Abaı • 28 Shilde, 2021

Músirepov Abaı murasy týraly

261 ret kórsetildi

Álemdik deńgeıdegi aqyl-parasat ıesi uly Abaı danalyǵy máńgilikke baǵdar berer dara parasatymen baýrap alady. Baýrap alyp qana qoımaı, kózge shuqyp kórsetedi, kóńilge toqytyp dittetedi. Tirshilik áleminiń san taraý syrlaryna boılatyp, qupııa qyrlaryn ańǵarýǵa jol silteıdi. Aqyndyq qasıeti aıqyndalyp, óleń-jyrlary el arasyna keń taraı bastaǵan kezden-aq bir óleńi, bir sózi kádege jaramaı qalǵan jeri joq ekeni kópke aıan. Ár sózi, ár oıy, ár isi halyq kóńiline berik uıalaǵan qalypta danalyqpen sabaqtasyp, jyldar jyl­jyǵan saıyn tereńdep, ýaqyt ótken saıyn bıiktep bara jatqany kámil. Álıhan Bókeıhannyń 1903 jyly «Kırgızskıı kraı» atty kitapqa kirgen qazaq­tyń tarıhy men rýhanı ómiri jaıly zertteý [S. Qırabaev. Abaıtaný ǵyly­mynyń tarıhynan. Kitapta: Qazirgi Abaıtanýdyń ózekti máseleleri. – Almaty: «Ǵylym» ǵylymı baspa ortalyǵy, 2002, 21 b.] maqalasynan bastalyp, tolassyz damý ústindegi Abaıtaný álemi   qazaq ádebıettaný ǵylymynyń eń irgeli salasyna aınalǵan uly aqyn shyǵarashylyǵynyń áli de ashylmaı jatqan sansyz qyry bar ekeni kúmánsiz.

Túrli dáýirlerdiń talǵam-tarazy­syna, talap-sharttaryna tótep berip, zaman aǵymyna qalyń qatparly oı-tolǵamdarymen, danalyq qalpymen, daralyq sıpatymen jaýap bere bilgen Abaı shyǵarmashylyǵy bir ǵasyrdan astam ýaqyttan beri ár kez zertteý obek­tisinen túspeı kele jatqany bel­gili. Osyndaı kóp ýaqyt boıy zert­telip kele jatqanyna qaramastan, uly aqyn shyǵarmashylyǵyna qatysty qam­tylmaǵan túrli taqyryptar, oı qozǵaıtyn san alýan máseleler keshege deıin qozǵalysqa túspeı aqtańdaq kúıinde qalyp kelgeni  shyndyq. Mysaly, uzaq jyldar boıy saıasat buǵaýyna qamalyp, totalıtarızm júıesinde jabyq saqtalǵan Abaıdyń alǵashqy zertteýshileriniń aty-jóni men eńbekteri týraly málimetke elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵana qol jetkizilgeni – sonyń bir dáleli.  Abaı murasyn zertteýshiler retinde áde­bıettanýshy ǵalymdardy aıtpaǵannyń ózinde qazaq ádebıeti klassıkteriniń qalam tartpaǵany kemde-kem. Bul oraıda Muhtar Áýezov abaıtanýdyń negizin salýshy bolsa, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Ǵ.Mustafınderdiń dáýir talaby deń­geıinde atsalysýlary abaıtanýǵa qosyl­ǵan zor úles ekeni talas týdyrmaıdy. Kórkem sózdiń has sheberi, sóz zer­geri, qazaq ádebıetiniń klassıgi, akademık, jazýshy, qazaq ádebıetiniń negizin salý­shylardyń biri, Qazaq KSR-niń halyq jazýshysy, Qazaq KSR ǴA-nyń akademıgi, Sosıalıstik Eńbek Eri Ǵ.Músirepov uly Abaı murasy jaıly ár kez óz pikirin bildirip, ádebı syn-zertteý, ǵylymı kózqaras turǵysynan maqalalar jazyp otyrǵan. «О́ıtkeni Abaı murasy ótkendegi rýhanı oı-sanamyzdyń damý jolyndaǵy sapalyq jańa qubylys, ári ózinen sońǵy ádebıettiń jańa baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýshy ádebı asyl mura bolýynda jatyr. Osy sebepten de Abaı murasy jaıynda sóz qozǵaý, pikir kóterý búkil qazaq ádebıeti jaıly oı-tolǵanystaryna ushtaspaı tura almaıtyn rýhanı baılanystylyqty tanytady» [Myrzahmetov M. Abaıtaný (Bıblıografııalyq kórsetkish). – Almaty: Ǵylym, 1988, 5-b.]. Al uly murany ár qyrynan tanyp-bilý jańa býyn aýysqan saıyn jańaryp, jetile beretini taǵy belgili. Jazýshylyq sheberlikti Abaıdyń ózi talap etetin kórkemdik ól­­shem kórinisi Músirepov baǵamdaǵan aqyn shyǵarmalarynynyń mysalynda qarastyrýdyń ózinde biraz jaıǵa kóz jetkizýge bolady.

Akademık-jazýshynyń Abaıǵa qa­tysty ár jyldary jazylǵan, jarııa­lanǵan «Abaı» romany týraly» (1943), «Abaı jáne orys klassıkteri» (1945), «Qazaq ádebıetiniń órkendeý jolyndaǵy Abaıdyń tarıhı orny» (1954), «Jol-jónekeı» (1981) t.b. syn-zertteý maqa­lalary belgili. Budan basqa «Fenomen-Fenıks», «Bizdiń uly jazýshymyz» sııaq­ty maqalalarynda da az da bolsa Abaıdyń aqyndyq ereksheligi týraly ara-tura taldaý berilip, pikir aıtylady. Orys tilindegi baspasózde de «Glashataı drýjby» («Trýd», 1954, 24 qyrkúıek), «Lıteratýrnýıý krıtıký na ýrovne povyshennyh trebovanıı» («Sovetskıı Kazahstan», 1954, №8), «Chelovek stepeı» («Izvestııa», 1957, 22 tamyz) atty maqalalary jarııalanǵan. Jambyldyń aqyndyq ereksheligin, ónerpazdyq tulǵasyn taldaýǵa arnalǵan «Fenomen-Fenıks» maqalasynda eki uly aqynnyń shyǵarmashylyq jolyn salys­tyra zertteı kele Abaı aqyndyǵynyń tereń maǵynasy men kúsh-qýatyna, ádebıettegi erekshe sıpaty men tarıhı ornyna úlken baǵa beredi. Bir mezgil, bir tusta qatar ómirge kelgen eki alyptyń bir maqsatqa, bir tilekke aqyndyqtyń eki túrli salasyn boılaı kelgendigin aıtady. Iаǵnı biri – jańa ádebıet ónegesin jazý arqyly, biri – halyqtyń ejelden kele jatqan ónegesi – sýyryp salma aqyndyq joly arqyly. Osy turǵyda Ǵ.Músirepov bylaı deıdi: «Abaı – qazaq halqynyń poezııasyn, tilin, jan-jaqty kórkem ónerin oń jolǵa túsirgen, tarıhı eńbegi bar asqan dana, uly ustaz, qazaq halqynyń oıyn ósirý, sezimin tereńdetý, ar-namys, adamgershilik qasıetterin shyńdaý osy ustazymyzdyń qolynan ótti. Qazaq aqyn-jazýshylarynyń ana sútimen qanyna taraǵan dep aıtarlyq tárbıesi Abaıdan keledi» (Zaman jáne ádebıet, 1982, 268-6.). Ǵabıttiń «Qazaq ádebıetiniń órkendeý jolyndaǵy Abaıdyń tarıhı orny» degen zertteýi onyń Abaı shyǵarmalary týraly ár kezde jazǵan eki maqalasynyń biriktirilgen nusqasy. «Abaı jáne orys ádebıetiniń klassıkteri» degen birinshi maqala alǵash ret «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1945 jylǵy 21 tamyzyndaǵy sanynda, onan soń «Lenın týy» gazetiniń 1945 jylǵy 5 qyrkúıektegi sanynda jarııalandy. «Úlken sarynnyń aqyny» degen atpen «Abaı taǵylymy» (1988) ujymdyq jınaqqa engen. «Qazaq ádebıetiniń órkendeý jolyndaǵy Abaıdyń tarıhı orny» atty ekinshi maqala alǵash ret «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1954 jylǵy 27 mamyrdaǵy sanynda, «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń sol jylǵy (1954) 7-sanynda jáne «Kommýnızm týy» gazetiniń 1954 jylǵy 5 qyrkúıektegi sanynda basylǵan, sondaı-aq 1954 jyly Almatyda shyqqan «Abaıdyń ómiri men tvorchestvosy» atty maqalalar jınaǵyna engen. Akademık-jazýshy óziniń osy eki maqalasyn biriktirip, «Qazaq ádebıetiniń órkendeý jolyndaǵy Abaıdyń tarıhı orny» degen atpen «Sýretker paryzy» (1970) atty maqalalar jınaǵyna, bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń tórtinshi tomyna (1975) engizdi. Keıin «Zaman jáne ádebıet» (1982) atty ádebıet týraly oılary men tolǵanystary jınaqtalǵan kitabynda basyldy. Zertteýshi qazaq halqynyń jarqyn bolashaǵy úshin alysyp ótken uly Abaıdy bir eldiń belgili bir ǵasyrdaǵy oı ómiriniń órisi men bıigin kórsetetin aqyn retinde baǵa­laı otyryp, ol týraly bylaısha oı tol­ǵaıdy: «Alysty boljaǵan tereń oı­dyń, úlken sarynnyń aqyny Abaı aldy-artyn sholyp, qazaq halqynyń jalǵyz áde­bıeti emes, búkil rýhanı mádenıetiniń keleshegine jón siltep ketti. Abaı óz zamanynan anaǵurlym bıik turǵan aqyn edi. Ol óz zamany men óz eliniń qaıǵy-muńyn kótergende sony tarıhı damý jolyndaǵy bar adam balasynyń taqyrybyna aınaldyra aldy». [Sýretker paryzy. – Almaty, 1970, 203-b]. Ǵ.Músirepov bul maqalasynda Abaı poezııasyndaǵy orys klassıkteriniń shyǵarmalarymen úndestik sıpatyn ǵylymı tereńdikpen ashyp bergen. Uly Abaıdyń qazaqtyń jańa ádebıetiniń kóshbasshysy bo­lýyn­daǵy zańdylyqtardyń taram-taram kóp salasynyń biri orys ádebıetiniń klassıkalyq ónegeli úlgilerin jete ıgere bilgeninde jatqandyǵyn zerek oımen tanı bilgen. О́mirden jalpy adamgershilik uly maǵyna izdegen Abaı, ómir jumbaqtaryna sheshý aıtar, alǵa bas­tar oıdy orystyń uly klassıkterinen – A.S.Pýshkın, M.Iý.Lermontov, V.G.Belınskıı, N.G.Chernyshevskıı, L.N.Tolstoı, M.E.Saltykov-Shedrın­nen tapqandyǵy, jaı ǵana tabý emes solarmen oı jarystyra otyryp, kór­kemdik deńgeıge kóterilgendigi, qazaq ádebıetine jańa sapalyq belgiler ákel­gendigi paıymdalady. Abaı qazaq poe­zııasyna kirgizgen tolyp jatqan túr­lerge jan-jaqty toqtalady. «Aýyz ádebıetke jaqyn jaǵdaıdan eseıgen realıstik poezııaǵa bir-aq qarǵý – bul revolıýsııalyq adym!», dep baǵalaıdy avtor Abaıdyń jańashyldyǵyn. Qa­zaqtyń jańa realıstik poezııasyn qa­lyptastyryp, órkendetip áketýge Abaıǵa ári Pýshkın, ári Lermontov bolýǵa týra kelgendigin aıta kelip, Ǵ.Músirepov orys klassıkteri men Abaı shyǵar­mashylyǵyndaǵy úndestikti bylaısha túsindiredi. «Qazaq poezııasyna satıra Abaımen kirdi. Abaı satırasynyń týý izi Saltykov, Nekrasovqa qabysyp jatady. Realıst aqyn Abaı realıst Pýshkınmen, kekti Abaı kekti Lermontovpen úndes. Alǵan taqyrybyn sýretteýi, dúnıe sezinýi, ár óleńniń ózine tán ekpini, jylata alar muńy, shırata alar kektiligi, orys halqynyń uly klassıkterimen úndes kelip otyrady. Abaıda elikteý de joq, qaryz alý da joq, tabyný da joq, poezııasynyń ornyn sol Pýshkın, Lermontovsha uǵyný bar» [Zaman jáne ádebıet, 1982, 272-b.]. Abaıda elikteý joq, úndestik baryn dáleldeıtin birneshe óleńdi mysalǵa keltiredi. Abaıdyń «Jazy», «Qysy», Pýshkın, Nekrasovta kezdesetin «Jaz» ben «Qystarǵa» úndes ekenin jan-jaqty taldap kórsetedi. «Biraq ol úndestik, deıdi Ǵ.Músirepov, – seziný jaǵynan realıst aqyndardyń óz oıyn ózinshe dál sýretteı alý jaǵynan. Odan ári desek, birine jala japqan bolamyz. Bul jóninde Pýshkınniń «Aqyny» men Abaıdyń «Aqyn» óleńin alyp qaraıyq:

Poka ne trebýet poeta

K svıashennoı jertve Apollon,

V zabotah sýetnogo sveta,

On malodýshno pogrýjen...

 

No lısh bojestvennyı glagol

Do slýha chýtkogo kosnetsıa,

Dýsha poeta vstrepenetsıa,

Kak probýdıvshıısıa orel...

 

 Abaıdyń «Aqynymen» salystyryp qarańyz:

«Adamnyń keıbir kezderi

Kóńilde alań basylsa,

Táńiriniń bergen óneri

Kók bulttan ashylsa.

 

Syldyrap óńkeı kelisim

Tas bulaqtyń sýyndaı

Kirlegen júrek óz ishin

Tura almas áste jýynbaı:

[Sýret­ker paryzy. – Almaty, 1970, 205 – 206, b-b.]. Munda zertteýshi eki uly aqynnyń birinen-birine aýysqan biraýyz sóz joqtyǵyna, biraq birdeı oı bar ekenine oqyrmannyń kózin jetkize tujyrymdaıdy. Al

«Júregim meniń – qyryq jamaý,

Qııanatshyl dúnıeden.

Qaıtyp aman qalsyn saý,

 Qaıtqannan soń árneden...».

(Júregim meniń – qyryq jamaý)

 

«Alystan sermep,

Júrekten terbep,

Shymyrlap boıǵa jaıylǵan,

 Qııadan shaýyp,

Qısynyn taýyp,

Taǵyny jetip qaıyrǵan»,

(Segiz aıaq)

t.b. óleńderi arqyly Abaıdyń Ler­mon­tov­pen toǵysatyn, Lermontovsha tolǵanatyn, úndes keletin sıpatyna toqtalady. Abaı murasynyń orystyń klassık ádebıetine qatysty tustaryn osylaısha taldaı kelip, Ǵ.Músirepov aqynnyń erekshe uly eńbegi – tómengi satyda turǵan ádebıetti eń joǵarǵy sa­tyǵa shyqqan realıstik ádebıetke qosýynda, revolıýsııalyq uly adymynda dep baǵalaıdy.

Abaıdyń ádebıettegi ósıeti – shyn­dyq, sheberlik adam balasyna ortaq gýmanızm, elińdi, Otanyńdy súıý dep saralaıdy. Abaıdyń ozyq oıynyń qaınar kózderiniń qaıda jatqanyn aıqyndaıdy. Marǵaý zamanda, qarańǵylyq jaılaǵan eldiń qaq ortasynda ómir keshken Abaı­dyń óz ortasynan oqshaýlana bıiktep ketýin­degi, keń dalada birinen-biri aınymaı ótip jatqan suryqsyz da, serpinsiz ómir sheńberinen úzilip oza shyǵýyndaǵy zańdylyqtarǵa taldaý jasaıdy. Abaı ári uly, ári ulttyq aǵym dep túıindeıdi. О́ıtkeni uly aqyndardyń orny, tarıhı máni bar ózgeristerge, týǵan eliniń bir satydan bir saty joǵary órleı berýine qaı kezde bastaýshy, qaı kezde qostaýshy bola bilgenine baılanysty ekenin aıta kelip, bul turǵydan Abaı kóz­qarastarynda uly jazýshy Lev Tol­s­­­toı­men saryndastyq barlyǵyn aıtady. Abaı da, Tolstoı da eskirgen zaman­dy, ozbyrlyqty, shenqumarlyqty, patshalyq qurylysty, oıazdy, azyp bara jatqan jastardy synaıdy. Abaıdyń óz zamanyna sáıkes ıdeıalyq baǵyt-baǵdar, aǵartýshylyq kúres joldaryn onyń «soqtyqpaly, soqpaqsyz» keshken ómiri týraly mezgil minezine sáıkes aıtqan baıanyna qulaq túreıik: «Shyqqan ortasynyń, zamanynyń qalyń shytyrman qaıshylyqtary men qarańǵylyǵyna qaramastan, Abaı óz dáýiriniń progresti aqyny ekenin, qazaq halqynyń ozyq oıly ekenin kórsetip ketti. Abaı zamanyndaǵy qazaq halqynyń aldynda turǵan tarıhı suraý – bolashaǵynyń kimmen birge ekendiginde edi. Abaı sol zaman talabyna, maqala jazylǵan mezgil minezine sáıkes jaýap berip, «Orys halqymen birge!», dedi. Orystyń revolıýsııashyl-demokrattarynyń Abaı júregine tereń ornaǵan oıy onyń osy jaýabynda deýimiz kerek. «Dala ómiriniń mesheý eskilikke qamalyp, uzaq qańtarylyp qalǵan kezinde Abaı bergen jalǵyz jaýap el aldyndaǵy tas kedergini julyp tastaǵanmen birdeı edi. Bul, eń aldymen, dalanyń kertartpa feodaldaryna qarsy, ǵasyrlar boıyndaǵy ádetterge qarsy ashyq aıtylǵan buqara tilegi, el tilegi» [Zaman jáne ádebıet, 1982, 277, 6-b].

Ǵ.Músirepovtiń Abaıǵa  qatysty zertteýleri oı tereńdigimen, búginge deıin máni joıylmaǵan salmaqty pikirlerimen ádebıet  pen ónerdiń kór­kem­dik ólshemi bolyp kele jatqanyn talǵampazdyqpen paıymdaǵany aıqyn kórinip tur. Sondyqtan tómengi satyda turǵan ádebıetti eń joǵarǵy satyǵa shyqqan realıstik ádebıetke qosqan Abaıdyń uly eńbegi – dáýirimizdiń jemisi ekenin suńǵyla zerdemen pa­ıymdaıdy.

Ǵ.Músirepov zertteýindegi «Abaı» romany týraly» maqala shyn mánindegi kásibı biliktilikpen, tereń tanymdyq qýatpen, bilimdarlyqpen jazylǵan
týyndy ekeni  kimge bolsa da aıqyn. Oǵan aıǵaq – romannyń jaryq kórgen sátinen bastap eń ádil baǵa bergen, qısyndy tujyrymdar jasaǵan Ǵ.Músirepovtiń oıly maqalalary. Akademık-jazýshy  shyǵarmaǵa tereń taldaý jasaı otyryp, dramalarynda, áńgimelerinde buryn jasalyp kelgen ár alýan obrazdary, eliniń oı-sana­syn ósirýge arnaǵan tilekteri, osy romanda ábden jetilip, óńdelip beril­genin baıyptaıdy. Zertteýshiniń bul turǵydaǵy  tujyrymy mynadaı: «О́tken zamannyń oń-terisin, úlkendigi men bolymsyzdyǵyn, qarańǵysy men jaryǵyn, judyryǵy men oıyn, qysy men jazyn, barynsha kórsete alǵan roman bizde osy ǵana!

Onyń ústine ótken zaman, úlken dáýir, «solaı bolypty ǵoı» degen kıiz kitap – jabaıy joramalmen syrttan pishe salǵan ton sııaqty emes bul. Búgingi tarıh ǵylymyna súıene otyryp, búgingi ádil kózqaraspen, búgingi jańa qoǵamnyń tilegine arnap, bolashaq úshin de quny túspes qazyna qory jasalǵan» [Sýretker paryzy. – Almaty, 1970, 160 – 161, b-b.].

El qamyn jegen oıshyl, aqyn Abaı tulǵasyn jasaý barysynda shyndyqqa jatpaıtyn, Abaı zamanynda alty qyrdyń astynda jatqan, jaqsy da bolsa jalǵan bolyp shyǵatyn áreketterden Abaıdy aýlaq ustaı bilgen Muhtardyń suńǵyla qasıetin Músirepovke tán tereń oımen baıyptaı alǵanyn kóremiz. Músirepov zertteýinde romannyń tarıhı shyndyǵy osylaısha paıymdalady. Zertteýshi «Onegın» men «Abaıdy» salystyra kelip, bylaısha tujyrym jasaıdy: «Halyqtyń ne jabaıy kúnin kókseı berý, ne bolmasa biryńǵaı ǵana at tóbelindeı toptyń muńyn joqtaǵansyp, el ómiriniń ózge jaǵyn túgel qamshymen aıdap tastaý, ol halyqtyq bola almaıdy. Ár dáýirdiń bar tobyn, bar beınesin, oı tereńdigin, sezim náziktigin, tilek maǵynasyn tutas, túgel kórsete alǵan shyǵarma ǵana shyn maǵynasynda ulttyq, halyqtyq shyǵarma bolady» [Sýretker paryzy. – Almaty, 1970, 162-b.]. «Abaı» romanynyń bul dáýirdegi kóp toptan bıik jatqanyn táptishtep túsindirgen Músirepov oǵan Muhtardyń qalaı qol jetkizgenin tereń tanymdyq sıpatta bajaılaıdy. Bul oraıda Muhtar shyn maǵynasynda úlken bir ulttyq qor qosýǵa otyrǵanda tek qana baıyrǵy dańǵyldyń sorabymen tarta bermeı, búginge deıingi dúnıelik ádebıettik jaqsy úlgilermen jazǵandyǵyn, ózi ábden uǵynǵan, boıy­na ábden sińgen úlgilerge súıengenin baıqatady.  Belınskııdiń roman degen úlken maǵynaǵa bar tulǵasymen tolyq jaýap beretin shyǵarma sol «Onegın» bolǵasyn aıtqanyn eske túsirgen Músirepov Esmaǵambettiń roman dep ataǵan «Kók úıdegi kórshiler», «Týlaǵan tolqyndasy», «Meniń mektepterim», «Balýan Sholaǵy» – birneshe ret qaıta sýa­ryp, qaıta pisirýdi kerek etetin nár­seler ekenin oıǵa alǵan zertteýshi osylardyń bári qosylyp, búgingi ósip, er jetken qazaq ádebıetin jasap otyrǵanyn, biraq bulardyń biri de «Abaı» emes, teńdese almaıtynyn alǵa tartady. Soǵan oraı Ǵ.Músirepov bulardy oı adal da, tilek olaq oryndalǵan shyǵarmalar dep qaraıdy. «Abaıdaı» shyǵarma bul kúnge deıingi qazaq ádebıetinde bolǵan emes», degen Ǵabıt Msirepov, olaı deý­ge mynadaı sebepterin aıtady:

1) Úlken bir dáýirdiń bar tulǵasyn, adamdarynyń ishki-tysqy erekshelikterin, qazaq degen eldiń eldik dárejesi shynynda qandaı edi, tarıhtyń qaı satysynda turǵan el edi, osynyń bárin «Abaıdan» tolyq kóresiń, túsinbegeniń bolsa tolyq túsinesiń. Bul eń áýeli qazaq halqynyń eldigi, oı-sanasy ósken eldiń eldigi jaıyndaǵy roman.

2) «Abaı» arqyly, sol dáýirdiń ózin de, ol dáýirdiń ar jaq-ber jaǵyn jete uǵynýyńa  bolady.

3) Revolıýsııadan burynǵy qazaq halqynyń ár tobynda, qandaı jaqsylyq, qan­daı beısharalyq bar edi, Muhtar sony ádil synshynyń, úlken jazýshynyń dál tarazysyna salǵan, dál kórsete al­ǵan.

4) Abaıdyń jas kezin sýretteý arqy­ly, jańa kele jatqan jas aqyn, jas el qamqoryn kórip baǵalaýy arqyly bir eldiń ishi-tysyn túgel kórsetip, bolashaq úshin aınymas, buljymas qor jasaýǵa tyrysqan.

5) Jazýshynyń basynan aıaǵyna deıin bir múdirmeıtin ári oıly, ári kórkem tili, ári alǵan taqyrybyna laıyq, ári alǵan adamdaryna laıyq, ylǵı aǵylyp otyrady.

6) «Abaı» – ári shyn maǵynasynda qazaq halqynyń shyn ómiriniń shyn beınesin kórsete alǵan ulttyq roman, ári mádenıetti elderdiń jaqsy degen qaı romanymen bolsa da salystyrýǵa bolatyn roman.

Osy turǵydan kelip, «Abaıdyń» kórkemdik álemi týraly oı toǵytqanda Ǵ.Músirepovtiń romandaǵy san túrli astarlardy ashyp, oqıǵanyń áleýmettik mánine boılaı túsken oı japsaryn kóre­miz. Roman avtorynyń taraýlarǵa qoıǵan «Qaıtqanda», «Qat-qabatta», «Shytyrmanda», «Bel-beleste», «О́rde», «Qııada» degen taqyryptar Abaıdyń órge órlep bara jatqan ómir baspaldaqtary bolsa,  Qunanbaı úshin keri qaıtqan ómir kórinisi ekenin roman shyqqan sonaý 1943 jyly alǵashqy bolyp Ǵabıt Músirepov aıtqan ǵylymı tujyrymnyń eskirmeı kele jatqany synshyldyq zerdeniń qýat-kúshi ekeni sózsiz.

 

Qunypııa ALPYSBAEV,

fılologııa ǵylymdarynyń

doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar

Aqsha emes, abyroı qymbat

Boks • Búgin, 13:04

Kúrshim ózeni de lastana bastady

Ekologııa • Búgin, 12:38

Tiliksiz ota jasaldy

Medısına • Búgin, 12:20

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 09:35

Koronavırýstan 9 adam qaıtys boldy

Qazaqstan • Búgin, 09:28

Emdelip jatqan 634 naýqastyń jaǵdaıy aýyr

Koronavırýs • Búgin, 09:22

Qazaqstanda vaksına saldyrǵandar sany artty

Koronavırýs • Búgin, 09:17

Almaty oblysy «qyzyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 09:15

Sport jańalyqtaryna sholý

Sport • Búgin, 09:07

Sarannyń uzyn sákisi

Qazaqstan • Búgin, 09:05

Kóbelekter kórmesi

О́ner • Búgin, 09:04

Qarsylastar anyqtaldy

Sport • Búgin, 08:59

Jáýdir ana

Tanym • Búgin, 08:56

Taǵy bir sport nysanynyń tusaýy kesildi

Aımaqtar • Búgin, 08:53

Fızıkalyq ýran qoryna qatysady

Ekonomıka • Búgin, 08:46

543 mlrd teńgeniń ónimi óndirildi

Ekonomıka • Búgin, 08:44

Áıelder kásipkerligi qoldaý taýyp jatyr

Ekonomıka • Búgin, 08:43

Basqa basylymdarǵa sholý

Álem • Búgin, 08:41

Úsh jyldyq bıýdjet maquldandy

Saıasat • Búgin, 08:25

Úlken qalada adasý

Rýhanııat • Búgin, 01:10

«Qaragóz» jasyrǵan shyndyq

О́ner • Búgin, 00:49

Aqyl alyby

Rýhanııat • Keshe

Shyǵystanýdyń bıik shynary

Áıel álemi • Keshe

«Serpinge» serpilis qajet

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar