylymnyń bolashaq damýyna jol ashylýda.
Bilim berý salasynda adamnyń ál-aýqatyn arttyryp, jańasha oılaıtyn jeke tulǵany qalyptastyrý úshin klasterlik júıeni paıdalaný kerek. Bilimniń, ǵylymnyń jáne halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn sheshý úshin olardy ushtastyrýdyń tıimdiligi osynda. Qazaqstannan basqa TMD elderimen jáne birqatar damyǵan eldermen salystyrǵanda, daǵdarystan shyǵýdyń bizde aldyn ala oılastyrylǵan júıesi bolǵandyqtan, úlken qıyndyqqa urynbaı, naryqtyq talapqa tótep berip, ekonomıkamyzdyń turaqtylyǵyn saqtap kelemiz.
«Bitken iske minshi kóp, daıyn asqa jeýshi kóp». El ishinde minsiz Astanaǵa da min taǵýshy tabylar. Ondaǵy sáýletti ǵımarattar da synǵa túser. Alaıda, dúnıejúzilik sáýlet óneriniń sońǵy jobalary negizinde álemniń tanymal sáýletshileriniń basyn qosyp, Elbasynyń aqylymen jańa qala salynǵany – tarıhı shyndyq. Muny eshkim joqqa shyǵara almaıdy.
Qazaǵym, elim! Búgin seniń ulttyq namysyńdy oıatatyn, júregińe qýanysh uıalatatyn baıtaq jeriń bar, keńpeıildi eliń bar, Arqa tósine ornaǵan Astana degen qalań bar. Onyń damýyna, órkendeýine árbir qazaq azamaty tek qýana bilýi kerek, soǵan úlesin qosyp, adaldyqtyń nyshanyn kórset, ar men namysyńdy qorǵa. Qazaq eliniń baılyǵyn pash et! Astana – Qazaq eliniń boıtumary. Qaı kezde de óristi el – órkendi.
Álııa BEISENOVA,
akademık, Memlekettik
syılyqtyń laýreaty.
