Benzın baǵasy: Qymbattatatyn – deldaldar

Úkimet janar-jaǵarmaı salasyn sýbsıdııalasa, onyń qyzyǵyn kórshi elderdiń kólik júrgizýshileri kóretini 2019 jyly baıqalyp qaldy. Sol jyly Qazaqstan men Reseıdegi bir lıtr benzın baǵasynyń aıyrmashylyǵy 100 teńgege jetken kezde kórshi elge kóleńkeli benzın eksporty kúrt óskenin kózimiz kórdi. Osyndaı jaǵdaılardyń aldyn alý úshin Úkimet benzın baǵasyn halyqtyń qaltasyna salmaq túsirmeıtindeı etýge basymdyq beretin tárizdi. Biraq bıyldan bastap, benzıni arzan el bolyp otyra almaıtynymyz belgili bolyp qaldy. Sarapshylardyń aıtýynsha, elimizdegi benzın baǵasyna eki faktor áser etedi. Alǵashqysy – Reseıdegi bólshek jáne kóterme saýdadaǵy benzın baǵasy, ekinshisi – Qazaqstandaǵy qajetti mólsherden 1,5 ese kóp benzın qory. Benzın profısıtin teńestirip turatyn faktordyń bolǵany biz úshin mańyzdy. Sebebi tek biz ǵana emes, kórshimiz Reseı de benzın baǵasynyń álemdik baǵamen salystyrǵanda ózderinde tómen ekenine alańdaı bastady. Reseıdiń Janar-jaǵar­maı odaǵy qaýymdastyǵynyń basshysy Pavel Bajenov apta basynda jýrnalıstermen kezdesken kezde benzın ba­ǵasy qazirgisinen 4-5 rýbl joǵary bolý­y kerektigin, baǵanyń tómendigi men shy­ǵyn­nyń kóptiginen operatorlar shyǵynǵa batyp jatqanyn aıtty.

P.Bajkenovtiń sózinshe, qazir kom­­­pa­nııalardyń basym kópshiliginde artyq benzın qory joq. RF Energetıka mınıstrligi 1 mamyrdan bastap janarmaı baǵasynyń dınamıkasyn tejeýge baǵyttalǵan qubylmalylyqty qoldan retteý tetigin iske qosady. Bul ádis nátıjesin bermese, mınıstrlik benzın eksportyna tyıym salýǵa sheshim shyǵaryp, jańa kompanııalarmen janarmaı kelisimderin jasasýy múmkin.

Tipti 100 paıyzdyq qamtamasyz etýdiń ózi janar-jaǵarmaı baǵasyn ózimiz qalaǵan deńgeıde belgileýge múmkindik bermeıtini belgili. Ishki naryqtaǵy baǵaǵa ımport jáne eksport baǵasynyń sáıkestigi ǵana emes, kórshi elderdiń osy segmenttegi ba­ǵ­asy da áser etedi. Sonymen qatar kez kelgen ónimniń, sonyń ishinde benzınniń túpkilikti quny álemdik naryqta bolyp jatqan prosestermen de tikeleı baılanysty.

Sarapshy, Qazaqstandaǵy munaı ser­­vıstik kompanııalary tóral­qa­sy­nyń tóraǵasy Rashıd Jaq­sy­ly­qov benzındi taýar bırjasyna qoıýǵa múmkindik bar ekenin aıtady. Biraq ol ázirge az kólemde saýdalanyp jatyr, sondyqtan baǵaǵa áseri az. «Bırja baǵany ashyq etip, janar-jaǵarmaı materıaldarynyń qunyn tómendetýi kerek, biraq onyń Qazaqstanda qalaı jumys isteıtini áli belgisiz», deıdi sarapshy.

Bizdiń ishki naryqta benzın baǵa­syna áser etetin faktorlarǵa qatys­ty Úkimettiń ustanymy aıqyn emes. Úkimet sonyń bárin tiz­be­lep, naqtylap túsindirip berýi tıis edi. Sol kezde benzın baǵasy týraly málimetter EAEO nemese DSU aldyn­da­ǵy mindettemelersiz-aq túsinikti bolary sózsiz. Qazir EAEO elderinde benzın baǵasy naryqtyq jolmen retteledi nemese arzandaıdy dep dámelenýdiń qajeti joq. Sarapshy naqtylap ótkendeı, munyń úsh sebebi bar. Birinshiden, Qazaqstandaǵy mu­naı óńdeıtin zaýyttardyń úsheýi de ınvestorlardyń qarjysymen jańartyldy. Investor birinshi kezekte jumsaǵan aqshasyn qaıtaryp alýǵa basymdyq beredi. Dál qazir benzın arzandasa, ınvestor shyǵyndaryn ońtaılandyrý úshin jumysshylardy qysqartady. Al eksporttan túsetin tabys munaıshylardyń ishki naryq­ta­ǵy shyǵynyn jaba almaıtynyn sarapshylar aıtyp jatyr.

FinReview agenttiginiń sarapshylary óndiristik qýattylyqty art­ty­rýǵa baǵyttalǵan aınalym qa­rajatynyń 40%-y bank pen bank­tik emes sektordyń qaryzynan tura­ty­nyn osyǵan deıin de talaı ret eskertken. Bul da – benzın baǵasynyń qubylmalyǵyna áser etetin faktor. «Biz DSU nemese EAEO aldyndaǵy mindettemege qol qoımastan buryn halyqtyń jan basyna eseptegen kezdegi naqty tabysyn sol eldermen teńestirýge qol jetkizýimiz kerek edi. Halyqtyń naqty tabysynyń qandaı ekenin bilemiz. Aldaǵy tórt jylda ortaq naryqqa kirmes buryn halyqtyń tabysyn kóterip alý kerek. Eldiń tabysyn kóterý degenimiz – shaǵyn jáne orta bıznes úshin qolaıly orta qurý, qosymsha jumys kózderin ashý degen sóz. Al bizdegi jaǵdaı monopolıster men deldaldardyń múddesine basymdyq berýge kóbirek uqsap barady», deıdi R.Jaqsylyqov.

Sarapshylar 2032 jylǵa deıin janarmaı tapshylyǵyn kórmeıtinimizdi aıtyp otyr. Bul – munaı-gaz sektory úshin mańyzdy faktor. Sebebi 2018 jyldan beri benzın ımporty 32 ese azaıdy. Reseı munaıyna 100 pa­ıyz táýeldi bolyp kelgen Pavlodar munaı óńdeý zaýyty 2018 jyldan bastap ózimizdiń shıkizatpen jumys isteýge kóshti. Logıkalyq turǵyda ishki naryqtaǵy janarmaı qunyn óz betinshe qalyptastyra alatynymyzǵa múmkindik mol. Biraq sońǵy eki jyldaǵy munaı baǵa­syn­da­ǵy qubylmalylyq benzın baǵasyna da áserin tıgizdi.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, 2011 jyldan bergi 10 jylda AI-92 benzıniniń ortasha quny 76%-ǵa, AI-95/96 benzıni 73,5%-ǵa, AI-98 benzıni 79%-ǵa, dızel otyny 131 %-ǵa qymbattaǵan. Shymkent munaı óńdeý zaýytynda júrgizilgen kúrdeli jóndeý jumystaryna baılanysty baǵa odan da qymbattap, ishki naryqta janarmaıdyń jetispeýshiligi bolýy múmkin. Qazaqstanda munaı óńdeý tehnologııasynyń eskirgeni sonshalyqty, biz 1 tonna munaıdan 300-350 lıtr ǵana janarmaı ala alatynymyzdy sarapshylar osyǵan deıin de talaı ret aıtqan. Reseıde 1 tonna munaıdan 600 lıtr benzın alynsa, AQSh-ta 800 lıtr janarmaı alady.

Sarapshy Beısenbek Zııabekov benzın baǵasy týraly aıtqanda baǵaǵa áser etetin faktorlardy da eskerip júrý qajettigin aıtady. Sarap­shy­nyń naqtylap ótkenindeı, benzın qunyna zaýyttaǵy kóterme baǵadan bastap, janarmaı quıý stansasyna deıingi barlyq shyǵyn áser etedi. Sanamalasaq, rezervýar parkinde saqtaý, paıdalaný shyǵyndary, sa­lyq­tar, banktik qyzmetter, QQS, jalaqy bolyp jalǵasyp kete beredi. «Baǵa­da­ǵy munaıdyń úlesi tek 11-14%. Ja­narmaı quıý stansalarynyń marjasy lıtrine – 1-3 teńge. Bul jerde kásiporyndar benzınge degen ishki naryqtyń joǵary suranysynan paıda taýyp otyr. Demek, ortadaǵy deldaldar baǵanyń 30 pa­­ıyz kóterilýine áser etip otyr», deıdi B.Zııabekov.

Qazir álemdik naryqta munaı baǵasy túsip jatqanymen, Qazaqstandaǵy janarmaı ónimi sol qymbat kúıinshe qalyp otyrǵanynyń sebebi osy. Demek, tehnologııalyq bazamyzdy jetildirmeıinshe, benzın baǵasy da turaqtamaıtyny sózsiz. Benzın daıyndaýdyń ózindik quny ósip jatyr. Zaýyttardy jańǵyrtý, baǵamdyq aıyrmany arttyrý, logıstıkanyń qymbattaýy baǵaǵa áser etedi. Munyń sońy naryqtaǵy qymbatshylyqty birneshe jylǵa uzartyp jiberýi ábden múmkin. Sarapshynyń pikirinshe, benzın baǵasy qymbattamasa, arzandamaıdy. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, benzın qazir – bırjalyq ónim. Qazaqstannyń EAEO jáne DSU aldynda ishki naryqty sýbsı­dı­ıa­­laýdan bas tartý boıynsha min­det­temeleri de baǵaǵa áser etedi. Mysaly, AI-92 markili benzındi 170 teńge delik. Ony barrelmen eseptesek, 159 lıtr bolyp shyǵady. Muny naryqtyq baǵamen eseptegende, shamamen 60 AQSh dollaryna aınalady.Sondyqtan naryqtaǵy daıyn ónimniń baǵasy shamamen 60 AQSh dollaryn quraıdy.

Sarapshylar benzın baǵasynyń munymen toqtap qalmaıtynyn, al­da­ǵy ýaqytta óse beretinin ótken jyldan bastap aıta bastaǵan bolatyn.

Energetıka mınıstrligi naýryz aıynyń bas kezinde ishki naryqtaǵy munaı ónimderiniń baǵasyn memleket rettemeıtinin, suranys pen usy­nys­qa ǵana basymdyq beriletinin, ba­ǵany da osy faktor retteıtinin aıt­qan. Munaı-gaz salasynyń sarapshy­sy Oljas Baıdildınov benzın baǵasy munaıdyń álemdik baǵasynyń ósýimen baılanys­ty degen pikirdiń kúni ótkenin aıtady. EAEO men Dú­nıe­j­úzilik saýda uıymy baǵany álem­dik baǵamen teńestirýdi talap etip otyr. 2020-2021 jyldar arasyndaǵy baǵanyń ósýi (14 paıyz) – ózge mu­naı­ly eldermen salystyrǵanda eń tómengi kórsetkish. Salystyraıyq, AI-95 benzıniniń naryqtaǵy quny 205 teńge shamasynda, Reseıdegi baǵa – 288 teńge.

Oljas Baıdildınovtiń aıtqanyna den qoısaq, qazaqstandyq munaıdy óndirýdiń óz qıyndyǵy bar. Al Qa­zaq­stan naýryz aıynda bırjalyq me­­hanızmge kóshti. Úkimettiń baǵany ba­­qy­laýda ustaýy uzaqqa sozylmaıdy. 2022 jyldan bastap tek benzın ǵana emes, suıytylǵan gaz qunyn da bırja retteıdi. Sarapshynyń oıyn­­sha, halyqqa benzındi barynsha únemdeýdiń múmkindikterin qaras­ty­rý­­dan ózge jol joq.