Tarıh • 10 Tamyz, 2021

Sibirde týyp, qýǵynda ólgen dáriger

1383 ret kórsetildi

Qazaqtyń alǵashqy joǵary bilimdi dárigerleriniń biri – Dáýletshe Kúsep­qalıevtiń taǵdyry túrli synaqqa toly. Onyń ákesi Júsip Kúsepqalıuly 1868-1870 jyldary Reseıdiń otarlyq saıasatyna qarsy Kishi júz qazaqtarynyń kóterilisine qatysqany úshin Sibirge jer aýdarylǵanda, Dáýletshe 1874 jyly Ekaterınoslav ýezi, Staro-serbsk qalasynda dúnıege kelipti. Kindik qany jat jerde tamǵan tóre tuqymy atajurty – Taıpaq óńirine tek on jyldan keıin oralypty...

Dáýletshe (azan shaqyryp qoıǵan esimi Dáýletshah) Kúsepqalıevtiń ómir joly men tarıhı qyzmeti týraly belgili tarıhshylar Dámetken Súleımenova men Alfııa Baıbolsynova kólemdi zertteý maqalalaryn jazdy. Biz ol de­rekterdi qaıtalamaı, Batys Qazaqstan oblysynyń memlekettik arhıvinen ta­bylǵan tyń derekter týraly ǵana sóz qozǵamaqpyz.

Keńes ókimeti 1920 jyldardyń or­tasynan bastap baı men moldany, atqa­miner men saýdagerdi «jat element» dep jarııalap, qysymǵa ala bastaǵany belgili. Sonyń bir kórinisi azamatty saılaý jáne saılaný quqyǵynan aıyrý bolatyn. Osyndaı quqaı qazaqtan shyqqan alǵashqy dárigerdiń biri, Alash arysy Dáýletshe Kúsepqalıevtiń basynan da ótipti. 1927 jyly bolshevıkter ony saılaý pursatynan ajyratyp, keńes ókimetiniń jaýlarynyń qataryna qos­qan. Osylaısha, on jeti jylǵa sozylǵan qý­ǵyn-súrgin bastalyp ketken.

* * *

Jympıty aýdanynyń Taıpaq selo­sy­nyń atkomyna (atqarý komıtetine – Q.Q.)

Taıpaq aýrýhanasynyń bastyǵy Dáý­let­shah Kúsepqalıulynan aryz

Men 1903 jyldan bastap 1911 jylǵy 4 súmbilege sheıin Oral gýbernasynda Gýrevte ám Jympıty qalasynda krestıan náshálnik bolyp edim. Soýet hú­kimetiniń negizgi zańy boıynsha da­ýys quqysynan qaldym. О́tken jylǵy keńes saılaý týrasyndaǵy nusqaýlarda sonyń 18-19 tarmaqtarynda aıtyldy, daýsynan aıyrylyp keńes ókimetine bes jyldan kem qyzmet etpegenderge quqyq qaıyrylyp be­riledi dep.

Men soýet húkimetine udaıy 1920-jyl
10-shy qamaldan (naýryz – Q.Q.) búginge deıin qyzmet etip kele jatyrmyn. Sol sebepti sizden ótinemin: menim quqymdy qaıyryp berýińizdi. Soýet hú­kimetine jaqsy qyzmet etip júrmin. Sot astynda bolǵanym joq. Jaman qyz­metim saýetke bolǵan joq. Buǵan qosa dúki­ment­terdi sizge tapsyrdym.

Oral oblysynyń halqyna 27 jyldaı qyzmet ettim. Anyq úshin 1900 jy­ly Máskeý ýnıýarsıtetin bitirip edim. So­dan beri mynadaı qyzmetterde boldym:

1900-1901-1902 jyldarda Jympıty úıezinde 11-shi bólimniń aýyldaǵy doq­tyry bolyp turdym;

1903-1911 – krestıan náshálnik boldym;

1911-1915 jylda Jympıty qala­syn­­­­daǵy aýrýqananyń bas doqtyry bol­dym;

1916 jyl – Ilbishin qalasynda sanıtarnyı doqtyr;

1917 jyl – Teke (Oral – Q.Q.) qa­la­synda sanıtarnyı doqtyr ám tóń­keristen soń oblastnoı komıtettiń shi­leni (oblys­tyq komıtet múshesi – Q.Q.), bútin Oral gýbernasynyń ýákilderiniń saılaýymen;

1918-1919 – Oral gýbernalyq zemstýa­synyń ýpraýasynyń shleni, doqtorlyq densaýlyq bólimin basqarýshysy;

1920 jyl 10 qamaldan – Orynborda juqpaly tazalyq qaraıtuǵyn Kır­Voenrevkomynyń basqarýshy doqtyry;

1920 jyl 1 ásetten (shilde – Q.Q.) 1920 jyl 20 qaýysqa (qarasha – Q.Q.) deıin – Jympıty aýdandyq densaýlyq bólimshesiniń basqarýshysy;

1920 jyl 20 qaýystan 1924 jylǵy 1-shi dálýge (qańtar – Q.Q.) sheıin – Taı­paqtyń aýdandyq doqtyry;

1924-1925 jyldarda – Jympıty qa­lalyq aýrýqananyń bas doqtyry;

1925-1927 jylda – Taıpaq aýrýqana­synyń bas doqtyry;

Asharshylyq jyldarda ystalaýoı (ashana – Q.Q.) basqardym, Qyzyl krestke qyzmet ettim doqtyr bolyp. 27 jyl qyzmetimde sot astynda bolǵanym joq. Halyqqa qarsy bolǵanym joq. Shýmada ( oba – Q.Q.) kóp qyzmet ettim.

Doktor Dáýletshah Kúsepqalıuly

 1927 jyl, 12-shi mızan.

№2 aýyl, Taıpaq selosy

Taıpaq aýrýqanasy

Qosymsha dúkiment kýálik hattar 16 dana

* * *

Dáýletshe Kúsepqalıev osy ótinishine 16 dana túrli qujat kóshirmesin jal­ǵapty. Ol hattardyń keıbirin oqyrman naza­ryna usynamyz.

1920 jyl, 2 shilde

Qyrǵyz (qazaq – Q.Q.) ólkesin bas­­qarý jónindegi áskerı-tóńkeris komı­tetiniń densaýlyq saqtaý bólimi

№1803

 KÝÁLIK

Osy kýálikti usynýshy dáriger Dáý­letshah Júsipuly Kúsepqalıev 1920 jyldyń 10 naýryzynan 1 shildesine deıin Qazaq áskerı-tóńkeris komıteti densaýlyq saqtaý bóliminde qyzmette turady jáne epıdemııaǵa qarsy toptardy uıymdastyrýshy dáriger jáne Qazaq ólkelik Densaýlyq saqtaý bóliminde sanıtarlyq-epıdemııalyq bólimshesiniń meńgerýshisi laýazymynda. Osyny qýat­tap qol qoıyp, mór basamyz.

Qazaq ólkesi Densaýlyq saqtaý bó­limi meńgerýshisi, Jalpy is júrgizý keń­sesiniń meńgerýshisi qol qoıǵan.

 * * *

RSFSR

Qyrǵyz (qazaq – Q.Q.) ólkesin bas­qarý jónindegi áskerı-tóńkeris komı­tetiniń densaýlyq saqtaý bólimi

1920 jyl, 2 shilde

№1798

 MANDAT

Áskerı-tóńkeris komıteti Prezı­dıý­mynyń osy jylǵy 28 maýsymdaǵy qaý­lysymen dáriger Dáýletshah Kú­sepqalıev Oral gýbernalyq tóńkeris komıtetine, onyń Densaýlyq saqtaý bó­limine joldanyp, Jympıtyǵa dáriger etip taǵaıyndaý úshin jiberiledi.

Osyǵan oraı Qazaq áskerı-tóńkeris komıtetiniń Ishki ister komıssarıaty barlyq gýbernalyq jáne jergilikti at­qarý komıtetteriniń laýazymdy tulǵa­laryna dáriger Kúsepqalıevtiń Oryn­bordan Oralǵa jáne Jympıtyǵa jetýi úshin kómek kórsetýdi mindetteıdi, onyń ózimen birge alyp júrgen múlki (dári­ger Kúsepqalıevke jáne onyń balasy, Orynbordaǵy Borısegleb kýrsynda oqýshy Ǵafar Kúsepqalıevke tıesili eki tulyp, bir «tatarka» (bul da kıim bolsa kerek – Q.Q.), qalalyq ton) rekvızısııaǵa (tárkileýge, tartyp alýǵa) jatpaıdy.

Qazaq áskerı-tóńkeris komıtetiniń Ishki ister komıssary

Densaýlyq saqtaý bóliminiń meń­gerýshisi

Jalpy keńse meńgerýshisi

Kóshirme durys:

Jympıty ÝIK jaýapty

hatshysy (qol qoıǵan)

 

* * *

KSSR

Jympıty ýezdik ashtyq komıteti

21 maýsym 1922 jyl

№1597

 MANDAT

Osyny kórsetýshi dáriger Kúsep­qa­lıev ashyqqandarǵa arnalǵan Taıpaq ashanasynyń meńgerýshisi, sol jóninde kýálandyryp,

Ashyqqandarǵa kómek komıtetiniń tóraǵasy (qol qoıǵan)

Hatshy (qol qoıǵan)

Kóshirme durys:

Jympıty ÝIK jaýapty

hatshysy (qol qoıǵan)

 * * *

Reseı Qyzyl Krest qoǵamy orta­lyq komıteti

Okrýgtik ókil

13 aqpan, 1924 jyl

№167

Orynbor qalasy

 KÝÁLIK

Osy kýálikti kórsetýshi Kúsepqalıev Dáýletshah Júsipuly Qyrǵyz (qazaq) respýblıkasy Evropalyq Qyzyl krest qoǵamy Ortalyq komıteti Okrýgtik óki­letti basqarmasynyń №10 dárigerlik-sanıtarlyq otrıadynyń bólim bastyǵy.

Dáriger Kúsepqalıevke Qyzyl krest bólimshesiniń bastyǵy retinde Oral gýbernasy men Jympıty qalasynda turǵyndarǵa Qyzyl krest quzyryna kiretin, jergilikti jaǵdaıda jasaýǵa bolatyn jalpy jobadaǵy medıka-sa­nıtarlyq qyzmet uıymdastyrý tap­sy­rylǵan.

Oǵan Reseı Qyzyl krest qoǵamynyń paıdasy úshin halyqtan aqshalaı jáne materıaldyq kómek jınaý jáne ony okrýgtik Qyzyl krest komıtetiniń nus­qaýy boıynsha jumsaý-taratý tapsy­ryl­ǵan.

Barlyq keńestik mekemeler jáne jeke tulǵalar dáriger Kúsepqalıevke jan-jaq­ty kómektesýi, tolyq qoldaýy tıis.

Osy kýálik erekshe ókim shyqqanǵa deıin kúshinde.

KSSR boıynsha okrýgtik Tótenshe ókil Shombalov

(qoly qoıylǵan)

Almaty bóliminiń meńgerýshisi Hýsım (qoly qoıylǵan)

Is júrgizýshi Ermolaev.

Kóshirme durys:

Jympıty ÝIK jaýapty

hatshysy (qol qoıǵan)

 

* * *

KSSR,

Oral gýbernasy Jympıty ýezi

Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń ınspektory

14.02.1925

№79

 KÝÁLIK

Osy kýálik dáriger Dáýletshah Kúsep­qalıevtiń Oral gýbernasy aýmaǵynda shyqqan oba oshaqtarynda qansha kún bolǵandyǵy jóninde berildi:

1. Ilbishin ýezindegi «Iltok» oba oshaǵynda 1909 jyly 25 shildeden 21 tamyzǵa deıin;

2. Jympıtynyń №5 aýylyndaǵy Quttyǵara, Qoǵasaı bolystarynda jáne О́leńti bolysynyń №8 aýylyndaǵy Han­kól degen jerdegi oba oshaqtarynda 1909 jylǵy 4 jeltoqsannan 31 jeltoqsanǵa deıin;

3. Jympıty bazaryndaǵy oba osha­ǵynda 1910 jylǵy 14 tamyzdan 22 ta­myz­­ǵa deıin;

4. О́leńti bolysynyń №9 Sharman aýy­lynda bolǵan oba oshaǵynda 1911 jy­l-­­
dyń 5 tamyzynan 24 tamyzyna de­ıin;

5. Oral ýezi Shiderti bolysynyń №5 Aqmolasaı aýylyndaǵy oba oshaǵynda 1911 jylǵy 3 qyrkúıekten 20 qazanǵa deıin;

6. Ilbishin ýezi О́leńti bolysynyń №1 Qarasý aýylyndaǵy oba oshaǵynda 1912 jylǵy 7 kókekten 9 mamyrǵa deıin;

7. Oral ýezi Jympıty bolysy №3 Andyshqudyq aýylyndaǵy oba osha­ǵyn­da 1912 jylǵy 22 mamyrdan 4 maý­sym­ǵa deıin;

8. Oral ýezi Shiderti bolysy №2 Aq­shattaý, Jıren aýylyndaǵy oba osha­ǵynda 1912 jylǵy 6 maýsymnan 21 maý­symǵa deıin;

9. Oral ýezi Jympıty bolysy №6 Batpaqkól aýylyndaǵy oba osha­ǵynda 1912 jylǵy 7 qyrkúıekten 17 qyr­kúıekke deıin;

10. Jaqsybaı bolysyndaǵy №14 Ala­baskól aýylyndaǵy oba oshaǵynda 1913 jylǵy 9 qarashadan 20 jeltoqsanǵa deıin;

11. Inder bolysy №10 Eskimeshit aýy­­lyndaǵy oba oshaǵynda 1915 jylǵy 22 qyr­kúıekten 9 qarashaǵa deıin;

12. Inder bolysy №12 Aqmola aýy­lyndaǵy oba oshaǵynda 1915 jylǵy 13 qarashadan 5 jeltoqsanǵa deıin;

13. Gýrev ýezi Espol bolysyndaǵy №10 aýy­lyndaǵy oba epıdemııasy ke­zinde 1916 jyly 12 jeltoqsannan bas­tap 7 kún qorshaý ishinde, 4 kún qorshaý syr­tynda;

Jalpy bólim meńgerýshisi

Izbasov pen Densaýlyq saqtaý

ınspektory Ábıtov qol qoıǵan.

 * * *

Jympıty ýeziniń ákimshilik bólimi

Taıpaq bolystyq aǵa saqshysy

1927 jyl, 10 qazan

№191

Ýezdik ákimshilik bóliminiń Taıpaq bo­lystyq aǵa saqshysynan berildi osy kýálik qaǵaz Taıpaq bolystyq aýrýqa­na­synyń bastyǵy joldas Dáýletshah Kúsepqalıulyna anyq úshin, ol azamat Dáýletshah Kúsepqalıuly ótken keńes saılaýynda saılaýǵa keseldik etip, aýyl, bolystar, aýyldaǵy bolǵan áńgimege kirisken joq. О́ziniń mindetti qyzmeti aýyrǵan azamattarǵa toqtaýsyz qaraıdy. Qalsyz, kele almaǵan naýqastar bolsa, baryp ta qarap turady. Jaman minez-qulyqtan tys. Esh te bir aýylda bolǵan áńgimege qatysy joq.

Anyq úshin berildi, qolymdy qoıyp, kýálandyramyn.

Taıpaq bolystyq

aǵa saqshysy qol qoıǵan.

* * *

Alaıda arhıv qujattarynan jo­ǵa­rydaǵy aryz da, qosymsha kýá­lik­ter de iske aspaǵanyn kóremiz. «Taı­paq aýda­nyndaǵy adam doqtyry Dáýletshah Kú­sep­­qalıuly týraly» degen qujatqa nazar aýdaraıyq:

«Dáýletshah Kúsepqalıuly 1900 jy­ly Máskeý ýnıversıtetin bitirip, 1903 jylǵa deıin doǵdyrlyǵynda bolady. 1903-1911 jylǵa deıin udaıy kres­tıanskı náshálnik bolyp, 8 jyl bul iste tilegin kórsetip, patsha zamanynda qyzmet qylady. Osy sońǵy jyldar ornynan qalyp, doqtyrlyq qyzmetine kirisedi. Áli de sol qyzmette.

Kúsepqalıuly ... tóre násilinen, bu­ryn da (patsha zamanynda) krestıan­skı ná­shálnik ıákı basqa qyzmette turǵan­da baılyqpen, kisi kúshimen paıdala­nyp júrgen, qazir de kúıli, kisi kúshimen paı­­­dalanýy durys. Krestıandyqtan tús­kennen keıin tóńkeristen buryn da, qazir de tar ǵana mamandyǵymen ká­sip etip, qoǵam qyzmetine belsendigi kó­rinbegen.

Zemstva men Alashordada belsen­dilik­pen qyzmet etip, eńbekshiler tabyna qıǵash baǵytpen júrgendigi kórinip, Taıpaq bolatkomy (bolystyq atqarý komıteti – Q.Q.) men Jympıty ýatkomy (ýezdik atqarý komıteti – Q.Q.) Ke­ńes ókimeti zamanynda bes jyldan ar­tyq qyzmet etip edi deıdi. Biraq (birese) onyń kisi kúshin paıdalanýy, eski tóre, qazaq eline tizesi batqany jáne tar maman­dyǵymen ǵana is qylǵan jaǵdaıynan aýlaq bolyp otyr.

Osy joǵarydaǵylardy eskerip, Dáý­letshah Kúsep­qalıulynyń saılaý, saı­laný erkinen aıyrýdy durys dep ta­ýyp, burynǵy qaýlyny kúshinde qal­dy­rýǵa, negizgi zańǵa 69 statıa jáne Qazaq­stan Ortalyq ...nyń saılaý týraly nus­qaýlyǵynyń 14-shi statıasynyń 5 jáne 11 tarmaqtarymen daýsy alynýy tıis dep tabam.

21.09.1928.

Nusqaýshy (qoly qoıylǵan)»

 * * *

Bul tarıhtyń sońy áıgili: 1928 jyly Dáýletsheniń mal-múlki kámpeskelenip, ózi úı-ishimen Jetisý ólkesine jer aýda­rylýmen jalǵasty. Batys Qazaqstan oblysynyń memlekettik arhıvindegi tár­kileý týraly qujattarǵa kóz sala­ıyq. Iri baılar men senimsiz element­ter ­qa­ta­rynda tizimge ilingen Dáýletshe týraly bylaı delingen:

«13. Dáýletshe Kúsepqalıev – 58 jas­ta. Tóre tuqymy. Oral okrýgi, Taıpaq ­aýdany 2 aýylda turady. Tárkileý tizimine kirgen. Saýatty. Patsha tusynda túrli sheneýniktik qyzmet atqarǵan. Oty­ryq­shy sharýashylyq júrgizgen. 150 iri qara maly bar. О́zge malyn jasyryp úlger­gen. Alash ókili Dosmuhamedov­tiń qol astynda qyzmet etken. Ústem tap ókili retinde daýys berý quqynan aıyrylǵan...».

Arhıv qujattarynan keıipkerimizdiń 7 adamnan turatyn otbasymen Almaty qalasyna jetkenin kóremiz. Dáýletshe ol jerde kúıeýbalasy, respýblıkalyq ve­ne­ro­lo­gııalyq dıspanser meńgerýshisi Ahmet Mamyt­ulynyń qamqorlyǵymen 1929-1934 jyldary osy dıspanserde dáriger bolyp qyzmet etedi. Biraq sta­lın­dik qýǵyn-súrgin bastalǵan kezde bir jer­de kóp turaqtamaı, Almaty oblysy Qas­keleń aýdandyq aýrýhanasynda, Oń­tústik Qazaqstan oblysyndaǵy Keles aýdan­dyq aýrýhanasynda, keıinnen Se­meı ob­ly­synyń Abaı aýdandyq aýrýha­na­­synda bas dáriger bolyp qyz­met at­qarady. Osy qyzmette júrip juq­­tyr­­ǵan aýrýdan qaıtys bolǵan Dáý­let­sheniń sú­ıe­gi Semeı jerinde qalǵan kóri­nedi...

 Batys Qazaqstan oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Ana tilinde oqýdan nege qashady?

Bilim • Búgin, 00:05

Abaı murasy asqaqtady

Abaı • Búgin, 00:04

Ulttyq mereke

Abaı • Búgin, 00:02

Et máselesine ep kerek

Ekonomıka • Búgin, 00:01

Jedel járdem nege keshigedi?

Medısına • Keshe

Ult ustazy jáne Batpaqty mektebi

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Jaýynger jyr

Tanym • Keshe

Talant pen taǵdyr

О́ner • Keshe

Shıpaly sýlar shejiresi

Aımaqtar • Keshe

Tańbaly tanymy

Tanym • Keshe

Sırk

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar