Qazyǵurt aýdanyndaǵy meniń týǵan aýylym Qarjanda keńes dáýirinde onshaqty otbasy turdy. Uly Otan soǵysy endi bastalǵan shaqta Edil boıynan biz jaqqa kúshtep qonys aýdarylǵan olardyń egdeleri men jastary kórshi-qolańmen qazaqsha sóılesetin-di. Balalary bizben mektepte qazaqsha oqydy. Taý túkpirindegi eldi mekenniń jalǵyz bilim mekemesinde orys synyby qaıdan bola qoısyn.
Qazyǵurt aýdanyndaǵy meniń týǵan aýylym Qarjanda keńes dáýirinde onshaqty otbasy turdy. Uly Otan soǵysy endi bastalǵan shaqta Edil boıynan biz jaqqa kúshtep qonys aýdarylǵan olardyń egdeleri men jastary kórshi-qolańmen qazaqsha sóılesetin-di. Balalary bizben mektepte qazaqsha oqydy. Taý túkpirindegi eldi mekenniń jalǵyz bilim mekemesinde orys synyby qaıdan bola qoısyn.
Aýyldas nemisterdiń eresekteri áke-sheshelerimizben, aǵa-ápkelerimizben qoıan-qoltyq eńbek etip, keńshardyń eginin ekti, malyn baqty. Jalpy, eldegi ortaq sharýany jergilikti turǵyndarmen birge tize qosyp, úzeńgi joldastaı qaýymdasyp atqarysyp jatatyn edi. Qazaqtyń salt-dástúrine de turmystary sińiskendigi sonshalyq, álde kózimiz úırenip ketkendik pe, ultynyń ózgeligi asa baıqala bermeýshi edi. Dalanyń jeli qaqtaǵan júzderi kádimgi ózimizge uqsap, qaratorylanyp, totyǵyp Qarjantaýdyń baýraıyndaǵy kórkem aýylda júretin-di. Áıteýir, qazaq pen nemis bir-birimen mıdaı aralasyp, dámdes-tuzdas bolyp, tonnyń ishki baýyndaı tatý ómir keship jatty.
Jerles sol nemis otbasylarynyń ishinde bala-shaǵasy eń kóp Gýstav Gektiń áýleti boldy. Jastar jaǵy ony óz aǵalarymyzdaı kóke deıtinbiz. Qosaǵy Márııa apaımen toǵyz perzent ósirdi. Segiz ul, bir qyzynyń qatarynda Ottosy men Fedıasy bala kúninen at jalyn tartyp mindi. Mal tóresi – jylqyǵa sumdyq qumarlyǵymen bizdi qaıran qaldyratyn-dy. Qyl quıryqtyń túrin tústep, minezin mánistegende, jasyn aıyryp, symbatyn sıpattaǵanda kánigi atbegilerdiń ózderimen syn salystyratyny tańdandyratyn edi. Ekeýiniń tik tuıaqtyǵa jandaryn salǵan qyzyǵýshylyqtary jylqy malyn birge baǵatyn aýyldastary men ákesinen juǵysty-aý dep topshylaıtynbyz.
Jylqynyń piri – Qambar ata tuqymyna qushtar sol baýyrlarymyz kıeli túliktiń birneshe túrin ózderi de baptady, júırikter jaratty. Kókpar dese, atbáıgeni estise delebeleri qozyp, iship otyrǵan astaryn qoıa salyp, taqymdaryn qysyp shyǵa keletin edi. Torqaly toıda atalǵan júlde úshin tumarly tulparlaryn qosty. Serke tartqan dodalarǵa qarýly bilekterin sybanyp, otqyzýly qalyń dúrmektiń dýly ortasyna taısalmaı lap qoıdy. Qulannyń qulaǵynda oınaǵan jampoz shabandozdar Otto men Fedıa jelsańlaqtarynyń ashy teri alynǵan talaı shabystan qanjyǵalary sybaǵasyz qaıtyp kórmepti.
Zymyran zaman da ózgerdi. Elimiz Táýelsizdik týyn tikti. Bizdiń aýyldaǵy nemis aǵaıyndardyń taǵdyry talqyǵa tústi. Biz bilgende on shaqty otbasy bolǵan olar bul kezde jıyrmanyń basyn qurap, atamekeni – Germanııa asty. Úlkenderi ósken, kishileri týǵan jerin qımaı-qımaı qoshtasyp, aýyldastarymen áreń baýyr ajyratyp, alysqa attanǵandaryn jerlesteri áli kúnge saǵynyshpen eske alady. Qazir Qarjanda qazaq jigitteriniń etegin ustaǵan úsh-tórt qyzdarynan taraǵan úrim-butaqtary bar. Iаǵnı jıenderi.
Bizge de aýylda óskenmen, qalada turý mańdaıǵa jazylypty. Umytpasam, budan on bes jyldaı buryn kindik qanym tamǵan mekenime bardym. Qarjantaýdyń bókterinde shyńdardyń qoınaýynan jaryp shyǵyp, sarqyrap aǵyp, keń ańǵardy ánge de, sánge de bólegen aryndy ózen jaǵasynda kıiz úı tigip tastap, otbasylarymen demalyp jatqan Otto men Fedıany jolyqtyrdym. Bir-birimizdi jazbaı tanyp, shurqyrasyp, qaýyshyp jatyrmyz. Germanııadan kelgenderine úsh kún bolypty. «Týǵan jerde aýnap-qýnap, ótkendi jadymyzda jańǵyrtyp jatqanymyz, mine. Týǵan jerdiń aýasy da shıpa, jýsany da jupar, jýasy da tátti» dep, qýanyshtaryn jasyra almaı, máz-meıram. Jaırań qaǵady qos týys.
O, Qudaıdyń qudireti! Qansha ýaqyt ótse de jáne tek nemis elinde birjola turyp jatsa da qazaqsha saıraıdy. Maqaldatyp, máteldetip sóıleıtin burynǵy aqedil dilmarlyǵy! Áli sol biz kórgen qalpy.
«Keshegi senbi bazarda aǵaıyndardan tekti aıǵyrdyń tóli, asyl tuqymdy qos arǵymaq satyp aldyq. Sodan aýyzdyqtap jiberdik te, bylaı shyǵa jaıdaq mine salyp, aınalaıyn aýylymyzdyń mańyndaǵy Shaǵylsaıdyń jazyǵynda kósiltip bir aǵyzdyq-aı! Endi bir aptadaı elde bolyp myna balalardy da atqa mingizip, ákeleriniń týǵan jerin aralatyp qaıtsaq degen nıetimiz. Bálkim, at tuıaǵyn taı basar!» deıdi ekeýi biriniń sózin biri ilip áketip.
– Sáıgúlikteriń endi qaıda? – deımin jan-jaǵyma qaraǵyshtap.
– Jıenimiz Meńlibektiń úıinde. Baǵymyn soǵan tapsyrdyq. Jem-shóbin áperip ketemiz. Kútiminiń aqysyn da jemeımiz. О́zimiz Qudaı jolyn buıyrtsa, jylda demalysta týǵan jerge kelip, shalquıryqty tizgindep, saýmal samalǵa keýde kerip, sary dalada saǵymmen jarysyp, maýqymyzdy bir basyp qaıtqanǵa ne jetsin! «Jylqy kúnde minilse – esek, aıyna minilse – at, jylyna minilse – tulpar» demeıtin be edik. Shashasyna shań juqtyrmaıtyn júırikke jeldi qamshy etip, janymyzdy qanattandyryp júrmeımiz be?! Jylqy maly – kóńil kúıdiń kilti emes pe! – deıdi aǵaly-inili eki jaqtan qosarlanyp.
– Sonsha alystan...
– Onyń ras. Tý-ý-ý qııannan ıt áýre bolyp neniń kúni týdy bularǵa, demek saýalyńdy uqtym, – dep Otto meniń kókeıimde oqtalǵan oıymdy jópeldete qaǵyp áketip sastyrdy. – Iá, suraǵyń óte oryndy. Biz turatyn Keln, Maındaǵy Frankfýrt qalalarynda fermerler at ustaıdy. Ippodrom da bar. Biraq tabıǵılylyqtyń orny qashanda bólek. Ippodromnyń jan-jaǵy bıik etip qorshalǵan. Odan góri ushy-qıyrsyz dalada qas shekeden jel soqtyryp, janaryńnan jas parlap, tizgin tartpaı kósile shabý bir ǵanıbet qoı! Onyń ústinde kózimizdi ashqan týǵan jerde, eń qyzyqty, eń baqytty kúnderdi bastan keshirgen aýylda, adamdyq tálim-tárbıe alyp ósken topyraqta jal-quıryǵy tógilgen sulý jylqymen júıtkigendi nemis elindegi jaıbaraqat at mingendermen eshqashan salystyrmas edim. Eýropanyń naq ortasyndaǵy Germanııamen kóptegen memleketter shekaralas. Irgedegi olarǵa reti kelgende demalys kúnderi qydyrystap baryp turamyz. Al biz úshin, atap aıtqanda, men jáne Fedıa úshin myna Qarjan Shveısarııadan artyq. Ákemiz ben sheshemizge de solaı edi. Jaryqtyqtar talqany taýsylǵansha Qarjandy aıtyp ótti. Týǵan jerge osy kelisimizde eńbekaqymyzdan aı saıyn aqsha jınadyq. Alla qalasa, budan keıin týǵan jerge atbasyn turaqty burýǵa násip etsin!
Aǵynan jarylǵan baýyrlarmen qımastyqpen qaıyrlastyq. Otto men Fedıanyń sol jolyǵýdan soń da keıde bireýi nemese ekeýi birdeı týǵan aýyly Qarjanǵa talaı kelip-ketip júrgenin estidim. Maıly topyraǵyna balalyq, jastyq shaqtarynda tabandary kúıgen týǵan aýylyna alystan at aryltyp ár soqqan saıyn jıenderiniń baǵymynda baptalǵan janserik júırikterimen kózge ystyq qula dúzde erkin bir júıtkitip júretinderin, kókparǵa da dóp kelse, oǵan da qyzýqandylyqpen aralasyp ketetindikterin de qulaq shalatyn-dy.
Men jeti darııanyń arǵy jaǵynan kindigin kesip, kirin jýǵan jerine Otto men Fedor Gekterdiń at izin sýytpaı kelip turatyndyqtaryna aıryqsha qyzyqtym. Al ózimniń Shymkentten qamshy salym tustaǵy aýylyma kóp jyldardan beri jolym túspeı qoıǵanyna qynjyldym.
Jeńis BAHADÚR.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
