«Esil ózen»

Sol qońyr dápterdi paraqtap otyryp, «Esil ózen» áni kózime ottaı basyldy. Osydan biraz ýaqyt buryn «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory, asa kórnekti jazýshy Muhtar Maǵaýınmen án jóninde uzaq pikirlesip, áńgimeniń bir tusynda oıda joqta «Esil ózen» ánine tireldik. Sóz túıini – endi osy ándi zertteýge den qoıdyq.

Endi, mine, kókten izdegenim jerden tabylyp, Janalynyń dápterinde «Esil ózenniń» jalyndaı lapyldaǵan romantıkalyq lepti sózi jarq ete tús­kenin qarańyz. «Esil ózen» soǵys jyldarynda, odan keıingi kezeńde Arqada kóp shyrqaldy. Ásirese, Qaraǵandy, Aqmola, Kókshetaý, Semeı jaǵy bul ándi jaqsy bildi. (Meniń bilgen kezim – soǵystan keıingi jyldary. Bizdiń Sarysý aýdany jaǵyna Jańaarqa arqyly jetken án. I.J.) Keshegi nemis fashızmimen bolǵan qyrǵyn soǵystyń surapyl elesi, el men jer qadiri, jastyǵy men mahabbaty… bár-bárin oıǵa salǵanda, muńaıý ári bir izgi nıetpen qaıta shırap, jigerlený ánge óte áserli tebirenis qýatyn bergen. Án jan bitkendi eljirete tolqytady, oılandyrady. Jyly sezimmen aıalap, jeńil ǵana kúrsindirip, ile eńseni túzep, kókirekti ashyp, sergitip, qaırat berip, jeńildetip tastaıdy. Bolashaqtyń úmit sáýlesine umsyndyrady. Sondaı shyraıly án eldi tıtyqtatyp jatqan soǵys jyldarynda kórgen qıynshylyq, taýqymet ataýlyny, qaıǵy-qasiretti bir sátke bolsa da umyttyryp, úmit sáýlesine qyzyqtyrdy. Án elýinshi jyldardyń aıaǵy, alpysynshy jyldardyń bas kezinde birte-birte saıabyrlap, sırek aıtylyp, bir kúnderi aqyry ólimsirep baryp sóngen shyraǵdan sekildi umytyldy. Solaı oılap júrdik.

Jo-oq, ómirli án eshýaqytta ólgen emes. Mine, Janalynyń qońyr dápteri! Marjandaı tizilgen ásem jazýǵa qarap, qıly-qıly oıǵa kettim. Bul ánniń ıesi bar ǵoı, bar! Ol kim?

Janaly aqsaqalǵa saýal qoıdym:

– Jáke, osy bir ándi Aqmola jaǵynda shyqqan, dep estıtin edik. Án «Esil ózen, Qaraótkeldiń jaǵasy» dep bastalady.

– Árıne, solaı. Án sóziniń ózi-aq aıtyp tur ǵoı.

– Siz kókshelik bolǵanmen, ózińizge erteden etene Aqmola jaǵyn kóp aralap júresiz. Osy ándi kim shyǵardy eken? Sonyń jónin bildińiz be?

– Avtory – Ǵaısa Esenbaev, – dedi ol jaıbaraqat qana.

– Tanısyz ba?

– Álbette.

– Ol kisi qazir qaıda?

– E, odan beri ne zaman ótti. Bar-joǵyn bilmeımin. Kórispegeli qashan. Bireýimiz oıda, bireýimiz qyrda degendeı, bir-birimizden kóz jazyp qaldyq. Biraq jamanatyn estigem joq. Negizgi turaǵy Selınogradta bolatyn. Á, ómir… ómir. Qatarymyz da sırep barady. So­laı. Já, jańaǵy ánge oıysaıyn, – dep Janaly kereýetiniń bas jaǵynda súıeýli turǵan qońyr dombyrasyn aldy da balbyrata shertti. Shertis emes, domby­ra qońyrlatyp bir sóıleıdi. Án áýe­zine qosa án tarıhy aǵytyla berdi: – Men soǵystan kelgen soń ártúrli ju­mystar istep, Qaraǵandyda konsertke shy­ǵyp, ártis bop, odan Aqmolaǵa qaıta kelip, oblystyq saýda bóliminde qyzmet etip júrdim. Jubaıym Naǵıma qaladaǵy Jambyl atyndaǵy mekteptiń oqý isiniń meńgerýshisi. Ári hımııa pániniń muǵalimi. Al Ǵaısa Esenbaev deıtin azamat Stalın atyndaǵy orta mektepte tarıh páninen sabaq beredi eken. Dúrdeı muǵalim. Syrttaı bilip júrdim. Ol da soǵystan din-aman kelgen eken. Mektep muǵalimderi bir-birimen jıi aralasatyn-dy. Aıadaı ǵana qala. Jurt bir-birimen júztanys, kóztanys. Dýyldasyp bir-bi­rin shaqyrysyp jatady. Sondaı bir oty­rysta Ǵaısamen birge boldyq. Tanystyq. Dastarqan basy, qyzý áńgime ústinde men «Esil ózen» ánin aıttym. Oıymda eshteme joq, ándi kerbez keriltip bas­taı bergenimde qonaqtar bir-birine qas qaǵyp, ymdasyp, jymyń etisip, qozǵa­laqtap ketti. Men kidirgem joq, ándi aıt­tym da shyqtym. Bir kezde ózin «Ǵaısa Esenbaev» dep tanystyrǵan, syp­ty­ǵyr kelgen, orta boıly, sáýletti kisi qal­tasynan eki búktelgen bir paraq qaǵazdy aldy da ún-túnsiz shýmaq-shýmaq óleń jaza bastady. Jazyp boldy da: «Siz meniń ánimdi aıttyńyz. Sizge kóp rahmet! Keı sózderin dál aıtpadyńyz. Oǵan siz kináli emessiz. El aýzynan úıre­nipsiz. Mine, «Esil ózenniń» sózi» dep álgi qaǵazdy kúlimsirep, sypaıy ǵana usyn­dy. Jibekteı syzylǵan bir sypa, izet­ti jan. Tebirengenim sondaı, ádemi ja­zylǵan óleń joldaryna qarap, únim shyq­paı qaldy. Ishteı sasqalaqtadym. О́zimdi ustaz aldynda otyrǵan shákirtteı sezindim. Ǵaısanyń mysy basyp barady, múlde.

«Esil ózenniń» avtorymen osylaısha júzdestim. Zıpa boıy kelisti, tekti azamat.

Áńgime osylaı kep bir toqtaǵanda Janalynyń dombyrasyn alyp, «Esil ózendi» sherttim. Janaly buǵan tań-tamasha bop: – Biledi ekensiń ǵoı! – dep súısine jymıdy.

Sózimiz qaıta jalǵasty.

– Ǵaısanyń ózi án sala ma eken?

– Joq. Jaı ǵana yńyldap aıtatyny bar eken. Biraq onyń esesine ózi óte seri kóńildi jan. Jıyn kórki. Kelinshegi Aqqyz ekeýi otyrysqa erekshe bir shyraı taratty. Biz sııaqty ánshilerdi qolpashtap, ár ánimizdi áýlıe ǵyp sypattap, jıi-jıi shyrqatty. О́zi orystyń tebirenisti halyq ánderin, soǵys jyldarynda týǵan ánderdi kóp biledi. Ony da ańǵartyp qoıdy. О́te saýatty adam.

Osy sózden keıin «Esil ózen» ánin Janaly Qalıevtiń oryndaýynda ma­g-­
nı­­tofonǵa túsirdim. О́z daýysyn ózi tyń­dady da kózi jasaýrap, terezeden syrt­qa qarap, muńǵa batty. Jeńil kúr­sindi de: – Kóńil ditińdi túsindim, shyra­ǵym. Qudaıǵa shúkir, qol-aıaǵym saý, tá­nim taza, Almatyǵa óstip jyl saıyn keletin ádetim. MVD-nyń joldamasymen osy sanatorııinde emdelemin. О́zim sııaqty jandarǵa án salyp beremin. Al endigi bir kelgenimde men saǵan Ǵaısa Esenbaevtyń bar-joǵyn aıtamyn. Maǵan júkteıtin amanatyń sol bolsyn. «Esil ózendeı» ánniń ıesi umytylýǵa tıis emes, shyraǵym, – dedi.

«Esil ózen» áni meni terbedi de júrdi. Joǵalǵan án qaıta tabyldy. Endigi esi-dertim án ıesi – Ǵaısa Esenbaevtyń mán-jaıyn bilý.

1991 jyldyń qańtar aıynyń aıaǵynda Janaly aqsaqal meni jyl qusyndaı jylt ete túsken bir hatymen qýantty. Oǵan qosa sonaý Talshyqtan maǵan telefon soqty. Sondaı máz. Ǵaısa Esenbaevty izdep, sol Selınogradtan tapqanyn jyr ǵyp aıtty. Al, álgi hatynda Janaly Ǵaısa Esetuly Esenbaevtyń ózine joldaǵan hatyn, fotosýretin jáne «Sývorovshy» degen maıdan gazetine basylǵan «Qazaqstan, sen úshin!» óleńin… ıá, «Esil ózen» ániniń segiz shýmaq tolyq sózin jiberipti. Jáne «Maıdan jolynan» ániniń óleńi taǵy bar. O, toba, tapadaı tal túste kózimizden tasa bop, kóńilimizden umytylǵan qaıran kompozıtor, qaıran azamat Ǵaısa Esenbaev din-aman… din-aman eken! Ie salǵan táńir syıyn qarańyz. Dúnıede bar adamdy joq sanatqan, qyzyǵynan góri kúıigi kóp qý ómir!

Endi Ǵaısa Esenbaevtyń Janalyǵa jazǵan sol hatyn qaz-qalpynda tolyq keltireıin: «Qymbatty Janaly! «Esil ózen» 1943 jyly maıdanǵa attanarymda jazyldy. Kezinde halyq arasyna keń taralýy da sebepsiz emes, keshegi aýyr soǵysqa bireýdiń ákesi, bireýdiń balasy, týys-týǵandary, jary, janqııar dosy, degendeı kóp attanyp, az qaıttyq qoı. Sondyqtan bul óleń kóptiń muńy, úmit-armany boldy.

Men maıdanda 1943 jyly ııýn, 1944 jylǵy dekabrge deıin boldym. Áskerı nagradtarym bar (52-gv. SD 153 – polk. Gv. st. serjant, komotd. avtomatchıkov art. razvedchık). 1945 jyldyń basynda Tankýchılıshesinde oqydym.(Proskýrov. Ýkr. SSR, aqyrǵy kezde Kamenes-Podolsk oblvoenkomatynyń lektory bolyp istedim).

«Maıdan jolynan» «Esil ózenniń» jalǵasy desek te bolady. Bul súıgen qy­zym (soǵystan keıin qosylǵan) Aqqyzǵa (Sabıtova) joldandy. Soǵysqa «Kýrskaıa dýgada» kirisip, Ýkraınada, Prıbaltıkada boldym. Oń qolymnan jaralandym. (1. 1H – 43-j.).

1945 jyly noıabrde elge oraldym. Uzaq jyldar oqytýshylyq qyzmet atqar­dym. 1979 jyldan beri zeınettemin.

Baltyq baǵytynda oryssha «Sývo­roves», qazaqsha «Sývorovshy» atymen gazet shyǵatyn, sonda basylǵan «Qazaq­stan, sen úshin!» degen óleńim Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń M. Áýezov atyndaǵy ıstıtýtynyń arhıvinde bar kórinedi (fotokopııasyn alsań ońdy bolar edi. 1944 jyly, jazdyń basy.) Myna fotokopııa «Kommýnızm nury-
nan».

Aqqyz qaıtys bolǵan. Erjetken úsh ulym bar. О́zim Selınogradtaǵy eski úıim­de turamyn. Menimen kezdespek bol­sań: Selınograd, Djambýla 48, 1. Ost. «Gorı­zont», avt. 8 jáne 16. Sálemmen Ǵaısa Esetuly Esenbaev. 8. 1-91.»

Bir kezderde el júregin bılep, ańyz-jyrǵa aınalǵan «Esil ózen» ániniń ıesi buıyǵy ǵana ǵumyr keship, Selınograd qalasynyń bir eleýsiz túkpirinde turyp jatyr eken. О́z taǵdyryn qysqa ǵana shertken jannyń ár sózinen kisiliktiń lebi esedi. Jurt endi onyń «Esil ózen» ánimen qaıta qaýyshady. Mine… mine, «Esil ózen» áni:

Esil ózen, Qaraótkeldiń qalasy,

Tanys jerdiń saıy menen salasy.

Týǵan qala, ósken jerim, hosh saý bol,

Shaqyrady meni maıdan dalasy.

Búgin, mine, qaǵaz-qalam qolǵa alyp,

Bir-eki aýyz sóz jazamyn tolǵanyp.

Aýyr sapar, uzaq jolǵa júrerde,

О́tken kúndi, bolashaqty oıǵa alyp.

Jıyrma úsh jyl budan buryn

bul jerde,

Men kelippin, kózimdi ashyp dúnıege.

Sodan beri san qaldyryp,

san qaıttym,

Qaraótkeldeı týyp-ósken jerime.

Múmkin, taǵy qaıta

aınalyp kelermin,

Súıikti el, seniń beıneń kórermin.

Ne jete almaı, ondaı kúnge alysta,

Taǵdyr jetip, jaý oǵynan ólermin.

Dál tıgen oq sýsha aǵyzyp qanymdy,

Aýyr jara qınaǵanda janymdy.

Sender elde, men alysta dos-qurdas,

Kim túsinip, kim biledi halimdi?!

Kórer adam ómirdiń ne salǵanyn,

Týǵan qala batady artta

qalǵanyń.

Meni umytpaı jyly sózben

eske alsań,

Sol bolady ádeıi izdep barǵanyń.

Hosh bolyńdar, aǵa-ini, dos-qurdas,

Súıikti jar, qurmetti kóp qaryndas.

Qaıda júrsem kem bolmaspyn

eshkimnen,

Shyn azamat týra joldan

jańylmas.

Hosh bol Esil, hosh aman bol,

Qaraótkel,

Aldymda bar talaı aýyr tar ótkel.

О́ziń týyp, erkeletken ulyńa,

Qan maıdanda qajymaıtyn

qaırat ber!

Ǵaısa ániniń sońyna «1943 jyl. Iıýn. Aqmola» dep qol qoıyp: «Bul – meniń maıdanǵa attanarda elmen qosh­tasýym» dep jazypty. Osy ánmen bir jyl, bir aıda ile-shala týǵan Ǵaısanyń taǵy bir áni «Maıdan jolynan» dep atalady. Ony Ǵaısa súıgen qyzy Aqqyzǵa arnaǵanyn aıtady. Sol kúnderde jıyrma úsh jastaǵy bulanaı jigittiń júrek sózi ánge bylaısha quıylyp túsken:

Ekpindetip, esken jelmen alysyp,

Poezd alyp bizdi alysqa barady.

Aralatyp orman, aǵash, taý men tas,

Neshe túrli ádemi, ásem qalany.

Betim alys, men maıdanǵa baramyn,

Uzaq jolda seni esime alamyn.

Aq qaǵazǵa qaryndashpen bolsa da,

Ádeıi arnap sálemimdi jazamyn.

Kóńilim berik, qaırattymyn,

denim saý,

Shoshyndyrmaıd(-y) turǵandyǵy

alda jaý.

Kúltalqandap fashısterdi kúıretip,

Jeńispenen oralamyz elge saý.

Eger jaryń qaıta oralyp barmasa,

Bergen serti, ýádesi aldasa.

Kóp jylama,

qaıǵy arqalap, qajyma,

Saý qaıtqandar ishinde ol bolmasa.

Elim úshin, jerim úshin, jar úshin,

Adal nıet, azamattyq ar úshin.

Men aıanbaı keskilesem maıdanda,

Qaza bolǵan bozdaqtardyń

qany úshin!

Qıyn kúnde jan-júrek demeýi bolǵan asyl arý Aqqyzy Ǵaısany jarqyn úmit­pen ańsap kútip, aman-esen qarsy alǵan. Eki ǵashyq qudaı tilegin berip, soǵystan keıin otbasyn qurap, otaý tikken. Ekeýi Aqmoladaǵy eń kórnekti, eń baqytty jandardyń biri bop jan súısintken. Úsh perzent súıgen. Bul – sol soǵys kezinde maıdan tórinde júrip, «Darıǵa, sol qyz!» dep ah urǵan ot júrekti Qasym men ýyz arý Saqypjamaldyń pák mahabbatyn eske salatyn bir súıinishti hıkaıa. Mahabbat baıany!

…Ǵaısa Esenbaev! Artıllerıst-ofı­ser. Jaýynger-kompozıtor.

Men osy hıkaıany Janaly Qalıev aqsa­qaldyń aýzynan qaǵazǵa túsirip, «Esil ózen» ánin efırden berip, bir maq­­­satty isim, dittegen armanym oryn­dal­­­ǵandaı bop, kóńilim shalqyp júr­di. Janaly Ǵaısamen ekeýimizdiń ara­myzǵa baılanysshy dáneker boldy. Ǵaısa ózi jóninde izdenip júrgen bar isimdi syrttaı kórip-bilip, Janaly ar­qyly maǵan aýyzsha sálem joldapty. «Kezdesemiz» depti. Janaly Almatyǵa bir kelgeninde: – Men Kókshetaýda po­ıyzǵa otyrarda Ǵaısaǵa telegramma jol­dap, «Almatyǵa bara jatyrmyn, je­tinshi vagonnan kútip al», dedim. Minsiz tártiptiń adamy – ofıser ǵoı, ekeýimiz ýaǵdalasqan sátte Selınograd vokzalynda jolyqtyq. Kózimde ystyq jas.Tós qaǵystyryp, qushaqtasa súıistik. Áp-sátte ótken-ketkendi alma-kezek aıtysyp, shúıirkelestik te qaldyq. Seniń zerttep júrgenińdi de aıtyp úlgerdim. Saǵan júregindegi bar alǵys sózin jaý­dyryp, fotosýretin berdi. Sonan soń «Ilıanyń dıdaryn bir kórsetshi, maǵan» dep kemseńdep, kózine jas aldy. Kóńili bosap, kóz aldymda qaýsady. Minezim tez adammyn ǵoı: «Oı, qudaı-aı, ofıser adam da jylaı ma, eken. «Smırno júrip, strogıı bolý kerek qoı!» Men Almatyǵa barysymen Ilıamen kezdesem. Ekeýimiz teledıdarǵa túsemiz. Bolsa da men «Esil ózendi» aıtamyn. Tipti ózińdi de sol habarǵa shaqyrttyram. Daıyndal. Silkin. Etek-jeńińdi qaǵyp, eńseńdi túzep, kóńildi júr», dep kótermeleı sóılep em, Ǵaısa taǵy da kózine ystyq jas úıi­rilip: «Aqqyzym joq. Aqqyzym bar qu­tymdy alyp ketti. Men Almatyǵa bara almas­pyn» dep sózin jalǵaı almaı saı-súıe­gimdi syrqyratty. Biz áńgimelesip, men qaıtadan vagonǵa otyrdym.

Sol sapar, óziń bilesiń, kelip turdyń, Almatyda «Qazaqstan» sanatorııinde bir aıdaı emdeldim. Sosyn elge qaıt­tym. Elge kelip, biraz sharýalarymdy ońdap, Ǵaısamen habarlasyp, keli­sip, sol 1991 jyldyń 29 tamyzynda Se­lı­nogradtyń oblystyq teledıda­rynda bas redaktor Eskermes Imanbaev júr­gizgen habarǵa tústik. «Esil ózen» ánin oryndadym. Baıyrǵy aqmolalyqtar Ǵaısa Esenbaevtyń teledıdardaǵy le­bizin, jan tebirenter esteligin, ánin tyń­dady. Ǵaısanyń jurt aldynda peshenesi jazylyp, juldyzy jarqyrady» dedi.

Men buǵan qýandym. Ǵaısany kórý bir arman. Biraq adamnyń qaı diti aldynan shyǵyp jatyr. Kókeıdegi isiń birde ońynan keledi, birde mysyńdy qurtady. Bir ókinishim – kezek kúttirmeıtin qat-qabat istermen júrip, Selınogradqa jolym túspeı qoıdy. Ǵaısamen júzdese almadym. Bir kúni bir jaısyz habar estidim. Júregimdi uıytqan sýyq sóz. Ony jetkizgen de Janaly aqsaqal. Ǵaısa Esenbaev sol baıaǵy myjyraıǵan eski úıinde eshkimge, elge, qoǵamǵa keregi joq adamdaı bul pánı jalǵannan eleýsiz ǵana júzin úıiripti…

Búginde Ǵaısa Esenbaevtyń «Esil ózen» áni sáýletti astanany kemerleı aq­qan aq aıdyndy sulý Esildiń ústinde jibek samaldaı jelpıdi.

Ilıa JAQANOV