Sahna sýretkeri

Osy oraıda Qazaq KSR-niń halyq ártisi atanǵan erekshe talant ıesi Seıfolla Pirimuly Telǵaraev týraly sóz ete otyryp, onyń jeke ómirine qatysty tyń derekterdi de oqyrmanǵa usynbaqpyz.

 Toǵysqan taǵdyrlar

On jetige endi tolǵan balań jigit 1927 jyly Qyzylordadan Almatyǵa arman qýyp kelgen-di. Ásem qalany unatqany sonsha – kúni boıy kóshe kezýshi edi. Birde keshke qaraı Saýda kóshesiniń (qazirgi Jibek joly) boıymen qydyrystap kele jatyp, qolmen bir japyraq qaǵazǵa jazylǵan habarlandyrýǵa kózi túsedi. Onda «toǵyz jyldyq mektep-ınternatta Kamal Qarmysuly men Kúlásh Beıisova konsert kórsetedi, án salady» dep ja­zyl­ǵan. Astynda bastalatyn ýaqyty da jazylǵan. Saǵatyna qarap edi, ýaqyt taıap qalypty. Jyldamdata solaı qa­raı bettedi.

Mektepke jınalǵandardyń deni jas­óspirimder eken. Biren-saran úlkender de baıqalady. Sálden soń shymyldyq retinde eki ushyn baılap qoıǵan mata aıqara ashyldy da oıyn-saýyq bastaldy. Aldymen Asqar Toq­ma­ǵambetovtiń «Eki zań» pesasyna negizdelgen qoıylym kórsetildi. Onda Kúlásh qyzdyń, Kamal jigittiń rólin oınady. Sońynan Kúlásh pen Kamal kezek-kezek án saldy.

Jastardyń ónerine tánti bol­ǵan Seı­folla konsertten soń ile-shala ekeýimen kezdesip, tez-aq til tabysyp ketedi. Dál osy kúni bastalǵan tanystyq ári qa­raı tamyryn tereńdete tústi. Ber­tin kele olar ajyramas dos, joldas bolyp, óner­degi ózek­tes, úzeńgiles áripteske aınal­dy. 1972 jyly Kamal dosy 60 jas­­qa tolǵanda Seıfolla «Sosıalıs­tik Qazaq­stan» («Egemen Qazaq­stan») gazetine «Ta­lant tabıǵa­t­y» (22 sáýir, 1972 jyl) de­gen taqyryppen úlken maqala jazyp, óziniń biraz syryn aqtardy. Degenmen bul maqalada aıtylmaı qalǵan jaılar az emes edi.

1927 jyly Almaty qalalyq komsomol uıymy «Jumysshy jastar teatry» (TRAM) dep ata­latyn Búkilqalalyq jastar úıir­mesin uıymdastyrady. Úıir­mege ónerden habary bar, azdy-kópti shy­ǵarmashylyq tájirıbe jınaqtaǵan, osyǵan deıin ár­túrli mektepterden ót­ken, erekshe darynymen tanylǵan óner­pazdar tartyldy. Onyń alǵashqy mú­sheleri bolyp bolashaq Qazaq ulttyq teatrynyń ártisteri Qapan Badyrov, Kú­lásh Beıisova (Baıseıitova), Kamal Qa­r­mysov, Seıfolla Telǵaraev qabyl­dandy.

Mine, osy kezden bastap Seı­follanyń teatr, sahna, kórermen týraly túsinigi qalyptasa bastady, alǵashqy sátten-aq «óner» degen qudiretti kúshke ańsary aýyp, bar yqylasymen den qoıady.

 Rejısserlikten –

akterlikke

«Jumysshy jastar teatry»­ eki-úsh jyldyń bederinde kó­rer­menderine kádimgideı-aq ta­­­­ny­lyp qaldy. Onyń múshe­le­­ri de eseıe tústi. О́zindik bir­sha­ma tájirıbe jınaqtap, she­ber­­likterin shyń­dap, akterlik daǵ­dylaryn jetildire bilgen kór­kem­ónerpazdar bolashaqta ká­sibı teatr ashýǵa umtyldy. Eger 1931 jyly Qyzylordadaǵy ­teatr ujy­my Almatyǵa kóship kelmegende, bálkim ashar ma edi, kim bilsin?

«Jumysshy jastar teatry­nyń» ju­mysyna áý bastan-aq muryndyq bolyp júrgen qalalyq komsomol uıymynyń jetekshileri olarǵa odan ári qamqorlyq ja­saýdy uıǵaryp, ujym ishindegi talantty, qabiletti bir jasty oqýǵa jiberýge sheshim qabyldaıdy. Sáti túsip, bul tań­daý Seıfolla­ǵa buıyrady. Sóıtip 1931 jyly ol Máskeýdegi Búkilodaqtyq Le­nın­shil komsomol jastar odaǵy Or­ta­­­lyq Komıtetiniń (VLKSM) ja­nyn­­da­ǵy «Jumysshy jastar teatry» re­jıs­serleriniń kýrsyna oqýǵa jibe­riledi.

Máskeýdegi kýrsta oqyǵan az ǵana ýaqyttyń ishinde Seıfolla akterlik she­berlik mektebiniń klassıkalyq úlgisimen alǵash ret tanysty. Teatrdaǵy rejıssýra, sahnadaǵy sóıleý máneri, qımyldaý tehnıkasy, tipti grım men jaryq túsirý sııaqty qa­rapaıym máselelermen de bet­pe-bet keldi. «Teatr» degen ǵa­lamat álemniń endi ǵana esigin ash­qandaı áserde bolǵan ol erekshe qanattandy. Keıin, onyń oqý­da kókeıine túıgen, kórgen, bil­genderi men úırengenderi teatr sahnasynda shyn máninde kádege asty.

Oqýdan soń ony komsomoldyq jol­da­mamen Qaraǵandyǵa jibe­redi. Mun­da shahterlerdiń «Ju­mysshy jas­tar teatrynyń» je­tekshisi retinde shyǵar­mashylyq ári uıymdastyrýshylyq ju­mys­pen shuǵyldanady. Ásirese re­jıs­serlikke, jańa spektaklder qoıýǵa basa nazar aýdarady. Qys ortasyna deıin bes-alty spektakldi sahnalaıdy. Biraq jergilikti jerdegi shaǵyn toppen shaǵyn spektaklder qoıýdy mise tutpaǵan jas talant qulashyn keńge sermep, úlken sahnalardy baǵyndyrýdy armandaıdy. Osy armannyń jetegimen Seıfolla 1932 jyly Almatyǵa keledi de, memlekettik teatrǵa akter bolyp jumysqa ornalasady.

 Ǵumyr boıy bir teatrda

Otyzynshy jyldardyń basy teatr ujymynyń jańasha bir qalyptasý, shyǵarmashylyq ja­­ǵy­nan ósý, alǵa umtylý ke­ze­ńi boldy. Qalıbek Qýa­nysh­­baev, Serke Qojamqulov, Elý­baı О́mir­­­zaqov, Qanabek Baıse­ıi­tov, Kú­­lásh Baıseıitova, Qur­man­bek Jan­darbekov, taǵy bas­qa da qa­zaq teatrynyń negizin qa­laý­shy­lardyń izinen ergen ekin­­shi tol­­­qyn talanttar legin to­­lyq­tyrdy. Shá­ken Aımanov, Qal­­­ken Ádilshinov, Kamal Qar­my­sov, Sábıra Maıqanova, Jaǵ­da О́gizbaev jáne basqalary teatrǵa jańa lep ala keldi. Osy tizimniń bel ortasynda Seıfolla Telǵaraev ta bar edi. Bul atalǵan akterler ondaǵan jyldar boıy teatr ujymynyń negizgi tiregine aınaldy.

Atalǵan kezeńde de jáne odan keıin de Seıfolla oınaǵan rólder eki baǵytta – dramalyq jáne komedııalyq janrda ór­bi­di. Tipti bir kúldirip, bir jy­latatyn trago-komedııalyq sı­pat­taǵy rólder de az bolmady. «Abaı» tragedııasyndaǵy Baı­maǵambet pen Jırenshe, «Eń­lik-Kebektegi» Japal, «Aman­geldidegi» Ty­maqbaı, «Qoby­lan­dydaǵy» Qaraman, «Shoqan Ýálıhanovtaǵy» Jaınaq, taǵy basqa tolyp jatqan sahna keıip­kerleri kóp jyl ótse de áli kúnge deıin aǵa urpaq­tyń jadynda.

Otandyq avtorlardyń pesalary negi­zinde qoıylǵan spektaklderde jetkilikti dárejede oınaǵan akter sahnalanǵan aýdarma pesalardaǵy beınelerdi de sheber somdaıdy. «Otellodaǵy» Rodrıgo, «Revızordaǵy» Bob­chınskıı, «Shyńyraý túbindegi» Lýka, «Eki qojaǵa bir qyz­met­kerdegi» Trýfaldıno, «Asaýǵa tusaý­daǵy» Grýmıo, taǵy bas­qa­lary tutas bir sahnalyq keıip­kerler galereıasyn quraıdy.

Búkil ónersúıer qaýymnyń, jazýshy, dramatýrgter men teatr­ zertteýshileriniń yqylasy­­na bólengen Seıfollanyń kezin­de Muhtar Áýezovtiń de nazary­na ilikkenin aıta ketken jón. Jańa qo­ıylǵan spektaklderdi min­detti túr­de kórip, ol týraly óz pikirin únemi bil­di­rip otyratyn Muhań 1937 jyly «Qa­zaq sahnasyndaǵy aýdarma pesalar» (M.Áýezov, «Ýaqyt jáne ádebıet». Qazaq memlekettik áde­bıet baspasy, 1962 j.,) degen ma­qalasynda sátti shyqqan «Re­vızor» spektaklin «qazaq teat­ry úshin tarıhı tabys» dep ataı kelip, «akterlerdiń ishinde Qalıbek, Kamal, Elýbaı, Málıke, Serke, Sháken, Seıfolla, Aısha, Sábıra, Áben, Jynyspekter... súısinerlikteı eńbek etip shyqty» dep jazdy.

Uly jazýshymyz sońǵy jyldary jaz­ǵan maqalalarynda da S.Telǵaraevtyń «sahnadaǵy ómi­ri» týraly ár kez sóz etip otyr­ǵan. Tipti 1949 jyly jazǵan bir maqalasynda (joǵaryda atalǵan jı­naqta) pesada keıipkerdi óz dárejesine jetkize almaǵan av­tor­dyń kemshiligin tilge tıek etip, sol róldi spektaklde oınaǵan Seıfollanyń kinási joǵyn aıtyp, arasha túsedi. «Telǵaraevqa Qoqym obrazynyń ózi ekiudaı bolǵandyqtan ázirshe qoıar kiná da joq» dep naqtylaıdy. Onyń bul pikiri «áý basta tolyqqandy keıipkerge aınalmaǵan obrazdyń sahnalyq nus­qa­synyń solǵyn shyǵýyn akterge jap­paıyq» degenge saıatyn sııaqty.

Akter sahnada qyryq jyldan asa eńbek etip, eki júzdeı róldi oınaǵan eken. Álemdik, orys jáne qazaq dramatýr­gııa­synyń injý-marjandary sanalatyn spektaklder elimiz­diń teatr tarıhyn qalyptastyr­ǵan kesek dúnıeler desek, sol spektaklderdiń bárine derlik qa­tys­qan S.Telǵaraev tu­tas bir za­mannyń san qyrly, alýan-alýan keıipkerlerin som­daǵan sahna-­
nyń sańlaq sardary ispetti.

 Komedııa qudireti

Seıfollanyń búkil ártis­tik ónerin sóz etkende shyǵarmashy­ly­ǵynyń óne ­bo­ıyna negizgi ar­qaý bolyp óriletin ko­­medııa jan­ryn aıtpaı ketý múmkin emes. Ja­ratylysynan jany jaı­sań, aq­kó­ńil, adal da ańqaý jan – úl­ken adam­gershiligimen de erek­she­lenetin tulǵa. Ol – sol ishki jan dú­nıesindegi páktik pen tazalyq­ty ózi oınaǵan rólderdiń boıyna ­«daryta» alatyn, sol shynaıy­lyq­ty kórermenge aına-qatesiz jet­ki­ze alatyn ta­lant ıesi. Ási­rese «Eńlik-Ke­bektegi» Japal róli akterdiń «tól­qujatyna» aınaldy. Róldi oınaǵan Seıfolla men Japal bir qoldyń salasyn­daı birigip, qabysyp ketken tá­rizdi. Bul, árı­ne, onyń sol ról­men ishteı úılesimdiligi, jan­ dú­nıe­siniń so­ǵan jaqyndyǵy. Sol arqyly ol kórer­menin ózine kámil sen­diredi.

Japal, «Shoqan Ýálıhanov­taǵy» Jaı­naq, «Kek kettidegi» qoıshy bala – bir-bi­rine óte uqsas, jaqyn tulǵalar. Úsheýi birin-biri tolyqtyryp, qazaq sahnasynda tuńǵysh ret klassıkalyq nusqadaǵy komedııalyq keıip­ker­ler tobynyń paıda bolýyna tikeleı áser etti. Osy izben tek qana komedııalyq emes, dra­malyq jáne tragedııalyq beıneler toby da óner aıdynyna júzip shyqty.

Halyq ártisi týraly kólemdi tamasha zertteý maqalasyn jaz­ǵan Halyq jazýshysy Tahaýı Ah­ta­nov onyń shyn máninde ak­ter retin­degi, qarapaıym adam re­tindegi as­qan talantyn jo­ǵary baǵa­laıdy. «Sovettik Qazaq­stannyń bú­gin­gi eń iri ártisteriniń biri Seıfol­la Tel­ǵaraev jaıly sóz qozǵaǵan­da ony osy qazaq sahnasynyń qarashańyraǵyn kóterýshi alyp toptan bólip, jeke daralap ákete almaımyz. О́ıtkeni: onyń talanty ózgege uqsamaı oqshaý tur­ǵa­nymen – ártistiń týǵan topy­ra­ǵy, tamyr tartyp ósken ortasy osy qaýym» dep jaza kelip, «Seıfolla Tel­ǵaraev – negizinen kúldirgi akter. Ol qazirgi qazaq sahnasynyń iri komıkteriniń biri» dep atap kórsetti (T.Ahtanov. «Kó­­keı­kesti». «Jalyn» baspasy, 1980 jyl).

Atalǵan kitaptaǵy «Aqjar­qyn talant» degen maqalasynda jazýshy, dra­matýrg myna bir oqıǵany erekshe tol­ǵanyspen eske alady. «Sáýle» dramasyn­da Qudaıbergenniń rólin orynda­ǵan Seıfolla áıeline ashýla­nyp, qatty ur­sýǵa tıis edi. Aıqaıy tym zársiz bolyp shy­ǵady. Re­jısser men avtor eki-úsh kún áýre­lengenmen onyń boıynan ashý taba almaı qoıady. Aqyry, rejısser basqa amal taýyp ketedi. Ol kisi ómirde de son­daı adam edi. Bireýge ursýdy, keıýdi bil­meıtin. Onyń qatty ashýlanǵandaǵy aıtatyny «óı, aqymaq!» degen sóz bolatyn.

Teatr sahnasynda oınaǵan dra­ma­lyq, komedııalyq rólderinen habardar re­jısserler ony kı­no­ǵa túsýge shaqyra­dy. Kınonyń sah­nadan aıyrmashyly­ǵy­na qa­ramastan, bul mindetti de tama­sha oryndap, kıno túsirýshilerdiń úmitin aq­taǵan talant ıesi endi teatrdyń ǵana emes, kórermeni kóp, aýqymy keń kıno­nyń da belgili akterine aınalady. Qazaq kınosynyń «Altyn qoryna» en­gen birneshe fılmderge qa­tysýy – so­nyń dáleli. «Altyn mú­ıiz», «Biz osyn­da turamyz», «Shabandoz qyz», «Al­dar Kóse», «Qyz Jibek», taǵy basqa jıyrmadan asa fılmde irili-usaqty keıipkerlerdi kórermenderge tar­tý etti. Buǵan onyń sol kezdegi áýe tolqy­nynda jıi beriletin kóp­tegen radıo qoıylymǵa qa­ty­syp, tabıǵı daýsymen ról­derdi dybystaýǵa atsalysýyn qos­sańyz, shyǵarmashylyqpen shu­­ǵyldanýdyń jaýapkershiligin, qıyn­­dyǵyn jete sezingendeı bolasyz.

Aıtylmaǵan aqıqat

Otyzynshy jyldardyń ba­synda qoǵamda neshe túrli ke­leńsizdikter oryn alǵany tarıh­tan málim. Mundaı turaqsyz jaǵ­daılar jergilikti halyqtyń azap­ty ómirin odan saıyn to­zaqqa aınaldyr­dy. Oǵan «jy­ǵylǵanǵa judyryq» bo­lyp kelgen asharshylyq atty zulmatty qosyńyz. Balalyq pen jasóspirim sha­ǵy «Balapan – basyna, tu­rymtaı – tusyna» ketken sol za­manǵa týra kelgen Seıfollanyń basynan eshkim sıpaı qoıǵan joq. Búkil el sııaqty bir kún ash, bir kún toq bolyp kúneltip jatty.

Birde balalyq qııalǵa berilip, úlken­derge erip qalaǵa ketti de, keri qaıtpaı qal­dy. Eki-úsh kún kóshede júrip, shar­shap, súldesi quryp, bireýlerdiń silteýi­men Qyzylordadaǵy «Balalar úıine» taban tireıdi. Munda ol «aty-jónimdi bilemin, biraq eshkimim joq» degen jaýaptan tanbaı qoıa­dy. Sóıtip qujat boıynsha «tul jetim» bolyp shyǵa keldi. О́mirbaıanynda da «jetimmin, balalar úıinde tárbıelendim» degennen basqa málimet joq.

Biraq «taýyq joq bolsa, ju­myrtqa qaıdan shyqty?» demekshi, shyn máninde onyń otbasy da, týǵan-týysqandary da bar edi. Kezindegi qatygez, zapyran qusqan zamannan qorqyp, jalǵan aıt­qany úshin ony eshkim kinálaı qoımas. S.Telǵaraev Qyzylorda oblysyna qa­rasty Jalaǵash aýda­nyndaǵy Alamesek degen jerde týǵan. Kishi júzden taraıtyn Shómekeı atalyǵyna jatatyn ákesiniń, aǵalarynyń, týǵan-týys­tarynyń ata­qonysy da osy jer. Shómekeıden beri qaraı Bozǵyl, Sarbaı, Dáýren, Ból­te, Sámet, Atkeltir, Telǵara bolyp jalǵa­sady. Al Telǵaradan týǵan eki uldyń – Erimbet pen Pirimniń ur­paqtary bar­shylyq. Pirimnen Sádýaqas, Málik, Ábil­májin, Shah­nama, Seıfolla degen bes ul týǵan. Aǵaıyndylardyń eń úl­keni 1901 jyly týsa, kenje uly Seı­folla 1910 jyly dúnıege kel-­
gen. Bul de­rekterdi onyń óz aýzy­nan estip, ja­zyp alǵandyqtan ur­paqtaryna da, oqyr­mandarǵa da jetkizýdi ózimizge paryz sanadyq.

Sahnada nemese kınoda oına­ǵan keıip­kerleriniń bolmysyn, jan dúnıesin, túısigi men sezimin kórermenniń júre­gi­ne uıalata bilý, soǵan ılandyra bilý akterdiń eń basty muraty ekeni daýsyz. Osy murat údesinen shyqqan, eli­ne, týǵan halqyna, sonyń ónerine ómir boıy qaltqysyz qyzmet etken talant ıesi 1975 jyly 27 tamyzda dúnıeden ótti. Maqalamyzdyń sońyn T.Ahtanovtyń joǵaryda atalǵan kitabynda jazǵa­nyn­daı «Keıbir sýretkerlerdiń óneri ózderinen áldeqaıda buryn ólip qalyp, ataq-laýazym olardy qulatpaı demep turatyn baldaqqa aınalady. Al Telǵaraev bolsa sol ataqtyń ózine sán berip, salmaǵyn arttyryp turatyn sýretker» degen sózimen túıindeýdi jón kórdik. Endigi jerde onyń esimi eskerýsiz qalmaı elenip jatsa quba-qup bolar edi.

Baqtııar ERIMBET,

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri