Qalyptasqan memlekettiń syrtqy saıası baǵyty

Ony iske asyratyn ulttyq dıplomatııalyq kadrlardy daıarlaýdyń mańyzy zor

1990 jyly 25 qazanda Joǵarǵy Keńes­tiń sessııasynda qazaq mem­leket­tiliginiń egemendigi máselesi qaralyp, elimiz úshin tarıhı mańyzy bar qujat – «Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly» Deklarasııa qabyldandy. Osylaısha halyqaralyq qoǵamdastyq Qazaq eliniń táýelsizdigin moıyndap, dıplomatııalyq qatynastar bas­taldy.

Ony iske asyratyn ulttyq dıplomatııalyq kadrlardy daıarlaýdyń mańyzy zor

1990 jyly 25 qazanda Joǵarǵy Keńes­tiń sessııasynda qazaq mem­leket­tiliginiń egemendigi máselesi qaralyp, elimiz úshin tarıhı mańyzy bar qujat – «Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly» Deklarasııa qabyldandy. Osylaısha halyqaralyq qoǵamdastyq Qazaq eliniń táýelsizdigin moıyndap, dıplomatııalyq qatynastar bas­taldy. 

Egemendigin endi jarııa etken Qa­zaqstanda egemendi syrtqy saıasatty júrgizý úshin kásibı dıplomattardyń sany saýsaqpen sanarlyqtaı az edi. Sondyqtan, 1991-1993 jyldary syrtqy saıasat vedomstvosyna qyzmetke alynǵan birinshi dıplomattar negizinen shet tilderin biletin Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti men Almaty pedagogıkalyq shet tilder ınstıtýtynyń bitirýshileri boldy. Olar Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń (budan ári – QR SIM) ortalyq apparaty men birinshi ashylyp jatqan sheteldik ókildikterinde jumys istep, kásibı dıplomattar bolmasa da, halyqaralyq qatynastar salasy men memlekettik protokol isterinde qundy bilim, tájirıbe men daǵdylardy jınap aldy.

1996 jyly eldegi qıyn ishki eko­nomıkalyq ahýalǵa qaramastan dıp­lomatııalyq kadrlardy qaıta daıarlaý jáne biliktilikti art­tyrý úshin otandyq dıplomatııalyq mek­tep­tiń kerektigine kózi jetip, Qazaqstan Respýb­lıkasy Úki­meti «Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń Joǵar­ǵy dıplo­ma­tııalyq mektebin qurý tý­ra­ly» №1102 qaýlysymen Qazaq­stan Respýblıkasy Syrt­qy ister mı­nıstr­liginiń Dıplomatııalyq akade­mııa­syn ashty. Dıpakademııanyń ashy­lýy elimiz úshin, egemendigimiz úshin, táýel­­siz­digimizdi saqtap qalý úshin mańy­zy zor oqıǵalardyń biri boldy. Sebe­bi, Qazaq tarıhynda birinshi ret ult­tyq dıplomatııalyq kadr­lardy ázir­leý­ge negizdelgen arnaıy mektep ashýǵa qo­lymyz jetti. Bul da shynaıy egemendiktiń bir kórinisi.

2000 jyly QR SIM-iniń Dıplomatııa aka­demııasy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetine qo­syldy. 2005 jyly Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdentiniń 2005 jylǵy №1583 Jarlyǵymen Dıplomatııa aka­demııasy Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­dentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń (budan ári – Akademııa) qura­myna Dıplomatııa ıns­tıtýty bolyp negizgi qurylymdyq bólimi retinde kirdi.

Búgingi kúni Dıplomatııa ınstıtýty ha­lyq­aralyq qatynastar men syrtqy saıasat salasynda jumys isteıtin sapaly jáne bilim­di dıplomattardy daıyndaıtyn birden-bir jo­ǵary oqý orny bolyp sanalady. Dı­p­ın­s­tıtýt negizinen tómendegi úsh baǵytta jumys isteıdi:

– MIR – Master of International Relations  «Halyqaralyq qaty­nastar –  6M020200» mamandyǵy boı­ynsha magıstrlerdi daıyndaý;

– Phd in International Relations «Ha­lyq­ara­lyq qatynastar –  6D020200» doktoranttardy  daıynd­aý;

– QR SIM-iniń joǵary, orta já­ne kishi býyn dıplomattarynyń bilik­tiligin arttyrý­ǵa ar­nal­ǵan qys­qa merzimdi semınarlardy ótki­zý.

Halyqaralyq qatynastar sa­la­sy boıynsha mamandar ázirleı­tin basqa joǵary oqý oryndaryna qa­ra­ǵanda, Dıplomatııa ıns­tı­týtynyń bir ereksheligi – pro­fessorlyq-oqy­tý­shylar quramynyń jartysyn qa­zirgi aǵa dıplomattar, atap aıtqan­da, Syrtqy ister mınıstriniń oryn­basary, erekshe tapsyrmalar boıynsha elshiler, departament dırektorlary quraıdy. Sonymen qatar, dıplomatııa kásibiniń ereksheligin eskere otyryp, oqý baǵdarlamalary, magıstrlik jáne doktorlyq dıssertasııalardyń taqyryptary QR SIM-imen mindetti túrde kelisiledi. Syrtqy saıasat vedomstvosy men ortalyq memlekettik organdardyń halyqaralyq baılanys bólimshelerinde jumys isteıtin mamandardy zamanaýı talaptarǵa sáıkes daıar­laý úshin oqý baǵdarlamalary jylda 20-25 paıyzǵa jańartylyp otyrady.

Dıpınstıtýtta Qazaqstannyń syrt­qy saıası baǵytyn, maqsatyn jáne min­detin bilýdi; halyqaralyq sahnadaǵy ahýalǵa taldaý jasaýdy; aýyzsha jáne jazbasha saýatty dıplomatııalyq qu­jattardy ázirleýdi; zamanaýı aqpa­rat­tyq tehnologııalardy paıdalaný­dy; tıimdi kelissózder júrgizýdi; mem­le­kettik jáne shet tilderinde óz oılaryn ká­mil jetkize alýdy jáne protokoldyq já­ne konsýldyq erekshelikterdi oqy­tady.

Oqý prosesi ınnovasııalyq jáne ózindik izdený ádisterine negizdeledi jáne trenıngter, iskerlik oıyndar, dıplomatııalyq tájirıbeden alyn­ǵan naqty jaǵdaılardy taldaý  (keıs-stadı), modeldeý, otandyq jáne sheteldik elshilermen kezdesý for­ma­larynda ótedi. Akademııa tyńdaý­shylardy dıplomatııalyq taǵylym­da­maǵa jiberýge erekshe kóńil bóledi. Ekijyldyq oqý barysynda magıstrant­tar Vena dıplomatııalyq akademııasyna, Fransııanyń Ákimshilik ult­tyq mek­tebine (ENA) nemese Qazaqstannyń she­teldegi elshilikterine joldanady. Bul dıp­lomattardyń kásibı quzyrettiligin qalyp­tastyrýǵa jáne ony damytýǵa múmkindik beredi.

Akademııada 2013 jyldan bas­tap Eý­ra­­zııa­lyq ekonomıkalyq odaq qu­­rý úde­risi aıasynda kelissózderge qaty­­satyn qazaqstandyq ekspertter úshin «Eýrazııalyq ıntegrasııalyq ekono­mı­kalyq jobalar sheńberinde kelissóz­der júrgizý óneri» taqyrybyna arnal­ǵan biliktilikti arttyrý semınarlary ótkiziledi. Semınardyń maqsaty – ult­tyq ekonomıkalyq jáne saýda múd­delerin ilgeriletý jáne saıası ege­mendikke qysym kórsetilmeı, barlyq máselelerdi konsensýs arqyly sheshý úshin kelissózder júrgizý tehnıkasyn úıretý.

Dıplomatııalyq mekteptiń basty maqsaty – dıplomatııalyq qadrlardy kásibı qaıta daıarlaý oryndalyp keledi.  Dıplomatııa ınstıtýtyn bitirgen túlekter Qazaqstannyń Tótenshe jáne ókiletti elshileri, Ýaqytsha senimdi ókilderi, QR SIM-iniń basshylary jáne Qazaqstannyń basqa memlekettik organdarynda vıse-mınıstrler laýazymdarynda jemisti qyzmet atqarýda. Alaıda, zamanaýı ómir talaby jańa máseleler kóterip, halyqaralyq sahnada jahandaný úderisiniń yqpaly nátıjesinde jańa formasııadaǵy ulttyq dıplomatııalyq kadrlar ázirleý talaby alǵa shyqty.

Qazaqstan Prezıdenti, El­basy N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaq­stan-2050» Strategııasy – qalyptasqan mem­le­kettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda «Bizdiń maqsatymyz memlekettik basqarýdyń jańa túrin qalyptastyrý» delingen. Sondyqtan, memlekettik qyz­met­shiniń jańa modelin qurý aıasyn­da dıplomatııa salasyndaǵy qyz­met­kerlerdiń kásibı deńgeıin jáne quzyrettiligin (kompetentnost) arttyrý isine akademııa óziniń damý tujyrymdamasyna sáıkes erekshe kóńil bóledi.

Qazaqstan dıplomattary aımaqtyq jáne ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa, ekonomıkalyq jáne saýda dıplomatııasyn belsendi damy­týǵa, mádenı-gýmanıtarlyq jáne ǵy­lym-bilim salalaryndaǵy halyqaralyq ynty­maqtastyqty arttyrýǵa, azamattarymyzdy quqyqtyq qorǵaýǵa qabiletti bolýy tıis. Integrasııalyq úderister aıasynda dıplomattardy kórshiles Reseı, Qytaı, Ortalyq Azııa elderine mamandandyrylǵan etip daıarlaý kerek.

Dıplomatqa qandaı quzyrettilik qajet, ol ne bilý, ne isteý tıis degen taqyrypqa akademııa magıstranttarymen birneshe dóńgelek ústelder ótkizildi. Onda magıstranttar bilimdilik, jigerlilik, jaýapkershilik, patrıottyq sııaqty quzyrettilikter men birge memlekettik tildi bilý quzyrettiligin birinshi orynǵa qoıdy. Dıplomattar úshin memlekettik til, ulttyq mádenıet jáne eldiń tarıhyn bilýdiń mańyzy erekshe zor. Mádenı dıplomatııa memlekettik saıasattyń mańyzdy qurylymdyq bóligi bolyp keledi. Kez kelgen memlekettiń mártebesi saıası jáne ekonomıkalyq qýatymen birge, rýhanı-mádenı potensıalymen anyqtalady. Mádenı ıgilikterdi shetelderde nasıhattaý jumysy iri jáne kishi elderdiń syrtqy saıasat basymdyqtaryna kiredi. Osydan-aq Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Reseı, Japonııa, Izraıl sııaqty ekonomıkalyq qýatty elder memlekettik til men mádenıetke kúsh jumyldyryp aınalysatyndary beker emestigi túsinikti. Osy rette akademııa oqýǵa túserde nemese oqýdy bitirerde memlekettik til emtıhanyn engizý arqyly memlekettik organdarda memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý boıynsha respýblıkalyq deńgeıdegi jumysqa qomaqty úles qosary sózsiz jáne tıisti dep bilemiz.

«Dıplomat» ár zamanda ár elde abyroıly mamandyq bolyp sanalady, sondyqtan «Halyqaralyq qatynastar» salasy boıynsha oqýǵa suranys úlken. Dıplomatııa ınstıtýtyn sanamaǵanda Qazaqstanda 30 shaqty ulttyq, memlekettik jáne jekemenshik joǵary oqý oryndary halyqaralyq qatynastar, ekonomıka jáne quqyq boıynsha mamandardy daıarlaıdy. Olardyń janynda akademııanyń dıplomatııalyq saladaǵy memlekettik qyz­met­shilerdi daıarlaýdaǵy erekshe statýsy bar jáne QR SIM-imen qoıan-qoltyq ju­mys isteıdi. Sondyqtan, «Halyqaralyq qaty­­nas­tar», «Halyqaralyq ekonomıka» jáne «Halyq­aralyq quqyq» maman­daryn daıarlaý­men ne­gizinen Dıplo­matııa ınstıtýty aınalysýy qajet.

Dıplomatııa ınstıtýty tek arna­ıy joǵary oqý orny ǵana emes, sol sııaqty halyqaralyq qatynastardaǵy basty tendensııalardy saraptaı alatyn ǵylymı-zertteý ortalyǵy retinde damýy kerek. Ol úshin akademııa men Qazaqstan SIM-indegi Dıplomatııa ınstıtýtynyń negizgi damý baǵyttaryn anyqtaıtyn tujyrymdamalyq qujat ázirleýi durys bolar edi. Bul iske Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qosylýy abzal, sebebi joǵaryda aıtylǵandaı, kóptegen joǵary oqý oryndary arasynda Dıplomatııa ınstıtýtynyń naqty róli men orny anyqtalýy tıis. Áıtpese, dıplomatııaǵa qyzyǵyp osy mamandyqty tańdaǵan jastardyń kóbisi bolashaqta jumyssyz qalý qaýpi bar.

Halyqaralyq ómir talaby men El­ba­sy qoıǵan maqsattardy tolyǵymen qanaǵat­tandyrý úshin joǵary sapaly ulttyq dıp­lo­matııalyq kadrlar daıar­laý isin jetildirý ol úzdiksiz prosess. Akademııanyń Dıplomatııa ıns­tıtýty Qazaqstannyń dúnıejúzindegi 30 damyǵan memleketter qataryna kirý, EKSPO-2017-ni ótkizý, Birikken Ulttar Uıy­my­nyń Qaýipsizdik Keńesine turaqsyz múshe bolý sııaqty Qazaqstan óziniń aldyna qoıǵan jańa ambısııalyq mindetterdi júzege asyra alatyn joǵary bilimdi, isine senimdi jáne eline patrıotty ulttyq dıplomatııalyq kadr­lar daıarlaıtyn ustahanasy tolyq bola alady.

Sáýlegúl SAILAÝQYZY,

Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy

Dıplomatııa ınstıtýtynyń dırektory.