Ajal artqan adamdar

Ajaldyń ne ekenin jurttyń bári jaqsy biledi. Ajal aıdasa, onyń sońy nemen bitetinin de sezedi. Biraq, sol ajaldy kez kelgen adamnyń da arqalap júrýi múmkin ekenin ekiniń biri oılana bermeıdi. Sebebi, ony alystan izdeýdiń, qymbatqa satyp alýdyń, oǵan talasýdyń nemese básekelesýdiń qajeti joq. Kez kelgen adam kez kelgen ýaqytta ony týdyra alady. Bóget joq. Oǵan qarsy turatyn sanadaǵy jalǵyz ımandylyq bógetterin sum júıe qurtyp jibergeli qashan. Sondyqtan, qazir ajal qaıdan keledi dep, anaý aıtqandaı, alańdaý da artyq shyǵar. О́ıtkeni, jany barlar úshin aınala tolǵan ajal sekildi.

Ajaldyń ne ekenin jurttyń bári jaqsy biledi. Ajal aıdasa, onyń sońy nemen bitetinin de sezedi. Biraq, sol ajaldy kez kelgen adamnyń da arqalap júrýi múmkin ekenin ekiniń biri oılana bermeıdi. Sebebi, ony alystan izdeýdiń, qymbatqa satyp alýdyń, oǵan talasýdyń nemese básekelesýdiń qajeti joq. Kez kelgen adam kez kelgen ýaqytta ony týdyra alady. Bóget joq. Oǵan qarsy turatyn sanadaǵy jalǵyz ımandylyq bógetterin sum júıe qurtyp jibergeli qashan. Sondyqtan, qazir ajal qaıdan keledi dep, anaý aıtqandaı, alańdaý da artyq shyǵar. О́ıtkeni, jany barlar úshin aınala tolǵan ajal sekildi.Osyndaıda, «Ajalsyz jan ólmeıdi» degen senim ǵana adamdy alǵa jeteleıdi-aý dep oılaısyz. Onyń ústine, «kóppen kórgen uly toı, ólsem ózgelerden artyq nem bar» deıtinderdiń deni de basym kópshilik ekeni jáne ras. Sondyqtan, olar ana elden urlap-jyrlap jına­ǵan altyn, kúmisteriniń ǵana qyzyǵyn kórgisi keletin shirengen sheneýnikter sekildi saqtyq úshin tek qyzmettik kóligin minip, janyna oqqaǵarlaryn ertip erekshelenbeıdi. Olar: «О́lsem, ornym qara jer», deıdi. Biraq, rasynda ókinishke oraı, ólmeıtin pende joq, tek ajaldy nelikten adamdar týdyrady eken dep amalsyz oılanasyz?

Alaıda, adam alasy ishinde dep beker aıtylmaǵan ǵoı. Sony búrkemeleý úshin be, buryn keńes zamanynda «Adam adamǵa dos, baýyr, joldas» dep te aıtylatyn. Sol keńestik kezeńniń ózin de, aıaǵyn da kórip qalǵandar buǵan kádimgideı senetin. Senbeske de amal joq edi. О́ıtkeni, teńdik, tártip bolatyn. Árıne, keńestik zamannyń da óz kemshiligi bolǵany anyq. Másele o da emes, másele qazirgi adamzattyń betalysy qaıda barady degen suraqqa kimniń de naqty jaýap bere almaýynda. Álemdegi bolyp jatqan sumdyq oqıǵalardy estigende, tipti, aıtýǵa yńǵaısyz, adamǵa adam ǵana baqytsyzdyq, qasiret, ajal ákeletinin naqty túsinesiz. Aınalada bolyp jatqan oqıǵalardyń bári sony dáleldeıdi.

О́kinishke qaraı, bul shyndyq áleminen eshkim qashyp qutyla almaıdy. Onyń bárin jáne mysalǵa keltirip, aıtyp shyǵý múmkin emes. О́te kóp. Adamdardyń bir-birin qoıdaı qyrýy atam zamannan jalǵasyp kele jatqan qandy is. Ol álemniń ár túkpirinde san márte qaıtalanýyna baılanysty halyqaralyq deńgeıdegi úırenshikti iske aınalyp ketkendeı. Bir el men bir eldiń qaqtyǵysy, soǵys ashyp, basyp-janshyp kirýi, jappaı qyryp-joıý álimsaqtan bastalyp, túrin ózgertkenimen, mánin ózgerpesten áli qaıtalanyp keledi. О́mir súrý deńgeıi ósti, joǵary órkenıet qalyptasty, sana-sezim artty, adam quqy qurmetteledi degen tek qaǵaz júzinde ǵana júzege asqan sekildi. О́ıtkeni, jarastyǵy uıyǵan ulttar men ulystardyń, dinderdiń arasyna iritki salý, atom­dyq, hımııalyq, bakterııalyq jáne nebir joıqyn zymyrandardy, alapat atys qarýlaryn eselep paıdalaný – adamnyń adamdy ólti­rýge degen qulshynysy ǵana. De­mek, jer betinde adam balasy jaratylǵannan keıin olardyń sanasyna sińdirilgen baǵdarlamanyń biri – ózderin ózderi qyryp-joıý ekeni anyq.

Bul baǵdarlama keıbir adam­darǵa daryǵan kezde olar naǵyz baskeserge, ıakı janalǵyshqa aına­lady eken. Olar túzde de, kó­shede de, qyzmette de, úıde de bir maqsat úshin oılaǵandaryn júzege asyrady. Al maqsat, kóbi­ne, joǵaryda aıtqanymyzdaı, belgili bir adamdardyń qurǵan saıası júıe múddesinen týyndaıdy. Máselen, Uly Otan soǵysy kezinde Aýshvıs áıelder konslagerinde baqylaýshy bolǵan Irma Greze ózi de darǵa asylǵansha adamdardy óltirýdi kásip etken. Sondyqtan onyń adamdardy qorlap, azaptap óltirýdegi isi erekshe bolǵandyqtan ol úsh birdeı konslagerde qyzmet etti. Jáne ol osy jumysqa ózi suranyp, arnaıy daıyndyqtan ótip kelgen. Sondyqtan osy kásibin unatqany sonsha, ózi jábirlegisi keletin adamdardyń denesin tirideı tilip, ishine nebir juqpaly aýrý qozdyrǵyshtaryn salyp, oǵan qosa shóp-shalamdardy, topyraqty qosa tyǵyp, qaıta tigip tastaıdy eken. Sodan tirideı kesilip, ishine túsken nebir zııandy zattardyń saldarynan oıbaılap sumdyq azapty bastan keship jatqan adamdy syrttaı baqylap, qyzyqtap, rahat kórip otyratyn bolǵan. Adamdardy óltirýge degen mundaı shekten shyqqan qumarlyq pen qushtarlyqtyń, aıýandyqtyń bir áıeldiń basyna qalaı beril­gendigine ony keıin ólim jazasyna kesýshilerdiń ózderi de tańǵalǵan kórinedi. Al qazirgi kúni mundaı adamdar joq deı alasyz ba? Kezinde elimizde qarýly tóńkeris jasaı jazdap shetelge qashqan laýazymdy tulǵanyń ózi qanshama bankırlerdi, áıelderdi azaptap, óz qolymen o dúnıege attandyrǵanyn bilmeıtin adam joq. Jalpy, jurt qolynda túgi joqtardyń da, ne ishemin, ne kıemin demeıtin toıynǵandardyń da nelikten mundaı iske baratyndyǵyn bir-aq sebeppen túsindiredi. Al ol sebep barshaǵa belgili.

Máselen, Aıagóz qalasy IIB basty­ǵy orynbasarynyń qylmys­tyq áreketi adamdy adamnyń qasaqana óltirýi jalǵasa bereti­nin kórsetip berdi. О́ıtkeni, bul orynbasar adamnyń ómiri men qaýipsizdigin, tynyshtyǵyn qor­ǵaýǵa, saqtaýǵa, adamdy óltiretin qylmyskerlerdi ustaýǵa tıisti laýazymy bar jan bolatyn. Al sonyń ózi ne istedi? О́zine senim bildirip kelgen kásipkerdi aqshasyna qyzyǵyp, ońasha alyp shyǵyp atyp óltirip, odan soń órtep jiberdi. Buǵan deıin de bul mańaıda talaı adam ushty-kúıli joǵalyp ketken kórinedi. Sonyń bárin osy polısııa podpolkovnıgi sekildi jandardyń istemegenine kim kepildik bere alady? Qýdalaý organdary qyzmet­kerleriniń jazyqsyz talaı adamdy uryp ta, qamap ta, azaptap ta óltirgenderi týraly baspasózde san márte jazylyp keledi. Olardyń deni quryqtalyp ta jatyr, biraq, aınalyp ketken qandy dıirmen dońǵalaǵy toqtar emes. О́ıtkeni, álgi ishki ister podpolkovnıgi sot­talǵanymen, ustalǵanǵa deıin onyń qansha polısııa qyzmetkerine úlgi kórsetip, osyndaı qara iske daıyndap úlgergenin eshkim bilmeıdi. Al elimizde áli mundaı podpolkovnık sekildilerdiń qanshamasy murty maılanyp, mıyǵynan kúlip, jazyqsyz jandardyń kóz jasyna shylaýlanǵan aram aqshamen otbasyn asyrap júr deseńizshi!

Adamnyń aıýannan aıyrma­shylyǵy sanaly­ǵynda ǵana ǵoı. Biraq sol sanaǵa tártipti qatań sińdirmese bári beker. Atam za­man­da adamdar dinniń kúshtiligi arqasynda ǵana Qudaıdan qoryqty. Al qazir neden qorqady? Dinniń ózin bólshektep áketti, bir dindi san jikke bóldi. Sóıtip, jamaǵat onyń qaı baǵytyna senerin bilmeıdi, muny da istep otyrǵan belgili bir saıasat múddesin kózdeıtin adamdar, olardyń maqsaty: kópshilikti bir-birine qarama-qarsy qoıyp, qyryp-joıý. Al ortaq zań bar deıin desek, ol zańdaryńyzdy taǵdyryńyzdy qolyna tapsyrǵan nebir laýazymdy adamdardyń ózi ashyq túrde belden basady. О́ıtkeni, bar bılik solardyń qoldarynda. Bar baılyqty sypyra jep, shetel asyp jatqan da sol laýazymdy tulǵalar. Ara­larynda ákim de, mınıstr de, bankır de t.b. tolyp jatyr. Jep alyp qasha almaı, qaqpanǵa túsip qalyp jatqandary qanshama. Olardyń sottalǵany sottalady, sottalmaǵany qutylady. Al osyndaı saıası saıqymazaq oıyndardy kórgen jastardyń sanasynda qylmystyq árekettiń sabaqtastyq saldarynan «berseń – qolyńnan, bermeseń – jolyńnan» degen qara nıetti sheshim qalyptasady. Olarǵa da ana bılik basynda otyr­ǵan alaıaq sheneýnikter sekildi qyzyq kerek, ol úshin mol aqsha kerek. Kim bılikke qol jetkizedi, soǵan mol aqshaǵa jol da ashylady deıdi. Kópshilikke úlgi alatyn jer bar. Muny qarapaıym adamdardyń bári kórip otyr. Sy­baı­las jemqorlyq, urlyq, qaraq­shylyq, aldaý, ádiletsizdik, jershildik pen aǵaıynshylyq etek alǵan júıe kemshiliginen órbigen is-áreket tárbıesi de teriske aınalady. Sóıtip, adamdardyń sanasynda bir-aq maqsat: ózgege boldyrmaý, bolsa ońdyrmaý. Bul sybaılas jemqorlardyń keleńsizdigi ózgelerdiń sanasyna qaýipti baǵdar­lama bolyp ornyǵady. Odan sosyn qutylý múmkin emes.

Qazir urlyq qylsań, bireýdi sabasań, óltirseń – jazaǵa tartylatynyń belgili. Elimizde Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý zańdary qahary kúsheıtildi. Basqany bilmese de, dál osyny jurt jaqsy biledi. Alaıda, aqshasyna qyzyǵyp kásipkerlerdi tutas otbasymen qyryp tastap jatqandardy aıtyp taýysa almaısyz. Mektep oqýshylaryn aıýandyqpen zorlap, onan soń óltirip jatqandar qanshama. Kóshede kólikke jol bermediń, jumystan naqaq shyǵar­dyń, ar-namysyma tıdiń dep, t.b jaǵdaılarda «jastyǵymdy ala keteıin» deıtinder qanshama. Másele qandaı sebeppen emes, másele adamdy óltire berýde ǵoı. Adam óltirýge aldyn ala baǵ­darlama osylaısha qalyptasady degenge sengimiz kelmesek, tipti óziniń «ishten shyqqan shubar jylanyn», ıaǵnı týǵan balasyn anasynyń óltirýin qalaı túsinýge bolady? Bul jerde de bar sebep aqshada. Biraq anasynyń ózi týǵan balasyn ólimge qııýy sanaly adamnyń sanasy jetpeıtin is. Semeı qalasynda 50 jastaǵy áıel óziniń 30 jastaǵy ulyn kıller jaldap óltirtken. Sondaǵy syltaýy aqsha suraı beredi deıdi eken. Al ulynyń artynda jas kelinshegi 5 jasar balasymen ańyrap qala beripti. Almaty qalasynda jap-jas ana óziniń týǵan sábıin qyzylshaqa kúıinde tystaǵy ájethana tesiginen tastap jibergen. Toǵyz aı ishte jatyp, jaryq dúnıe esigin ashtym-aý degende, qaıran sábı toǵyz aı tolǵatqan jan degende jalǵyz anasynyń muny aıalaýǵa arnalǵan alaqanymen nájistiń arasyna túsip, tunshyqty. Endi birde taǵy bir qatygez ana týǵan balasyn salafanǵa orap, qaqaǵan qys kózinde qoqys jáshiginiń ishine tastap ketken. Qyzylshaqa bolsa da, onyń da jany bar ǵoı, eshteńeni sezbeıdi deısiz be? Qaıran sábı myna opasyz dúnıge kelip, anasy sekildi jeksuryndardyń qa­taryna qosylyp ómir súrgenshe jaryq dúnıeni kórmeı-aq ótýdi mańdaıyna jazdyryp aldy ma eken?

Adamdar nelikten mundaı qaty­­gezdikke barady dep jaǵasyn ustaıdy kópshilik. Al sol kópshilik osy adamdardy qoǵam nelikten osyndaı jaǵdaıǵa jetkizedi demeıdi? Quqyq qorǵaýshylar terrorıster jaryp jatyr, Chelahtar jappaı atyp jatyr, uıymdasqan qylmyskerler óltirip jatyr, qaraq­shylar qyryp jatyr deıdi. Al olardyń shyqqan kóziniń, solardy tárbıelep osyndaı etip shyǵarǵandardyń nege jelkesi qıylmaıdy? Bul jerde memleket te, qoǵam da, ustanǵan júıe de tap-taza ma? Nemquraılylyq, selqostyq kún saıyn qanshama adamnyń qyrylyp jatqanynan sanaǵa sańylaý túsirer emes. Adamdar bir-birin kóre almaıdy, birinen birin alalaıdy, bólinip birin-biri qurtýdy kózdeıdi. Bul sanaǵa túsken kesel kópshilik adamǵa tán. Sondyqtan siz de ajal qaıdan keledi dep alańdamańyz. Antalaǵan ajal adamǵa jan-jaqtan, dúnıeniń tórt buryshynan da tónip turady eken. Qaıda barsańyz da «Qorqyttyń kóri» degen sol. Tipti kúnbe-kún ózińiz jumys isteı­tin, dostaryńyzben hat-habar almasatyn kompıýterińizdiń ózi adamǵa op-ońaı ajal ákeledi. Pavlodar qalasynda 12 jasar bala óz úıinde asylyp qalǵan. Jap-jas bala ómirdiń áli ne ekenin tolyq túsinbeı jatyp, óz-ózine qol jumsaýyna ne sebep bolǵanyn teksere kelgende Internet-saıttarda ózin ózi óltirý men onyń amaldary týraly jarııalanymdardyń áser etkeni belgili bolǵan. Muny darǵa asylǵan balanyń kompıýterin zerttegen tekserýshiler anyqtaǵan kórinedi. Al ózin ózi óltirý men onyń joldary týraly amaldardy saıtqa salǵan belgili bir adamdar ekeni belgili. Olar osylaısha adamdardy óltirip otyr.

Bir-birin, onyń ishinde eń et jaqyn ata-anasyn óltirý degen álemniń kez kelgen túkpirinde oryn alǵan. Buǵan eshýaqytta tosqaýyl qoıylmaıtyn sekildi. Amerıkanyń Vashıngton shtatyna qarasty Spokan qalasynda jantúrshigerlik oqıǵa boldy. Bar bolǵany 13 jasqa kelgen bozbala anasyna óshikkeni sonshama, óziniń 14 jastaǵy dosyn oǵan aıdap salady. Aqyry álgi dosyn óziniń anasyn qylyshpen keskilep, shapqylap tastaýǵa kóndiredi. Budan soraqysy sol óz anasynyń baýyry óte dámdi, sonyń dámin tat dep úgittegen. Senesiz be, sonda álgi dosy buǵan kádimgideı ılanǵan deıdi. Sodan olar úıge kelip, aldarynan aıaly alaqanyn jaıyp shyqqan anany eki ret kezdikpen uryp, qyzyl qanǵa bóktirgen. Sosyn eki ezýi eki qulaǵyna jetip masaıraǵan, ıaǵnı marqum anasynyń tiri kezindegi «baýyr eti» atanǵan ul sheshesiniń baýyryn qyzyl qanyn aǵyzyp, sýyryp alǵan. Endi bulardy qylmysker deısiz be, álde toıynǵandyqtyń, zamannyń buzylǵanynyń nemese jastardyń tárbıesizdiginen deısiz be? AQSh-tyń qarý asynǵan bozbalalary mektepke kirip, birin-biri qoıdaı qyryp atyp óltirip jatqany kúnde jazylady. О́rkenıettiń, mádenıettiń shyńyna jetti degen elderdiń kóbinde solaı. Bılik tizginin ustaǵan polıseıler de áı-shaıǵa qaramaı jaıratyp salady. О́ıtkeni, qoǵam kimderdi tárbıelep jatqanyn jaqsy biledi. Soǵan saı ázir bolýdy da qalaıdy. Árıne, kúnde nebir jantúrshigerlik is-áreketter bolyp jatqan qoǵamda júıe kemshiliginen áli talaı jaǵa ustaıtyn jaılar qaıtalana beretini sózsiz. Biraq osyny bile tura biz nege óz qoǵamymyzdyń salamatty salamattylyǵyn olardyń teris úrdisterinen saqtaı almaıtynymyz belgisiz.

Máselen, Úndistannyń Harıa­na shtatynda ózderiniń ruqsattarynsyz súıgen jigitimen qashyp ketken jastardy úıine aldap shaqyryp alǵan ata-anasy týǵan qyzyn da, kúıeý balasyn da qorlap óltiredi. Áýeli qyzyn biraz ýaqyt úıde azaptap, onan soń kól jaǵasyna aparyp baýyzdaıdy. Sosyn  jigitti uryp-soǵyp, qol-aıaǵyn syndyryp, shala-jansar ony áke-sheshesine aparyp, kóz aldarynda basyn shabady. Muny jurttyń bári kóredi, eshkim de araǵa túspeıdi. Tipti, polısııa mundaı úrdiske eshteńe isteı almaıdy eken. Mine, adamdy qasaqana, ádeıi óltirgisi kelse, kimge bolsa da, ıaǵnı ulyna ma, qyzyna ma, ata-anasyna ma, kórshisine me, áriptesine me, tanysyna ma, týysqanyna ma, tipti, kóshede júrgen kez kelgen adamǵa bireýdi óltire salý degen sóz emes. Oǵan eshqandaı kedergi de joq. О́ltire salady, artynan sottalsa sottalady, sottalmasa, árıne, naǵyz qanisherge aınalady. Mundaı sumdyq úrdis jyldan-jylǵa etek alyp barady. Al osyndaı úrdisterdiń bizdiń elimizde de búrshik jarýyna kim kináli?

Ata-babamyzdyń ustanǵan saltynda kisi óltirý degen kúnániń eń aýyry bolyp eseptelgen. Sondyqtan bireýdi qasaqana ólti­rýge eshkim jol bermegen. Bul oraıda qasıetti Quran Kárimde: «Bir-birińdi óltirmeńder. Rasynda, Alla taǵala senderge erekshe meıirimdi. Al kim osy aıtylǵandy dushpandyq, zulymdyqpen istese, ony jaqynda otqa salamyz. Bul Allaǵa ońaı» («Nısa» súresi, 29-aıat) delingen. Demek, Alla taǵalaǵa sengen adam eń aldymen tozaq otynan qorqady. Alla taǵaladan qoryqqan adam óziniń basqan árbir qadamyn baqylap turǵanyn sezinedi. Alaıda, muny bilse de, bilmese de oǵan qulaq aspaı júrgender barshylyq. Sonyń biri kisi óltirý, ıaǵnı jazyqsyz adamnyń qanyn tógý. Kisi óltiremin dep bekingen adam eshnárseden taıynbaıdy eken. О́skemen qalasynda 30 jastaǵy kásipker joǵalyp ketedi. Ony týma-týysqandary, quqyq qorǵaý organdary bes kún boıyna izdeıdi. Aqyry tabady, biraq kásipkerdi bireýler aıaýsyz qınap óltirgen. Onyń denesine 38 jerden jaraqat salypty. Saraptama qorytyndysy belgili bolǵan soń anyqtalǵandaı, qylmyskerler 30 jastaǵy kásipkerdi birneshe kún boıyna azaptaǵan. Marqum áli tiri kezinde onyń júregine qanisher qylmyskerler temir shegeler qaǵypty. Iá, kádimgi aǵashqa qaǵatyn jýan ári uzyn shegelerdi kásipkerdi tirideı kezinde ábden qınap, onyń jany shyǵa qınalǵanynan lázzat alyp, shegelerdi keýdesine birinen soń birin qaqqan. Sóıtip, aqyry aq adal kúshimen eńbek etemin degen kásipkerdiń túbine jetken.

Adam óltirýdi sanasyna júıeden sińirgen jandar kári me, jas pa, sábı me, anasy ma, balasy ma, baýyry ma, qyzy ma dep taldap jatpaıdy. Shyǵys Qazaqstan oblysynda jantúrshiktirerlik oqıǵa oryn aldy. Kezinde urlyq úshin sottalǵan Omar túrmeden shyqqan soń eshbir jumysqa ornalasa almaıdy. Sóıtip júrip ol eki jasar uly bar bir kelinshekpen tanysady. Ekeýi birge turady. Temir tordyń arǵy jaǵynan shyqqan oǵan birde-bir qyzmet orny qushaǵyn jaıa qoımaıdy. Sonan ómirge degen bar yzasyn álgi sottalyp kelgen jan eki jasar sábıden alsa kerek. Onyń adam sııaqty ómir súrgisi kelgen tirligine álgi tıtimdeı sábı kedergi bolypty. Sosyn ol balany ózinshe tárbıeleýdi qolyna alyp, azaptaýdyń nebir túrin oılap tapqan. Adamdy azaptaý jaǵyna kelgende álgi erkek gestaposhylardan da asyp ketse kerek, muny tekserip, qylmysty ashqan tergeýshilerdiń de júregi «aýyrǵan» kórinedi. Sottalyp kelgen «jańa áke» sábıdiń denesine qaınaǵan ystyq sý quıyp, sosyn jany shyǵa shyryldap jylaǵan balanyń ernin qyrshyp, kúıgen denege odan ári aıyzy qana temekisiniń qyzyl shoǵyn basqan. Muny da qanaǵat etpegen ol dobaldaı judyryǵymen eki búıirden urǵylaǵan. Kip-kishkentaı sábı eńiregende etegi jasqa tolyp, jalǵyz qutqaýshysy – anasyn izdep eńbekteı jónelgende álgi aıýan erkek bir teýip balanyń eki qolyn birdeı syndyrǵan. Sodan ústi-basyn kúıik shalyp, qabyrǵalary, eki qoly kúıregen qaıran bala áli quryp, búk túsken. «Meni de eshkim aıap jatqan joq, seni de nege aıaımyn» dedi me eken, sonan álgi sottalyp kelgen erkek sońǵy demin zorǵa alyp, anasyn kóz aldyna elestetip dir-dir ete shala-jansar jatqan sábıdi aıaǵynan súırelep, salqyn edenge tastaı salǵan. Aqyry denege túsken sansyz jaraqattan sábı anasy tabaldyryqtan attaı bergende bir solq etipti de, júrip ketipti.

Iá, adamdardyń (olardy da adam deımiz ǵoı) adamdy óltirýdegi jańadan oılap taýyp jatqan amaldarynda san joq. Jáne qatygezdikterinde de shek joq. Sonyń biri óziniń týylǵanyna on kún tolǵan sábıin kir jýǵysh mashınanyń ishine tirideı salyp jiberip, yńyldap án aıtyp, túk bilmegendeı jaıbaraqat júre bergen AQSh turǵyny bolyp tur. Sonan kir jýǵysh mashına toqtap, dabyl berse de, ony álgi áıel qaramapty. Biraq bir keleńsizdikti sezgen janalǵyshtyń sińlisi kelip, kir jýǵysh mashınany ashqanda qanǵa malshynyp, myljasy shyqqan sábıdiń denesin kórgen. Sińlisinde adamdyq sezim bar eken, dereý polısııaǵa habar beripti. Sonda artynsha jetip kelgen, ıaǵnı talaı ólimdi kórgen tepse temir úzetin tergeýshilerdiń ózderi myna oqıǵa qasiretinen týyndaǵan kóriniske shydaı almaı kózderine jas alypty, deıdi.

Árıne, adam janyn túrshik­tiretin mundaı sumdyq oqıǵa­lardyń bizdiń elimizde qaıtalanyp jatatyndyǵy da jasyryn emes. Munyń bári qoǵamnyń azǵandyǵy ma, álde kúnáǵa batar jolǵa túsken adamdardyń bolashaqqa degen senimnen jurdaı aıyrylǵandyǵynan ba, belgisiz. Biraq memleket te, qoǵam da san oılanyp, syndarly sheshim qabyldaıtyn syn saǵat týǵan sekildi. Soǵan dálel oqıǵa Ońtústik Qazaqstan oblysynda oryn aldy. Otbasyndaǵy kıkiljińge baılanysty áıelimen ajyrasqan Sozaq aýdanynyń 37 jastaǵy turǵyny ómirden baz keshipti. Músheleriniń arasynda ne bolyp, ne qoıyp jatqanynda sharýasy joq qoǵamnan bólinip qalǵan álgi erkek óz taýqymetimen ózi betpe-bet qaldy. Áıeliniń ózin tastap ketkenin zamanaqyrǵa saıaǵan ol bar dúnıeden túńiledi. Sosyn áıelinde munyń urpaǵy da qalmasyn dedi me, bir sumdyq oıǵa bekinedi. Shymkent qalasyndaǵy burynǵy áıeliniń úıinen óziniń eki balasyn eshkimge sezdirtpeı alyp ketedi. Oń-solyn áli tanyp úlgermegen balalar týǵan ákeleriniń qaıda alyp bara jatqanyn da, ne úshin ekenin de bilmesten Sozaqtaǵy úıge jetip, qaljyrap uıyqtap qalady. Sonan balalarynyń tátti uıqyǵa berilýin kútken erkek ornynan turyp, qolyna ashana pyshaǵyn alady. Túk sezbeı tátti uıqy qushaǵynda jatqan balalarynyń qasyna kelip, sońǵy ret demin bir tereń alady da, ekeýin de baýyzdap jiberedi. Qatar jatqan qos búldirshinniń keńirdekteri orylyp túskende pysyldaǵan ún qorylǵa ulasyp, qyzylala qan atqyp sala bergen. Balalarynyń túbine jetken áke pyshaqty qysa ustaǵan kúıi odan ári qoraǵa barady. Endi ózin de o dúnıege attandyrǵysy keledi. Biraq ózgeni óltirgennen góri adamnyń ózin óltirýi qıyn eken, qoly júrmeıdi. Qarnyna birneshe márte pyshaqty suqqylaǵan bolady. Qan aqqany bolmasa, áli tiri. Sonan amal joq, qolynyń tamyryn keskileıdi. Jan tátti eken, tamyryn qıyp jiberýge dáti jetpeıdi. Sóıtip, balalarynyń jáne óziniń qanyna malshynyp ólmekke bel býǵan ony kórshileri baıqap qalady.

Mundaı jaǵdaılar biren-saran emes. Kóp qoı, sondyqtan onyń bárin jipke tize bergennen ne shyǵady deýge taǵy bolmas. Tek bul taýqymetten ózgelerdiń jaǵ­daıyna jany ashymaıtyndar, nemquraılylyq, selqostyq tanytatyndar at shaptyrym aınalyp óter, sheneýnikter pálesinen aýlaq dep temir dýalmen qorshaýlanyp, balalaryn shetel asyryp aman qalarmyz der. Biraq elim, jerim dep ter tókken ata-babamyzdyń shynaıy urpaǵy osy jerde qalyp túpkilikti meken etetin bolsa, mundaı keleńsizdikterden qutylýdyń aldyn alý amaldaryn qarastyrýy qajet. О́ıtkeni, myna kórinis qazaq qoǵamy úshin endi múlde aqtalýǵa bolmaıtyn dálel ekeni ras. Aqmola oblysynda bir otbasynyń shańyraǵy beıbit kúnde ortasyna tústi. Bılik barlyq kináni otbasyna jaba saldy. Eshkimniń murty qısaıǵan joq. Soǵan sáıkes mundaı keleńsizdiktiń erteńgi kúni talaı shańyraqqa ýy jaıylmasyna bóget bolar aldyn alý sharalary da eskerilmedi. Al bul úıdegi erli-zaıyptylar arasyndaǵy jaǵdaıdy kórshileri, dúıim el kópten bilgen. Arty olardyń ajyrasýymen tynaryn da sezgen. Biraq... bir otbasy túgel qyrylyp qalar dep eshkim kútpegen kórinedi. Astanadan Aryqty aýylyna kólik­terimen oralyp kele jatqan jolda qyzǵanyshtan týyndaǵan urys-keris saldarynan eri áıeliniń basyn bil temirmen qaq jaryp, dalaǵa laqtyryp ketken. Sosyn úıine kelgen de anasynan biri – bes jastaǵy, ekinshisi jeti jastaǵy eki qyzyn alyp, ózen jaǵasyna aparǵan da sýǵa batyryp jibergen. Artynsha ózi de úıine kelip darǵa asylǵan. Mine, kim kináli buǵan? Eki búldirshinniń ne jazyǵy bar edi? Otaǵasy ma jalǵyz kináli? Basqa kim deısiz ǵoı?

Osylaısha, aıaq attap basqan saıyn eselenip qaıtalanyp jatqan adam óltirý derekteri tómender emes. Buǵan jol (áýe, sý, temir jol), tabıǵat (jer silkinisi, órt, sýǵa ketý, daýyl, aıaz, boran t.b) apat­tarynan, qurylystaǵy, mekemedegi, kóshedegi t.b. baqytsyz jaǵdaılardan ajal qushyp jatqan­dar qosylǵan joq. Ol basqa áńgime. Másele, kez kelgen adamnyń qoly­nan keletin eń ońaı amaly kisi óltirý bolyp bara jatqan joq pa demekpiz. Astanada 25 jastaǵy bir kelinshek ózimen birge turyp jatqan 30 jastaǵy erkekti unamaı qalǵany úshin bir túnde pyshaqtap óltirip, onan keskilep bólshektep tastaǵan. Onan soń álgi qyzyl ala qanǵa bókken dene múshelerin sybaılasymen birge paketterge bólip salyp, býyp-túıip, bir bólmege jınap qoıǵan. Sosyn birneshe kúnnen keıin óziniń tanys taksı júrgizýshisine telefon shalyp, kómektesýin suraǵan. Ol taksıstiń kóligine álgi paketterdi artyp, Selınograd aýdanyna qarasty Shubar eldi mekeniniń mańaıyndaǵy kól jaǵasyna aparyp tastaýyn ótingen. Atalǵan tusqa jetisimen álgi kelinshek sybaılasymen birge kólik júrgizýshisine tý syrtynan pyshaq uryp, ony da sol jerde o dúnıege attandyrǵan. Sosyn sybaılasynyń da ebin taýyp kózin qurtýǵa nıettengen, artynsha ol oıynan, nege ekeni belgisiz, aınyp qalypty. Múmkin, erteńgi kúni ustalynyp qalǵan jaǵdaıda, bar kináni artý úshin sybaılasynyń tiri qalǵanyn da eskerse kerek deıdi, biletinder.

Sol sııaqty kún sáýlesinen qorǵanysh retinde taǵatyn kózil­dirik úshin Shymkent qalasynda eki bozbala ózderiniń synyptasyn taltúste pyshaqtap tastaǵan. Bunyń bári kóshedegi beıne-baqylaý kamerasyna jazylyp qalypty. Aqtóbe qalasynda eki jigit aǵasy kireberis baspaldaǵynda kezdesip qalyp, sózben iligisip qalady. Sosyn kúshi basymdaýy ekinshisin bir uryp eseńgiretip, onan soń bylyq-shylyq etken onyń basyn baspaldaq qorǵanyshy armatýranyń arasyna suǵyp, qylqyndyrǵan. Sóıtip, áp-sátte ózindeı bir adamdy óltirip tastaǵan da, kete barǵan. Al ıtin eresekter qydyryp, balalar oınaıtyn kógalda oınaqtatyp júrgen 23 jastaǵy jas jigitke 48 jastaǵy kórshisi eskertý jasaıdy. Sol-aq eken álgi eńgezerdeı jas jigit ashýǵa minip, kek qaıtarýdy oılaıdy. Ol keshkisin 48 jastaǵy kórshisin qarańǵy buryshta kútip alyp, betinen bir urady. Anaý táltirektep shalqalaı bergende ishine pyshaq jumsaıdy. Alaıda, 48 jastaǵy kórshisi de qaıratty eken, betinen soqqy alyp, ishek-qarny ótkir júzdikten aqtaryla jazdasa da jan saqtap, tura qashady. Sony bilgendeı saqadaı saılanyp shyqqan 23 jastaǵy jas jigit ony artynan qýyp jetip, kók jelkeden jáne pyshaq urady. Anaý sol kezde omaqasa qulaıdy. Biraq óltirýdi ǵana maqsat tutqan jas jigit jansyz denege jáne birneshe pyshaq suǵady.

Qaı memlekette bolsa da ásker­diń orny bólek. Otan úshin el qorǵap, janyn pıda etken erlerdi eli qashanda qurmetteıdi. Al biraq beıbit kúnde birin biri óltirip jatqan áskerıler isi týraly ne aıtýǵa bolady? Onda da jabylyp, uryp-soǵyp, qasaqana óltirip jatsa ne deısiz? Mundaı mysaldar taǵy kóp. Sonyń deni jáne ishki áskerde qaıtalanady. Olar da, joǵaryda aıtqanymyzdaı, álgi «podpolkovnık» sekildilerden úlgi ala ma, belgisiz. Belgilisi, qanshalyqty adam óltirý derekterin anyqtasa, ol sonshalyqty órshı beredi. Basqasyn aıtpaǵanda soǵan bir ǵana dálel, IIM ishki áskeriniń 5451 áskerı bóliminde bar-joǵy úsh-aq aı ǵana qyzmet etken R. Akmýldınovtyń ólimi. Iste kórsetilgendeı, bólimde tártip­sizdik etek alǵan. Sonyń saldarynan sarbazdar bir-birine álimjettik kórsetedi eken. Eki aıdyń ishinde tekserýshiler aǵa sarbazdardyń jas sarbazdarǵa kórsetetin Jarǵyǵa saı emes qysymdarynyń 47 kórinisin tapqan. Sóıtip, tergeýshiler jas sarbazdyń ólimine kimder kináli ekenin anyqtap bergen.

Al endi bireýlerdi aıdap salyp nemese qyrýar aqshaǵa jaldap, ıaǵnı óz jeke bas múddesin kózdep tapsyryspen kisi óltirtip jatqandar qanshama? Árıne, tapsyryspen kisi óltirtip jatqandar týraly, onyń ishinde joǵary laýazymdylardyń nusqaýymen jasalǵan qylmystar týraly atyn atap, túsin tústep kelesi maqalamyzda tolyqqandy sóz etpekpiz. Másele, osynyń bári nelikten dep oılaısyz? Álde, tártipti qolǵa alyp, kópshilikke teris úlgi kórsetetin sheneýnik sybaılas jemqorlardy, bıliktegi qylmyskerlerdi, paramen aýyz jalasqan jeke kásipkerlerdi anyqtap, bir arqannyń boıyna tizip, barsakelmeske aparyp tastaý kerek pe? Qaıtkende de, «Balyq basynan shirimeıtindeı» bir amal tabý kerek sekildi. Áıtpese, ana shetelderde de solaı ǵoı dep qashanǵy ózgelerdiń jaman ádetin jamap, júre bermekpiz. Álde, jalpy adam sanyn azaıtýdy kózdegender saıasatyn qoldaıtyndar kisi óltirý ádetine tosqaýyl qoıýǵa jol bermeı me eken? Múmkin, solaı shyǵar, degenmen, bul másele «jabýly qazan» kúıinde qala bersin deıtinder de báribir ajal tyrnaǵynan qashyp qutyla almasyn bilýleri kerek.

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».